W

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Waldensi. Członkowie ruchu odnowy, który początkami sięga dwunastego stulecia, a ostatecznie się wyłonił jako Kościół z kalwińskim wyznaniem wiary. W roku 1174 bogaty kupiec z Lyonu, [Piotr] Valdes (zm. przed 1219), usłyszawszy zaproszenie Chrystusa skierowane do bogatego młodzieńca (Mt 19, 21), rozdał własny majątek ubogim i zaczął głosić Ewangelię w południowej Francji. On sam i jego zwolennicy wywoływali nieustanne napięcia, ponieważ często atakowali zaangażowanie Kościoła w sprawy ziemskie. Kiedy na Soborze Laterańskim III (1179) nie udało się ich skierować na właściwą drogę, synod w Weronie (1184) obłożył ich klątwą. Fakt, że odrzucali oni posługiwanie się jakąkolwiek przemocą, odmawiali składania przysięgi (DH 913) i głosili kazania bez oficjalnego zatwierdzenia ze strony Kościoła (zob. DH 809) sprawił, że zażegnanie rozłamu stało się niemożliwe. W roku 1207 Innocenty III zorganizował krucjatę przeciw albigensom, która dotknęła także placówki waldensów w południowej Francji. Wielu waldensów wyemigrowało wtedy do Hiszpanii, Niemiec, Czech, Polski, Sabaudii i Piemontu. Od waldensów, którzy w roku 1207 powrócili na łono Kościoła katolickiego, domagano się wyznania wiary w prawdy przez nich podważane (zob. DH 790-797; ND 403, 640, 1301, 1411, 1504, 1703, 1802). Waldensi włoscy zetknęli się z reformacją protestancką na synodzie w Chanforans (1532) i przyjęli kalwińskie wyznanie wiary. Po masakrze waldensów w roku 1655, którą opłakuje John Milton w sonecie Na ostatnią rzeź w Piemoncie, nieliczne ich wspólnoty górskie otrzymały zgodę na swobodne praktykowanie własnej religii. Po roku 1848 uzyskali oni rzeczywistą wolność polityczną i religijną. W roku 1922 waldensi otwarli szkołę teologiczną w Rzymie bardzo blisko Watykanu. Jest ich we Włoszech około 30 000 i stanowią tam najliczniejszą grupę protestancką. Zob. husyci, kalwinizm, protestanci, reformacja.

Walentynianie. Zwolennicy Walentyna, który założył jedną z najważniejszych sekt gnostyckich w drugim stuleciu. Prawdopodobnie urodził się w Egipcie i przewodził gnostykom w Aleksandrii, zanim ok. roku 135 udał się do Rzymu. Przebywał tu około dwudziestu lat i na pewnym etapie najwyraźniej liczył, że zostanie biskupem Rzymu. Głosił skomplikowany system eonów, które pierwotnie tworzyły pleromę (gr. “pełnia”). Później wskutek syzigies (syr. “połączenie, małżeństwo”) Sofia, bóstwo żeńskie, oraz jeden z niższych eonów zrodzili Demiurga albo stwórcę wszechświata, którego utożsamiano ze (złym) Bogiem Starego Testamentu. Temu systemowi gwałtownie się sprzeciwił św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200) (zob. też DH 1341). Zob. demiurg, dualizm, gnostycyzm, marcjonizm, platonizm, pleroma.

Ważność. Wyraz, który wszedł do zwyczajnego słownictwa kościelnego od czasów Soboru Trydenckiego (DH 1809) i papieża Benedykta XIV (1675-1858); odnosi się on do warunków, jakie trzeba spełnić, żeby pewne czynności były ważne również wprawie kanonicznym (zob. CIC 124; CCEO 931). Na przykład sakramenty, oprócz tego, że są one przede wszystkim znakami Chrystusowej miłości wynikającej z przymierza, składają się z istotnych elementów i wskutek tego mogą być ważne albo nieważne. Warunkiem do ważnego przyjęcia innych sakramentów jest uprzednie przyjęcie sakramentu chrztu (CIC 842). Nieważność oznacza, że nic nie było, a o czynności nieważnej można powiedzieć, że jest pusta i żadna. Ważne przyjęcie sakramentu oznacza, że on się liczy; owocne przyjęcie sakramentu oznacza, że łaska została udzielona albo zwiększona. Chrześcijanin, który zawiera małżeństwo po spełnieniu warunków wymaganych przez Kościół, ale w stanie grzechu śmiertelnego, zawiera je ważnie, nie otrzymuje jednak (jeszcze) łaski sakramentu. Zob. forma sakramentu małżeństwa, grzech, łaska, przeszkody małżeńskie, sakrament.

Wątpienie. Zob. sceptycyzm.

Wątpliwość. Niedowierzanie albo zawieszenie zgody co do poszczególnych prawd wiary chrześcijańskiej, albo nawet co do całości wiary. Poważne zadawanie pytań i uczciwe stawianie czoła trudnościom nie stanowi grzesznej wątpliwości. Zob. wiara, zgoda na wiarę.

Wcielenie. Prawda, według której Syn Boży, żeby zbawić świat, stał się naprawdę w pełni człowiekiem (J 1, 14; Ga 4, 4-5), pozostając w pełni Bogiem. W konkretnym miejscu na ziemi i w konkretnym momencie dziejów narodził się z Maryi Dziewicy, umarł na krzyżu pod Poncjuszem Piłatem i powstał z martwych w uwielbionym człowieczeństwie (Rz 1, 3-4). Sobory kościelne od Nicejskiego I (325) do Konstantynopolitańskiego III (680/681) odrzucały różne próby fałszowania lub zaprzeczania pełnego człowieczeństwa i pełnego bóstwa Jezusa Chrystusa. Zob. doketyzm, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański III, Sobór Nicejski I.

