Z

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Zadośćuczynienie 1. Wyjaśnienie wcielenia i odkupienia w taki sposób, że Chrystus dobrowolnie przyjął śmierć i w naszym imieniu naprawił zło spowodowane znieważeniem czci Bożej, którego źródłem był grzech. Św. Anzelm z Canterbury (ok. 1033-1109) opracował klasyczną wersję tego poglądu i zdobył wielu naśladowców w Średniowieczu, w okresie reformacji i później. Chrystus (i tylko Chrystus) dzięki swojej bezgrzeszności, człowieczeństwu i bóstwu mógł w odpowiedni sposób zadośćuczynić w naszym imieniu za tę bezmierną obrazę Boga, jaką jest grzech. Teorię św. Anzelma niesłusznie krytykowano za podkreślanie elementów prawnych i karnych. Jej rzeczywistą słabością jednak jest to, że tłumaczy odkupienie bez uwzględnienia zmartwychwstania (zob. Rz 4, 25). 2. “Zadośćuczynienie” to także trzeci etap (po żalu i wyznaniu grzechów) sakramentu pokuty; jest to nałożona przez kapłana pokuta, mająca na celu naprawienie w jakimś małym stopniu szkód spowodowanych przez grzech i otrzymanie od Boga dalszej uzdrawiającej łaski (DH 1689-1693, 1711-1715; ND 1630-1634, 1651-1655). Zob. ekspiacja, odkupienie, odpokutowanie, sakrament pokuty, skrucha doskonała, spowiedź, wcielenie, wynagrodzenie.

Zależność między osobami Boskimi. Zob. relacje między osobami Boskimi.

Założyciel. Ten, kto jest twórcą jakiegoś ruchu albo instytucji i kto temu nadaje kształt przez sformułowanie przynajmniej ogólnych zasad lub wskazówek. W taki sposób Chrystus jest założycielem chrześcijaństwa, a św. Dominik (1170-1221) założycielem zakonu kaznodziejskiego, zwanego popularnie dominikanami. Zob. chrześcijaństwo, życie zakonne.

Zanurzenie (intinctio) Zanurzenie konsekrowanego Chleba w konsekrowanym Winie podczas rozdawania Komunii świętej. Jeden z głównych sposobów udzielania Komunii świętej pod dwoma postaciami; w Kościołach wschodnich jest to ogólnie obowiązująca praktyka. Zob. Komunia święta.

Zasada pomocniczości. Zasada stale popierana przez społeczną naukę Kościoła: decyzje i czynności, które z natury rzeczy przynależą niższemu stopniowi władzy, nie powinny być podejmowane ani wykonywane na szczeblu wyższym. W życiu społecznym i obywatelskim oznacza to na przykład, że centralne władze państwowe nie powinny bez konieczności interweniować w działalność szczebli niższych. Sobór Watykański II odwołał się do zasady pomocniczości, kiedy się zajmował współpracą międzynarodową w sprawach gospodarczych (GS 85-86) i kiedy wskazywał na granice odpowiedzialności państwa za wychowanie (GE 3, 6). Wewnątrz Kościoła zasada pomocniczości była teoretycznie, chociaż nie zawsze w praktyce, stosowana w wielu posoborowych reformach. Zob. Kościół i państwo, społeczna nauka Kościoła, wychowanie.

Zasadniczy wybór. Zob. wybór zasadniczy.

Zasługa. Dobro zawarte w jakimś czynie, które człowieka upoważnia do odebrania nagrody. Po Tertulianie (ok. 160 - ok. 220), który wprowadził ten termin, teologowie średniowieczni odróżniali meritum de condigno, czyli zasługę opartą wyłącznie na odwoływaniu się do sprawiedliwości, oraz meritum de congruo, czyli naszą sytuację przed Bogiem, w której jest rzeczą właściwą nagradzanie dobrych uczynków usprawiedliwionego (albo jeszcze nie usprawiedliwionego). Za tą nauką stało wiele wypowiedzi Pisma Świętego wskazujących na to, że Bóg dobre czyny nagradza, a złe karze (Wj 23, 20-22; Mt 5, 3-12; 6, 4; 19, 21; 25, 31-46; 1 Kor 3, 8; Ap 22, 12). Św. Augustyn z Hippony (354-430) podkreślił, że wszelkie nasze “roszczenia” wobec Boga opierają się tylko na tym, co nam Bóg uprzednio dał: “Bóg nie nagradza twoich zasług dlatego, że są zasługami, lecz dlatego, że są Jego własnymi darami” (zob. DH 248, 388; ND 1914). Sobór Trydencki, nawiązując do Rz 11, 6 nauczał, że nie możemy sobie wysłużyć pierwszej łaski usprawiedliwienia i towarzyszącej jej wiecznej nagrody (DH 1532; ND 1935). Jednak usprawiedliwienie dzięki nieskończonym zasługom Jezusa Chrystusa dokonuje wewnętrznej zmiany w człowieku, która sprawia, że usprawiedliwiony może wydawać owoce Ducha (Ga 5, 22-23). Spór z czasów reformacji o zasługach niemal nie dotknął Kościołów wschodnich. W ich liturgiach znajdujemy nie tylko modlitwy do aniołów i świętych, ale także za nich, co wskazuje, że każde stworzenie zawdzięcza swoją wielkość tylko miłosierdziu Bożemu. Zob. dobre uczynki, łaska, przebóstwienie, przypisywanie, Sobór Trydencki, usprawiedliwienie, uświęcenie.

Zatwardziałość serca. Grzeszna odmowa upatrywania Bożej dłoni w działaniu, tak jak to miało miejsce w przypadku faraona (Wj 11, 10) albo stawienia czoła ludzkim nieszczęściom poprzez udzielenie pomocy potrzebującym (Pwt 15,7). Nowy Testament posługuje się podobnym sposobem mówienia, kiedy jest mowa o ludziach, którzy się nie chcą otworzyć na wiarę w Jezusa Chrystusa i na Jego orędzie (Mt 13, 13-15; Mk 16, 14). Zob. skażenie ludzkiej natury.

Zbawienie. Wyraz o znaczeniu ogólnym oznaczający wyzwolenie od osobistego lub zbiorowego cierpienia i zła. Pascha przypomina wyzwolenie przez wodę (Wj 12, 1-28; 14, 15-31) ludu, któremu groziło narodowe wyniszczenie (Wj 1, 8-22). W akcie zbawienia ludzie mają swój udział, ale zadanie decydujące wykonuje sam Bóg (Wj 15, 1-21; Ps 46,48, 76). Stary Testament może uwydatniać naturę tego zbawienia jako “z tego świata” (Pwt 33, 28-29; Iz 2, 1-5), mimo to przymierze na górze Synaj i jego skutki zawierają w sobie duchowe elementy “nie z tego świata” (Ez 36, 22-32). Prorocze (Jr 31, 1-34; Ez 37, 1-14), eschatologiczne (Iz 43, 5-44, 5) i wyraźnie apokaliptyczne (Dn 12, 1-3) obietnice wskazywały, że przyszłe zbawienie nadejdzie od Boga. Nowy Testament uwydatnia wyzwolenie z niewoli grzechu i śmierci (Mk 1, 5; Rz 5, 12-7, 25; Hbr 2, 14-18). Syn Maryi otrzymał imię Jezus (= “Bóg jest zbawieniem”), ponieważ “zbawi On swój lud od jego grzechów” (Mt 1,21; zob. Dz 4, 12). “Panowanie Boże” i “królestwo Boże” to pełne czci omówienia na oznaczenie zbawienia Bożego, które szczyt osiągnie “w czasie ostatecznym” (Rz 5, 8-10; 8, 18-25; 13, 11; Hbr 9, 28; 1 P 1, 5). Praktycznie każda stronica Pisma Świętego pośrednio lub bezpośrednio ma coś do powiedzenia o zbawieniu, o jego naturze i o jego przekazywaniu. Może najpiękniejszą biblijną modlitwą dziękczynną za zbawcze interwencje Boże jest kantyk Benedictus (Łk 1, 67-79). Zob. Duch Święty, eschaton, grzech, królestwo Boże, literatura apokaliptyczna, łaska, Mesjasz, odkupienie, odpokutowanie, paruzja, pascha, pojednanie 1-2, przymierze, soteriologia, usprawiedliwienie, zmartwychwstanie umarłych.

Zbiór przepisów prawa kanonicznego. Zob. Corpus Iuris Canonici.