Wcielenie ponowne. Zob. wędrówka dusz.

Wędrówka dusz. Przekonanie, zwane także metempsychozą, że dusza zamieszkuje w całym szeregu różnych ciał i że może żyć wielokrotnie na tej ziemi, zanim zostanie całkowicie oczyszczona i dzięki temu wolna od konieczności przejścia w inne ciało. Zgodnie z tym przekonaniem dusze istnieją wcześniej niż ich ciała, a po śmierci istnieją w stanie bezcielesnym, dopóki znowu nie ożywią ciała tego samego lub innego gatunku. Wędrówkę dusz w różnych odmianach przyjmuje buddyzm, hinduizm, neoplatonizm i inni. Wiara w zmartwychwstanie i oficjalne odrzucenie możliwości wcześniejszego istnienia dusz ludzkich (zob. DH 403, 854, 1440; ND 25) wyklucza ponowne wcielenie. Nauka o reinkarnacji utrzymująca, że istnieje nieokreślona seria możliwości, pomniejsza poważny charakter łaski Bożej i ludzkiej wolności realizowanej podczas jednego tylko ziemskiego życia, które się raz na zawsze kończy śmiercią (1 Kor 15, 20-28; 2 Kor 5, 10; Hbr 9, 27). Zob. dusza, śmierć, zmartwychwstanie umarłych.

Wiara. W pojęciu wiary teologia odróżnia aspekt obiektywny, czyli prawdę objawioną podaną do wierzenia (fides quae), i aspekt subiektywny, czyli osobiste zawierzenie Bogu (fides quo). Wiara jest możliwa przy pomocy Ducha Świętego (Dz 16, 14; 2 Kor 3, 16-18), a polega na daniu zupełnie wolnej, rozumnej i całkowitej odpowiedzi (DV 4), przez którą wyznajemy prawdę o Bożym objawieniu dokonanym ostatecznie w Jezusie Chrystusie (J 20, 31; Rz 10, 9), posłusznie oddajemy samych siebie (Rz 1,5; 16, 26) i powierzamy naszą przyszłość Bogu (Rz 6, 8; Hbr 11, 1). Zob. analiza wiary, analogia wiary, depozyt wiary, fideizm, objawienie, prawda, racjonalizm, semipelagianie, sola fides, usprawiedliwienie.

Wiara i uczynki. Zagadnienie to podniesione już zostało w Nowym Testamencie (np. Jk 2, 14-26), bardzo burzliwie rozprawiano o nim w czasach reformacji. Św. Paweł podkreśla, że usprawiedliwienie wynika z łaski przez wiarę, a nie z uczynków Prawa (Rz 3, 20-26; Ga 2, 16; 3, 2. 5. 10). Mimo to Bóg sprawia (Flp 2, 12-13), że wierzący wydają owoce wiary (Ga 5,22-23), której wynikiem jest miłość (Ga 5, 6). Zob. dekalog, luteranizm, łaska, prawo, przypisywanie, reformacja, sola fides, tora, usprawiedliwienie, wiara, zasługa.

Wiara i ustrój. Organizacja ekumeniczna, której celem jest studium problemów teologicznych leżących u podstaw podziałów między chrześcijanami; urządziła ona światowe konferencje w Lozannie (1927), Edynburgu (1937), Lund (1952), Montrealu (1963) i Santiago de Compostela (1993). Obecnie jest podporządkowana Światowej Radzie Kościołów. Zob. ekumenizm, Światowa Rada Kościołów.

Wiatyk (łac. “posiłek na drogę”). Komunia św. udzielana tym, którzy się znajdują w niebezpieczeństwie śmierci, mająca na celu przygotowanie ich do przyszłego życia. Prawo kościelne usuwa wszelkie ograniczenia, żeby chrześcijanie umierający mogli wyznać grzechy i przyjąć Komunię św. (zob. CIC 566, 844, 865, 867, 883, 913, 921, 961). Zob. Eucharystia.

Widzenia. Zob. wizje.

Wieczerza Pańska. Wyrażenie używane przez niektórych Ojców Kościoła i powszechne wśród protestantów na oznaczenie Pokarmu eucharystycznego ustanowionego przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy. W Nowym Testamencie wyrażenie “Wieczerza Pańska” pojawia się tylko jeden raz (1 Kor 11, 20) i oznacza zarówno ofiarę eucharystyczną, jak agape, czyli braterski posiłek, który po niej następował. Chrześcijanie wschodni nazywają ją “Wieczerzą Mistyczną” (by przywołać na pamięć jej sakramentalny charakter, gdyż “mysterion” oznacza sakrament) oraz “Liturgią Eucharystyczną”, które to określenie wszędzie zyskało sobie zwolenników. Zob. agape, Eucharystia, liturgia, Msza święta, Wielki Tydzień.

Wieczność. Przymiot oznaczający brak początku i końca, nieustanną pełnię życia. Wieczność jest przymiotem Bożym, dzięki łasce Bóg pozwala nam jednak uczestniczyć w “życiu wiecznym” (J 11, 25-26). Zob. łaska, niebo, piekło, przymioty Boże, zmartwychwstanie umarłych.

Wieczysta filozofia. Zob. filozofia wieczysta.

Wiedza. Zob. gnoza.

Wiedza i religia. Zob. nauka i religia.

Wiedza pośrednia. Zob. scientia media.

Wiedza uprzednia. Wiedza o rzeczach przyszłych jako atrybut Boga. Ponieważ wydarzenia przyszłe częściowo zależą od ludzkiego wyboru, istnieje problem, jak pogodzić Bożą wiedzę uprzednią z ludzką wolną wolą. Zob. prorok, przeznaczenie, scientia media, systematyka łaska, wolna wola.

Wiedza wlana. Wiedza darmo dana przez Ducha Świętego ze względu na pewne szczególne zadanie do spełnienia w Kościele, zgodnie z długą tradycją, udzielona Chrystusowi i prorokom Starego Testamentu. Przeciwstawia się j ą wiedzy nabytej, która jest wynikiem doświadczenia, normalnych studiów i pracy. Zob. charyzmaty.

Wielkanoc. Najwcześniejsze i najważniejsze święto w roku chrześcijańskim, będące wspomnieniem zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Wydaje się, że początkowo obchodzono je w każdą niedzielę, podczas gdy chrześcijanie pochodzenia żydowskiego nadal jeszcze świętowali żydowską Paschę. To musiało się stać zarzewiem zatargów, ponieważ orędzie chrześcijańskie głosiło, że wyzwolenie Izraela z Egiptu się wypełniło i zostało zastąpione przez zmartwychwstanie Chrystusa (1 Kor 5, 7). Praktyka uwzględniania w każdym roku specjalnego dnia przeznaczonego na obchód pamiątki zmartwychwstania wywołała spory między chrześcijanami małoazjatyckimi, zwanymi “quarto-decimales” (łac. “zwolennicy czternastego”), którzy obchodzili to święto w tym dniu, kiedy to za każdym razem przypadała Pascha żydowska (14 nisan), a innymi wspólnotami chrześcijańskimi, które to święto obchodziły w następną niedzielę. I te spory trwają do dzisiaj. Prawosławni, jeżeli nawet przyjęli gregoriańską reformę kalendarza, Wielkanoc świętują według kalendarza juliańskiego. Ostatnio rozwój ruchu ekumenicznego doprowadził jednak do ugody między katolikami wschodnimi, a prawosławnymi co do ustalania daty Wielkanocy co cztery lata (OE 20). W kalendarzu gregoriańskim dzień Wielkanocy przypada między 21 marca a 25 kwietnia. Zob. kalendarz gregoriański, pascha, Zmartwychwstanie Chrystusa.

Wielka Sobota. Dzień poprzedzający największe święto chrześcijańskiego kalendarza. Niedzielę Wielkanocną. W tym dniu przygotowania liturgia łacińska nie przewiduje żadnych nabożeństw. Ołtarz pozostaje nieprzystrojony, a tabernakulum puste. W obrządku bizantyńskim rankiem w Wielką Sobotę celebruje się liturgię św. Bazylego; kapłan ogłasza zmartwychwstanie i posypuje ludzi liśćmi laurowymi, co stanowi zapowiedź wigilii Wielkanocy, która zacznie się wieczorem. Zob. kalendarz liturgiczny, liturgia darów uprzednio konsekrowanych, tabernakulum, Triduum Wielkanocne.

Wielki Piątek. Święto, które jest wspomnieniem dnia (prawdopodobnie 7 kwietnia 30 r.), kiedy Chrystus umarł na krzyżu, by odkupić grzeszną ludzkość. Dla katolików jest to dzień postu i wstrzemięźliwości; liturgia zachodnia w tym dniu rozpoczyna się od głoszenia Męki Pańskiej według św. Jana. Po niej następują modlitwy wstawiennicze za wiele grup ludzi, odsłonięcie i adoracja Krzyża oraz Komunia św., podczas której rozdziela się hostie konsekrowane w Wielki Czwartek. Specjalne wielkopiątkowe procesje i sztuki pasyjne nadal odbywają się w różnych częściach świata: na przykład w Hiszpanii, na Filipinach i we Włoszech. Zob. Komunia święta, liturgia darów uprzednio konsekrowanych, theologia crucis, Triduum Wielkanocne.

Wielki post. Czterdzieści dni przed Wielkanocą, kiedy to chrześcijanie przez modlitwę, post i udzielanie jałmużny przygotowują się do największego święta w roku. Czas trwania Wielkiego Postu, chociaż w oczywisty sposób nawiązuje do czterdziestodniowego postu Mojżesza (Wj 24, 18), Eliasza (1 Krl 19, 8), a przede wszystkim samego Jezusa (Mk 1, 13), został ustalony w VII wieku, kiedy to w Rzymie post rozpoczynano w Środę Popielcową, a nie po pierwszej niedzieli Wielkiego Postu. W ambrozjańskim obrządku w Mediolanie nigdy nie dodawano tych dni dodatkowych. Ta sama zasada obowiązywała na Wschodzie, gdzie okres Wielkiego Postu obejmuje wprawdzie siedem tygodni (dawniej osiem tygodni), ale postu się nie przestrzega w soboty i w niedziele, tak że dni postnych jest trzydzieści sześć (dawniej czterdzieści jeden). Pierwotnie post w okresie Wielkiego Postu był bardzo ostry: dozwolony był tylko jeden posiłek pod wieczór z wykluczeniem mięsa, ryb i zazwyczaj także produktów mlecznych. Kościoły wschodnie zachowały niektóre elementy z tego ostrego umartwienia. Wielki Post jest okresem w szczególny sposób poświęconym na przygotowanie katechumenów do chrztu. W Rzymie odprawia się każdego dnia specjalne Msze święte w poszczególnych kościołach zwanych “stacjami”. W tradycji bizantyńskiej pierwsza niedziela Wielkiego Postu jest świętem Prawowierności, kiedy to wspomina się odniesione zwycięstwo nad obrazoburcami i innymi heretykami; w drugą niedzielę obchodzi się święto św. Grzegorza Palamasa (1296-1359), w trzecią niedzielę oddaje się cześć Krzyżowi św., w piątek piątego tygodnia śpiewa się Akatistos. Zob. akatistos, czysty poniedziałek, katechumenat, palamizm, post, Środa Popielcowa, Wielki Tydzień, wstrzemięźliwość.