Zeloci (łac. “gorliwi”). Żydowscy bojownicy o wolność, którzy walczyli z Rzymianami na początku pierwszego stulecia po Chrystusie i potem podczas wojny, która doprowadziła do zburzenia Jerozolimy w roku 70. Nie ma żadnego pewnego dowodu na to, że zeloci działali w czasach Jezusa. Przydomek “zelota” zastosowany do Szymona, jednego z Dwunastu (Łk 6, 15), odnosi się prawdopodobnie tylko do jego żarliwości religijnej (zob. J 2, 17; Ga 1, 14). Zob. faryzeusze, saduceusze, uczeni w piśmie.

Zen (sanskr. “rozmyślanie”). Odmiana medytacji, która kwitła w środowisku buddyjskim. Początek zawdzięcza najpewniej Bodhidharmie, mnichowi hinduskiemu przebywającemu w Chinach. Obecnie ten sposób medytacji jest związany głównie z Japonią. Pociąga za sobą takie ceremonie, jak picie herbaty i sztukę strzelania z łuku, co jest sposobem na osiągnięcie spokoju duszy przez “zagubienie się” w rzeczach. Wielu chrześcijan np. jezuici: William Johnston (ur. 1925) i Makibi Enomiya (Hugo Lassalle 1898-1990) próbowało wykazać, że metodę zeń (bez buddyjskiego wyznania wiary) można pogodzić z chrześcijaństwem. Ogłoszony przez Kongregację do Spraw Doktryny Wiary w roku 1989 list, chociaż uznaje, że zeń może wesprzeć medytację chrześcijańską, ostrzega jednak przed nadużyciami i niebezpieczeństwami. Zob. buddyzm, kontemplacja, modlitwa, rozmyślanie.

Zeon (gr. “ciepły”). W liturgii bizantyńskiej zwyczaj, udokumentowany od 1230 r., dodawania tuż przed Komunią ciepłej wody do konsekrowanego wina. Miało to symbolizować krew i wodę, które wypłynęły z boku Chrystusa przebitego na krzyżu włócznią (J 19, 14). Słowo to oznacza również małe naczynie, którym tę ciepłą wodę się nalewa. Słowa wypowiadane przez kapłana podczas dodawania wody nawiązują do żarliwości ducha, którą powinni charakteryzować się przystępujący do Komunii św. Zob. chrześcijaństwo bizantyjskie, liturgia.

Zepsucie natury ludzkiej. Zob. skażenie ludzkiej natury.

Zesłanie Ducha Świętego. Zob. pięćdziesiątnica.

Zgoda wiary. Wyznanie, że Bóg w zbawczy sposób objawił samego siebie w ukrzyżowanym i zmartwychwstałym Jezusie (np. Rz 10, 9); zawiera ono w sobie osobiste oddanie się Chrystusowi jako Panu (np. Rz 1, 5; 1 Kor 12, 3) i pełne nadziei zawierzenie, że nadejdzie kiedyś zmartwychwstanie (Rz 6, 8). Ten dobrowolny i w pełni rozumny akt, możliwy dzięki mocy Ducha Świętego, uzdalnia człowieka do przyjęcia chrztu i do wejścia do Kościoła. Zob. chrzest, wiara.

Zgoda pojęciowa. Czysto abstrakcyjne wyrażenie zgody na jakąś prawdę bez zrozumienia i odczucia jej rzeczywistości. Zob. teologia.

Zgoda rzeczywista. Pełna zgoda na prawdę, szczególnie zaś na prawdę konkretną a nie abstrakcyjną. Kardynał John Henry Newman (1801-1890) widząc, jak wielu ludzi tylko pojęciowo przyjmuje do wiadomości rzeczywistości przekazywane przez konkretne prawdy językiem objawienia chrześcijańskiego, rozpowszechnił rozróżnienie między zgodą rzeczywistą, a zgodą czysto pojęciową. Zob. wiara.

Zgorszenie. Jakiś czyn lub słowo skłaniające innych do grzechu (Rz 14, 13; 16, 17). Chrystus ostrzega przed dawaniem zgorszenia innym (Mt 16, 23; Mk 9, 42) i przed narażaniem się na “zgorszenie” (Mk 9, 43-47). Wydany w roku 1983 Kodeks Prawa Kanonicznego uwrażliwia nas na sposoby unikania i dawania zgorszenia, a równocześnie nakłada sankcje karne na tych, którzy są powodem poważnego zgorszenia (zob. CIC 277, 326, 695-696, 703, 903, 990, 1132, 1184, 1211, 1455, 1560, 1722 oraz 1727).W Nowym Testamencie wyraz “zgorszenie” może także oznaczać coś dobrego, co jednak u innych powoduje niezadowolenie i sprzeciw (J 6, 61-62; 1 Kor 1, 23). Zob. grzech, prawo kanoniczne.