Wielki Tydzień. Najważniejszy tydzień w kalendarzu kościelnym; rozpoczyna się on w Niedzielę Palmową poświęceniem palm i procesją, w Wielki Czwartek przywołuje na pamięć ustanowienie Eucharystii (dzień ten w niektórych krajach zwie się także Czwartkiem Przykazania, ponieważ wtedy Pan nas związał przykazaniem okazywania sobie wzajemnej miłości, jaką On sam nas umiłował; J 13, 34), a szczyt osiąga w wielkosobotnią Wigilię Paschalną. Na Wschodzie zwie się go Tygodniem Zbawienia; chrześcijanie mówiący po grecku, rosyjsku i arabsku podobnie jak my nazywają go Wielkim Tygodniem, a w językach romańskich przyjęła się łacińska nazwa “Hebdomada sancta”, czyli “Tydzień święty”. Pierwszą jasną dokumentację obchodów Wielkiego Tygodnia odnajdujemy w Listach paschalnych św. Atanazego Wielkiego (ok. 296-373). Egeria, która pod koniec IV wieku odbyła pielgrzymkę z Hiszpanii do Jerozolimy, odnalazła wysoko rozwiniętą liturgię Wielkiego Tygodnia w mieście, w którym Chrystus spędził ostatnie kilka dni swojego ziemskiego życia. Zob. liturgia darów uprzednio konsekrowanych, Niedziela Palmowa, Triduum Wielkanocne, Wielki Piątek, Wielka Sobota.

Wielobóstwo. Przekonanie, że istnieje wielu bogów, którzy są często zgrupowani wokół najwyższego bóstwa w jakiś panteon (gr. “wszyscy bogowie”) o znaczeniu hierarchicznym,; są oni uosobieniem różnych doznań i funkcji życiowych. Religie politeistyczne istniały i istnieją w kulturach: afrykańskiej, azjatyckiej, greckiej, rzymskiej i innych dawnych i współczesnych. Niektórzy autorzy dowodzili, że w dziejach religijnych rodzaju ludzkiego wielobóstwo prowadziło do wyższej formy jednobóstwa albo że pierwotne jednobóstwo przekształciło się w wielobóstwo. Dane antropologiczne i historyczne wydają się być zbyt złożone, żeby podtrzymać było można takie uproszczone zapatrywania. Zob. monoteizm, teizm.

Wieloznaczność. Użycie tego samego wyrazu w dwóch (lub więcej) znaczeniach (np. wyraz “gwiazda” na oznaczenie ciała niebieskiego i wybitnego aktora). Wieloznaczność sprawia, że dowody bywają źródłem błędu, ponieważ ich ciężar jest ważny tylko dla jednego znaczenia. Zob. analogia, jednoznaczność.

Wielożeństwo. Posiadanie w tym samym czasie więcej niż jednej żony (lub męża). W Starym Testamencie w okresie patriarchów i później wielożeństwo było dopuszczalne (Pwt 21,15-17). Pan Jezus, powołując się na pierwotny plan Boży (Rdz 2, 24), popierał jednożeństwo, odrzucał rozwody i ponowne małżeństwo, które jest równoznaczne z wynikającym z niego wielożeństwem (Mk 10, 2-12). Sobór Watykański II potępił wielożeństwo jako zjawisko sprzeczne z prawdziwą godnością małżeństwa (GS 47). Zob. małżeństwo.

Wigilia. Dzień poprzedzający uroczyste święto, które zawsze rozpoczyna się nieszporami w przeddzień uroczystości. Zob. nieszpory.

Wina. Fakt i świadomość (albo tylko świadomość) tego, że się popełniło coś złego i że się jest tego czynu winnym. Mówimy o winie prawnej, jeżeli popełniono przestępstwo (obłożone sankcjami karnymi), o winie moralnej jeżeli przekroczono zasady moralne, wreszcie o winie religijnej jeżeli obrażono Boga przez popełnienie grzechu. Skrupulaci mogą mieć poczucie winy nawet wtedy, gdy w rzeczywistości nie zgrzeszyli przeciw Bogu. Na drugim krańcu są ludzie o sumieniu rozluźnionym, którzy potrafią rościć sobie prawo do niewinności, mimo że obrażają Boga i rzeczywiście wyrządzają krzywdę bliźnim. Zob. grzech, skrucha, sumienie.

Wina zbiorowa. Wina przypisywana całemu narodowi, rodzinie lub jakiejś grupie. Są chwile, kiedy możemy naprawdę mówić o tym, że pewne grzechy popełnia większość społeczeństwa, lub praktycznie wszyscy jego członkowie. Mimo to tylko osobista decyzja jednostki sprawia, że ma ona udział w takiej zbiorowej winie; nie można jej automatycznie przenosić na ludzi niewinnych (zob. Pwt 24, 16; Jr 31, 29-30; Ez 18, 2-4). Zob. grzech pierworodny.

Wizja uszczęśliwiająca. Bezpośrednie i doskonałe oglądanie Boga w niebie, będące istotą wiecznej szczęśliwości dla zbawionych (zob. DH 1000-1002, 1304-1306; ND 2305-2309). Zob. niebo, palamizm, święto chwały.

Wizje (łac. “widzenia”). Niezwykłe przeżycia, podczas których się ukazują byty z innego świata; mogą to być zwykłe halucynacje, ale również rzeczywiste przekazy od Boga (Iz 6, 1-5; Łk 24, 23; Dz 7, 31; 10, 17. 19; 11, 15; 12, 9; 16, 9-10). Kościół oficjalnie za godne wiary uznał tylko kilka wizji Matki Bożej, np. wizję bł. Jana Diego, wieśniaka azteckiego w Guadalupe w Meksyku (1531), św. Katarzyny Labouré w Paryżu (1830), dzieci w La Salette we Francji (1846), św. Bemadety Soubirous w Lourdes we Francji (1858) oraz Łucji dos Santos i jej kuzynów Franciszka i Hiacynty w Fatimie w Portugalii (1917). Wizje się dzielą na cielesne, jeżeli się coś widzi, wyobraźniowe, jeżeli jest nawiedzona wyobraźnia wewnętrzna (ale nie inne zmysły), intelektualne, jeżeli wizjoner otrzymuje nagle i niespodziewanie snop światła prawdy. Prawdziwa wizja nie dodaje niczego nowego do depozytu wiary. Zamiast tego przypominają one chrześcijanom to, co już zostało objawione w Chrystusie i dodają zachęty do naprawy życia moralnego i duchowego. Domniemane wizje, które przynajmniej na dalszą skalę nie wydają “owocu Ducha” (Ga 5, 22-23; zob. Mt 7, 15-20), są już z samego tego powodu podejrzane. Zob. depozyt wiary, mistyka, objawienie, zjawienia zmartwychwstałego Pana.

Wizyta ad limina (łac. “odwiedziny u progu”). Wizyta, którą biskupi co pięć lat składają papieżowi, żeby zdać sprawę ze stanu swoich diecezji (por. CIC 400, 395). Zasady tych wizyt ustalaj ą niektóre artykuły (28-32) konstytucji apostolskiej Pastor bonus (ogłoszona 28 czerwca 1988 r., weszła w życie 1 marca 1989 r.). Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (207) nakazuje tylko sprawozdanie co pięć lat, które głowa kościoła sui iuris wysyła do Stolicy Apostolskiej. Zob. biskup, Kościoły wschodnie katolickie, cztery kategorie, diecezja, kolegialność, papież.

W korzenienie w kulturę. Nowe wyrażenie na oznaczenie starego obowiązku, by orędzie chrześcijańskie i chrześcijański sposób życia dostosowywać do pojęć i sposobu życia różnych narodów i do ich różnych kultur. Św. Paweł i inni wcześni misjonarze śmiało się dostosowywali do szerokich rzesz wierzących nie-Żydów (por. Dz 15, 1-29; 17, 16-34; Ga 2, 1-10). Kiedy chrześcijaństwo zapuściło korzenie w Europie, zbyt ściśle je utożsamiano z kulturą europejską. Sobór Watykański II (1962-1965) nauczał, że Ewangelia nie może sprawiać, by jedna kultura stała się normą, lecz musi się wcielić w każdą kulturę dla zbawienia wszystkich narodów (zob. LG 13, 17, 23; GS 39, 55, 58; AG 9-11, 21-22). List apostolski Orientale lumen (1995) oraz encyklika Ut unum sint (1995) Jana Pawła II (ur. 1920 r.) rozważają różnice kulturowe w wyrażaniu jednej wiary w nowych środowiskach. Zob. ewangelizacja, katolickość, teologia misyjna.

W korzenienie w życie. Wyrażenie upowszechnione przez Hermana Gunkela (1862-1932) i innych przedstawicieli formizmu. Oznacza ono funkcję, jaką odpowiednie fragmenty biblijne (np. hymny, wypowiedzi lub wydarzenia) mogły mieć w życiu i kulcie społeczności. W Nowym Testamencie wyrażenie to oznacza sposób, w jaki po zesłaniu Ducha Świętego, a przed napisaniem Ewangelii św. Marka i innych ewangelistów (30 - ok. 67 po Chr.) ukształtowała się i była przekazywana tradycja (ustna, a może czasami na piśmie) o ziemskim życiu Jezusa. Czasem uczeni mówią o “wkorzenieniu w życie Jezusa”, czyli o historycznych okolicznościach, w których Jezus powiedział przypowieść, uzdrowił chorego lub wypowiedział jakieś rozstrzygnięcie. Zob. krytyka biblijna.

Właściwe postępowanie. Działalność samokrytyczna mająca na celu “czynienie prawdy" (J 3, 21; zob. Ga 5, 6), wprowadzenie w życie nauki chrześcijańskiej i przekształcanie ludzkiej społeczności. Wyrażenie to (w postaci greckiej orthopraksis) od początku lat sześćdziesiątych upowszechniali: Johann Baptist Metz (ur. 1928), Nikos Nissiotis (1925-1986), Światowa Rada Kościołów i teologia wyzwolenia. Właściwe postępowanie czerpie natchnienie z Jezusowego przepowiadania o królestwie i z Jego postępowania, które Go doprowadziło do śmierci. Właściwe postępowanie prowadzi do modlitwy i do publicznego kultu i z tego czerpie pokarm. Autentyczne właściwe postępowanie sprawia, że prawowierność staje się autentyczna, ponieważ prawdziwa prawowierność ujawnia się we właściwym postępowaniu. Z jednej strony czysto formalna prawowierność to nic innego, jak słowna zgodność ze zbiorem doktrynalnych sformułowań; z drugiej strony jednostronny nacisk na właściwe postępowanie może je sprowadzić do czystego aktywizmu, oderwanego od chrześcijańskiej wiary i kultu. Zob. ortodoksja, pluralizm, prawowierność, szkoła frankfurcka, teologia afoamerykańska, teologia feministyczna, teologia polityczna, teologia wyzwolenia, wspólnoty podstawowe, życie religijne.