Zielone Świątki. Zob. pięćdziesiątnica.

Zielonoświątkowcy. Niektóre wspólnoty chrześcijańskie, które kładą nacisk na chrzest w Duchu Świętym i na specjalne dary, takie jak: uzdrawianie, prorokowanie, mówienie różnymi językami (1 Kor 14, 1-40). Te ugrupowania powstały w Kansas i w Kalifornii w pierwszych latach XX wieku. Od początku lat sześćdziesiątych pojawiło się wiele grup charyzmatycznych w Kościele katolickim i w innych głównych Kościołach chrześcijańskich. Są one otwarte na odnowę w Duchu Świętym i na posługiwanie się charyzmatami (1 Kor 12, 4-11), żeby służyć całemu Ludowi Bożemu. Inaczej niż u zielonoświątkowców, ta odnowa nie tworzy odrębnych ugrupowań, lecz ma na celu udzielanie pomocy wszystkim ochrzczonym w przeżywaniu nowego życia w Duchu Świętym. Zob. charyzmaty, cud, Duch Święty, glosolalia, proroctwo.

Zjawienia Zmartwychwstałego Pana. Szczególna seria spotkań z Jezusem zmartwychwstałym, dzięki którym pierwsi chrześcijanie poznali, że On powstał z martwych. Ukazał się Jezus takim ludziom, jak: Maria Magdalena (Mt 28, 9-10; J 20, 11-18), Piotr (1 Kor 15, 5; Łk 24, 34) i Paweł (1 Kor 9, 1; Gal, 12. 16; Dz 9, 1-19), a także całym grupom, przede wszystkim “Jedenastu” (np. Mk 16, 7; Mt 28, 16-20; 1 Kor 15, 5). Jak wynika z 1 Kor 15, 8, J 20, 291 innych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. 1 P 1, 8), zjawienia zmartwychwstałego Jezusa były przeżyciami przeznaczonymi dla pierwszych świadków, którzy przepowiadaniem i posługiwaniem rozpoczęli głoszenie chrześcijańskiego orędzia i zakładanie Kościoła. Zob. apostoł, Wniebowstąpienie, Zmartwychwstanie Chrystusa.

Zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie.

Zło. Zob. tajemnica zła.

Zmartwychwstanie Chrystusa. Nie jest to zwyczajny powrót do ziemskiego życia, jakim było na przykład przywrócenie do życia córki Jaira (Mk 5, 22-24. 35-43), ale przejście Jezusa przez śmierć do Jego ostatecznie przekształconego życia (Rz 1, 3-4; 1 Kor 15, 42-50), które zapoczątkowało końcowe zmartwychwstanie ludzi i ich świata (1 Kor 15, 20-28). Ta podstawowa prawda wiary kształtowała pierwotne chrześcijańskie przepowiadanie (Rz 2, 22-24, 32-33. 36; 1 Kor 15, 1-11), w praktyce bowiem ilekroć chrześcijanie mówili o Bogu (Ojcu), posługiwali się wyrazami wskazującymi, że to On wskrzesił Jezusa z martwych (Rz 1 O, 9; 1 Kor 6, 14 Ga 1, 1; 1 Tes 1, 10; zob. 1 Kor 15, 15). Późniejsze przekazy Nowego Testamentu, nauka Kościoła i wyznania wiary (J 10, 17-18; DH 359, 539; ND 634) mówiły o Chrystusie (jako Bogu), który własną mocą powstaje z martwych. O tym, że Jezus zmartwychwstał, pierwsi uczniowie dowiedzieli się z Jego objawień (1 Kor 15, 5-8; Mk 16, 7; Mt 28, 9-10, 16-20 itd.). Fakt, że Maria Magdalena (prawdopodobnie z innymi towarzyszącymi jej kobietami) odkryła pusty grób, posłużył jako drugorzędny, negatywny znak, potwierdzający fakt zmartwychwstania (Mk 16, 1-8; J 20, 1 -2). Zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa łącznie z zesłaniem Ducha Świętego, ponieważ jest szczytem objawienia Bożego (DV 4, 17), zawiera w sobie wszystkie prawdy wiary chrześcijańskiej. Toteż na Tajemnicę Wielkanocną trzeba patrzeć nie tylko jako na samo wydarzenie, ale także jako na tajemnicę objawienia, odkupienia, wiary, nadziei i miłości. Zob. eschatologia, pascha, tajemnica wielkanocna, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, zjawienia Zmartwychwstałego Pana, zstąpienie do piekieł.