Włożenie rąk. Zob. nałożenie rąk.

Wniebowstąpienie. “Wzniesienie się” zmartwychwstałego Chrystusa do nieba, żeby wejść do pełnej i ostatecznej chwały “po prawicy Ojca”, gdzie się wstawia za nami i korzysta ze swojej władzy nad całym światem (por. DH 10-30, 189; ND 2-5). Wniebowstąpienie oznacza zakończenie zjawień Jezusa po zmartwychwstaniu (oprócz jedynego wypadku ze św. Pawłem), równocześnie jednak rozpoczyna nową obecność Chrystusa przez Ducha Świętego, jaką stanowi Kościół obdarzony wszechświatową misją. Stąd pierwotnie obie te tajemnice obchodzono uroczyście razem w dniu Pięćdziesiątnicy, ale około roku 370 zaczęto Wniebowstąpienie obchodzić na stałe w czterdziestym dniu po Wielkanocy (Dz 1, 3). Zob. pięćdziesiątnica, zmartwychwstanie Chrystusa.

Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Dogmat wiary ogłoszony w roku 1950 przez papieża Piusa XII stwierdzający, że pod koniec swojego ziemskiego życia Najświętsza Maryja Panna została z ciałem i duszą wzięta do wiecznej chwały (zob. DH 3900-3904; ND 713-715). Podczas gdy Chrystus własną mocą “wstąpił do nieba”, Najświętsza Maryja Panna mocą Bożą została “wzięta do nieba”. Kościoły wschodnie od V wieku obchodziły koimesis (gr. “zaśnięcie”) Najświętszej Maryi Panny. “Wniebowzięcie” zajęło miejsce “Zaśnięcia”, kiedy w VII wieku przyjęte zostało to święto w Rzymie. Zob. dogmat, mariologia.

Wojna sprawiedliwa. Wojna, którą można uważać za moralnie uzasadnioną. Twórcą teorii wojny sprawiedliwej jest według powszechnego mniemania św. Augustyn z Hippony (354-430), chociaż opierał się on na pojęciach pochodzących od Cycerona (106-43 r. przed Chr.). Uważał on mianowicie, że wojna jest mniejszym złem, jeżeli się ją porówna z okrucieństwem barbarzyńskich hord, i że wobec tego okrucieństwa siła może być uzasadniona. Do XX wieku ustalono następujące warunki usprawiedliwiające wojnę: a. musi to być wojna obronna i powinna być odpowiedzią na niesprawiedliwą agresję, b. musi być rzeczywista możliwość powodzenia akcji zbrojnej, żeby można było usprawiedliwić ofiary czasu trwania wojny, c. musi istnieć jakaś proporcja między moralną i fizyczną ceną działań wojennych, a oczekiwanym pokojem i lepszym porządkiem społecznym po przeprowadzeniu akcji, (d) tylko obiekty wojskowe, a nie bezbronna ludność cywilna, mogą być celami ataków militarnych, d. przemoc użyta nie może być środkiem samym w sobie, nie wolno jej także użyć po to, by brutalizować porządek społeczny albo personel wojskowy. Ponieważ niektórych spośród tych warunków nie da się zachować podczas wojny nuklearnej, większość moralistów ją odrzuca, ale nadal dyskutuje się nad sprawą nuklearnego odstraszania (GS 79-82). Zob. pokój.

Wolna wola. Władza określania samego siebie, to znaczy dobrowolnego wyboru biegu wydarzeń i pójścia w ślad za nimi. Człowiek stworzony na podobieństwo Boże ma tę zdolność, którą grzech osłabił, ale jej nie zniszczył (DH 1965-1967; ND 1986/67, 1987/66). Przez akt odkupienia Chrystus nas wyzwolił (Ga 5, 13; 1 P 2, 16) i ta wolność jest przedsmakiem naszej przyszłej wolności w chwale (Rz 8, 18-25). Zob. antropologia, grzech, obraz Boży, pożądliwość, tora, wolność religijna.

Wolność religijna. Prawo każdego człowieka i grup ludzkich do wyznawania i praktykowania religii bez przeszkód ze strony innych grup. Po stuleciach prześladowań Kościół uzyskał wolność z chwilą ogłoszenia tzw. edyktu mediolańskiego w roku 313; odtąd się cieszył tolerancją i poparciem Konstantyna Wielkiego (zm. 337), którego prawosławni czczą jako świętego. Kiedy chrześcijaństwo było religią panującą w życiu Europy, św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) utrzymywał, że katolików, którzy się oderwali od Kościoła, należy do niego przywracać nawet przy użyciu siły, ponieważ ich odstępstwo stanowi zagrożenie dla układów społecznych; nauczał on jednak, że takie postępowanie z niechrześcijanami byłoby grzechem przeciw naturalnej sprawiedliwości. Stulecia walk religijnych, prześladowań, dyskryminacji w imię religii panujących wielokrotnie ukazywały zło takiej nietolerancji. Jeżeli zwolennicy poszczególnych religii nie naruszają praw innych, ich wolność religijna powinna być uszanowana i strzeżona. Sobór Watykański II położył nacisk na prawo do wolności wykonywania praktyk religijnych, jakie w szczególny sposób mają mniejszości wyznaniowe (zob. DHu 2-8, 15, NA 4-5). Świat pamięta z wdzięcznością o takich nowożytnych obrońcach wolności religijnej, jak: Roger Williams (ok. 1604-1684), Thomas Jefferson (1743-1826), Mohandas Gandhi (1869-1948) i John Courtney Murray (1904-1967). Zob. Kościół i państwo, prawa człowieka, tolerancja, wolna wola.

Wola Boża. Najwyższa zasada, według której ludzie powinni prowadzić życie (Mt 6, 10; zob. 6, 33). Wola Boża, oparta na nieskończonej Bożej mądrości i dobroci, jest osobowym planem miłości dla mężczyzn i kobiet, mającym na celu danie im pełnego i ostatecznego szczęścia. Wola Boża, nie zawsze łatwa do odczytania w praktyce, może się czasami domagać bardzo bolesnej ofiary (Mk 14, 35-36). Zob. dekalog, doskonałość, opatrzność, rozeznanie duchów, sumienie, świętość, teologia moralna.

Woluntaryzm (łac. “wola”). Każda doktryna, która podkreśla znaczenie woli ludzkiej na niekorzyść umysłu. Poważną dyskusję na temat woluntaryzmu wszczęto w dialogu Platona pt. Eutyfron, kiedy to Sokrates zapytał: “Czy bogowie lubią prawo dlatego, że jest święte, czy prawo dlatego jest święte, że bogowie je kochają?". Kto odpowiada pozytywnie na drugie pytanie, jest woluntarystą. Dla systemu woluntarystycznego wola Boża albo moralne upodobanie człowieka działającego są decydujące w ustalaniu wartości moralnych. Woluntaryzm odgrywał też pewną rolę w metafizyce, na przykład w skotyzmie i nominalizmie. Zob. etyka, metafizyka, nominalizm, skotyzm, teologia moralna.

Wschodni asyryjski Kościół. Zob. Kościół wschodni asyryjski.

Wschodnie Prawo Kanoniczne. Zob. źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego.

Wspólnota 1. Wyraz, którym się posługuje Nowy Testament na oznaczenie uczestnictwa w cierpieniach Chrystusa (Flp 3, 10), wspierania znajdujących się w potrzebie (Rz 15, 26), wzięcia udziału w sprawowaniu Eucharystii (1 Kor 10, 16), łączności z Duchem Świętym (lub przez Niego powodowana) (2 Kor 13, 13), wreszcie uczestnictwa wierzących w prawdziwym życiu Bożym (2 P 1, 3-4). Obecnie wyrazem tym (zwłaszcza j ego greckim odpowiednikiem: koinonia) często oznaczamy jedność, jaka istnieje lub powinna istnieć między Kościołami złączonymi umiłowaniem Jezusa Chrystusa obecnego przez Ducha Świętego. 2. Chrześcijanie zjednoczeni przez modlitwę, posługiwanie i wspólne życie. Zob. Kościół, parafia, przebóstwienie, sobornost', wspólnoty podstawowe, życie zakonne.

Wspólnota anglikańska. Określenie używane przynajmniej od czasu pierwszej Konferencji w Lambeth w 1867 r. na oznaczenie Kościołów episkopalnych wraz z autonomicznymi prowincjami, których źródłem stała się reforma Kościoła angielskiego w XVI wieku i które uznają zwierzchnictwo arcybiskupa Canterbury. Wspólnota pojmowała samą siebie jako Kościół sięgający korzeniami do Ojców i umieszczała się w środku między powagą papieską, a reformacją luterańską (zob. dhs 2885-2888, 3315-3319; nd 1722-1728). Po Rewolucji Angielskiej w 1688 r. ci członkowie kościoła anglikańskiego (w tym dziewięciu biskupów), którzy odmówili złożenia przysięgi wierności nowym władcom (Wilhelmowi i Marii) bez powodzenia prowadzili rozmowy ze wschodnimi patriarchami prawosławnymi oraz Kościołem rosyjskim (1716-1725) w sprawie połączenia. W 1973 r. rozpoczął się oficjalny dialog pomiędzy anglikanami i prawosławnymi. Po uzgodnieniu szeregu oświadczeń (anglikanie wyrazili w nich również gotowość do opuszczenia “Filioque” w wyznaniu wiary), dialog zawieszono w 1977 r. z powodu kwestii święceń kapłańskich kobiet. Drugi etap rozmów dwustronnych rozpoczął się w 1980 r.; natomiast w 1989 r., gdy nowym przewodniczącym prawosławnym został biskup Jan Zizioulas, rozpoczął się trzeci etap, który zaowocował Międzynarodową Komisją do Spraw Dialogu Anglikańsko-Prawosławnego. Istnieje również Międzynarodowa Komisja Anglikańsko-Metodystyczna. Encyklika Leona XIII z 1896 r. Apostolicae Curae (która odrzucała ważność święceń anglikańskich) nie przeszkodziła w ponownym rozpoczęciu dialogu anglikańsko-katolickiego podczas rozmów w Malines (1921-1925). Kiedy arcybiskup Geoffrey Fisher (1887-1972) złożył wizytę papieżowi Janowi XXIII w 1960 r., był nie tylko pierwszym od 1397 r. Arcybiskupem Canterbury, który przyjechał do Rzymu, lecz również zapoczątkował szereg spotkań na szczycie pomiędzy głowami Kościołów. Po tym, jak Sobór Watykański II mówił o “szczególnym miejscu” Wspólnoty anglikańskiej (UR 13), a Paweł VI spotkał się z arcybiskupem Canterbury (Michaelem Ramsey'em) w 1966 r., w 1967 r. zebrała się Wspólna Komisja Przygotowawcza, zastąpiona w 1970 r. przez Komisję Mieszaną dla Dialogu Kościoła rzymskokatolickiego i Kościoła anglikańskiego (ARCIC I). Zaowocowało to wspólnymi oświadczeniami i wyjaśnieniami na temat Eucharystii, kapłaństwa i święceń, oraz autorytetu w Kościele; wszystkie te dokumenty opublikowano razem w Raporcie końcowym w roku 1982. II Komisja Mieszana (ARCIC II), utworzona w 1983 r., opracowała dokumenty dotyczące zbawienia i Kościoła oraz Kościoła jako wspólnoty. Od 1966 r. w Rzymie istnieje centrum anglikańskie; jego dyrektor reprezentuje wobec Stolicy Apostolskiej arcybiskupa Canterbury i prymasów Wspólnoty anglikańskiej. Porozumienie Miśnieńskie z 1988 r. pomiędzy Kościołem anglikańskim a ewangelickimi (luterańskimi) Kościołami niemieckimi dotyczyło wzajemnego uznania Eucharystii i kapłaństwa. Jeszcze dalej poszło Porozumienie z Poorvoo z 1992 r. pomiędzy anglikańskimi Kościołami Anglii, Irlandii, Szkocji i Walii, a luterańskimi Kościołami krajów nordyckich i nadbałtyckich (wszystkie te Kościoły są episkopalne) Kościoły te zapraszały nawzajem swych biskupów do wzięcia udziału w święceniach biskupich. Wspólnota anglikańska posiada obecnie prawie 70 milionów członków w ponad 160 krajach. Zob. biskup, communicatio in sacris, filioque, konferencje w Lambeth, Kościoły wschodnie, Kościół episkopalny, luteranizm, metodyści, Ojcowie Kościoła, purytanie, reformacja, sakrament święceń, trzydzieści dziewięć artykułów, ważność.