Zmartwychwstanie umarłych. Ostateczne życie po śmierci dane mocą Bożą całej istocie ludzkiej (czyli i ciału i duszy). Wprawdzie w Starym Testamencie wiara w powszechne zmartwychwstanie pojawiła się późno, wynikała ona jednak ze starodawnego żydowskiego przekonania, że Bóg jest wiernym, sprawiedliwym i wszechmocnym Panem życia. Wyjaśnienia natury tego zmartwychwstania zmieniały się od obrazu fizycznego przywrócenia do życia (2 Mch 7, 1-42; 12, 44-45; 14, 46) do nadziei na chwalebne, na nowo ukształtowane, życie (Dn 12, 1-4), podobne do oczekiwania św. Pawła na ciało “duchowe”, ale nie tożsame z nim (1 Kor 15, 35-54). Orędzie Jezusa o powszechnym królestwie Bożym zakładało powszechne zmartwychwstanie (Mt 8, 11; Mk 9, 43-48; Łk 11, 31-32). Sposób, w jaki Jezus odrzucał zarzuty saduceuszów, świadczy, że Jego zdaniem zmartwychwstanie umarłych zawierało w sobie nową postać życia (Mk 12, 18-27; zob. Rz 14, 9; 1 Kor 15, 22-23; Kol 1, 18; Ap 1, 5) w świecie odnowionym i na nowo ukształtowanym (zob. LG 48-49, 51, GS 14, 22). Zob. dusza, eschatologia, liturgia apokaliptyczna, niebo, paruzja, świętych obcowanie, wieczność.

Zmysł wiary. Zob. sensus fidelium.

Znaczenie pełniejsze Zob. sensus plenior.

Zrodzony a nie stworzony. Nauka Soboru Nicejskiego I (325) o tym, w jaki sposób Syn Boży odwiecznie pochodzi od Ojca niebieskiego, mimo że nie został On przez Niego stworzony (zob. DH 125; ND 7). Zob. arianizm, Sobór Nicejski I, wspólistotny.

Zstąpienie do piekieł. Tradycyjne sformułowanie (występujące w apostolskim wyznaniu wiary, ale nie w Nicejskim) na oznaczenie: a. pobytu Chrystusa wśród zmarłych po Jego śmierci na krzyżu, b. zwycięstwa, jakie odniósł On nad śmiercią, co ikonografia bizantyńska wyrażała często, przedstawiając uwolnienie Adama i Ewy. Wymieniona scena jest rzeczywiście znamienna dla ikon przeznaczanych na Wielkanoc i nazywa się ją także anastasis (gr. “zmartwychwstanie”). Zob. apostolskie wyznanie wiary, nicejskie wyznanie wiary, ikona, triduum wielkanocne.

Zwiastowanie. Święto wspominające uroczyście orędzie o poczęciu Chrystusa, które anioł Gabriel przyniósł Najświętszej Maryi Pannie (Łk 1, 26-38). Wydaje się, że to wywodzące się z Bizancjum święto od VII wieku obchodzono w Rzymie. Dzień 25 marca przypada na dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem, które jest datą tradycyjną, ale historycznie niepewną, narodzenia Jezusa. Zob. adwent, Boże Narodzenie, dziewicze poczęcie Jezusa.

Zwinglianizm. Ruch wśród protestanckiej reformacji, któremu początek dał Ulryk (albo Huldreich) Zwingli (1484-1531), wprowadzając reformację w Zurychu. Odrzucając autorytet papieża, Mszę św. jako ofiarę, nabożeństwo do świętych i celibat księży, próbował w Zurychu wprowadzić teokrację. Jego interpretacja Eucharystii, że jest to tylko zupełnie symboliczna obecność, doprowadziła do bezowocnej dysputy z Marcinem Lutrem (1483-1546) w Marburgu w roku 1529. Zwingli na nowo zwrócił uwagę chrześcijan, że Eucharystia jest także wspólnotowym posiłkiem (zob. DH 1635-1661; ND 1512-1536). Zginął, niosąc sztandar, w czasie wojny Zurychu przeciw katolickim kantonom. Zob. kalwinizm, luteranizm, obecność rzeczywista, protestanci, przeistoczenie, reformacja, teokracja.