Wspólnoty podstawowe. Wyrażenie wywodzące się z Ameryki Południowej, a mające na celu przedstawienie tych wielu miejscowych grup chrześcijan, którzy dokładaj ą starań, żeby ożywić swój Kościół przez uprawianie praktyk religijnych, przez wspólne studiowanie Pisma Świętego, przez przeznaczenie swoich własnych uzdolnień na posługiwanie innym ludziom i przez udział we wspólnej działalności społecznej. Ruch ten został poparty przez Konferencję Episkopatu Ameryki Łacińskiej w Medellin w Kolumbii (1968) oraz w Puebla w Meksyku (1979). W wypowiedziach z Puebla jest mowa o “kościelnych wspólnotach podstawowych”, żeby je odróżnić od innych grup, które mają luźniejsze powiązania z władzą kościelną. Zob. kościół, teologia wyzwolenia, wybór na rzecz ubogich.

Współdziałanie Boże. Zob. concursus divinus.

Współistotny. Wyraz odnoszący się do Chrystusa i włączony do wyznania wiary przyjętego przez Sobór Nicejski I (325), żeby pokonać arian. Dla Soboru Nicejskiego termin ten, chociaż posługiwali się nim w znaczeniu błędnym lub budzącym wątpliwości gnostycy i został on potępiony na Synodzie w Antiochii w 268 r., oznaczał tożsamość istoty Ojca i Syna, zawierającą w sobie odpowiadającą j ej równość w godności. Dyskusja nad nim trwała następne pięćdziesiąt lat. Św. Atanazy Wielki (ok. 296-373) na Wschodzie, a św. Hilary z Poitiers (ok. 315-367) na Zachodzie byli obrońcami wyrazu homoousios (gr. “współistotny”), podczas gdy ich oponenci tacy jak: Bazyli z Ancyry i Jerzy z Laodycei dodawali do tego samego wyrazu literę “i”, mówiąc o Chrystusie, że był On homoiousios, czyli “podobny w naturze” do Ojca. Zob. arianizm, semirianie, Sobór Konstantynopolitński I, Sobór Nicejski I.

Współodkupicielka. Problematyczny tytuł przypisywany czasem Matce Bożej z chęci wyrażenia Jej współdziałania w dziele zbawienia. Chociaż pozostaje Ona ściśle podporządkowana Chrystusowi, który sam jeden jest źródłem łaski, ma jednak swój udział we wcieleniu (Łk 1, 26-38) i w zbawczej śmierci swego Syna (J 19, 25-27) (zob. DH 3370; ND 712). Zob. Ewa, nowa Ewa, odkupienie, odpokutowanie, wcielenie.

Wstawiennictwo. Modlitwa błagalna za innych. Na pierwszym miejscu wstawiennictwo odnosi się do Chrystusa zmartwychwstałego, który się nadal wstawia za nami w niebie (zob. l Tm 2, 5; Hbr 7, 25; 9,24; DH 1523; ND 1927). Jego Matka, Maryja, także się za nami wstawia (DH 1400,3274-3275, 3370, 3916; ND 704, 712), podobnie jak za nami orędują aniołowie i święci (DH 3320-3321). Modlitwa wstawiennicza jest integralną częścią wszelkiego chrześcijańskiego kultu. Zob. liturgia, modlitwa, modlitwa błagalna, pośrednictwo.

Wstrzemięźliwość. Powstrzymanie się od czynności skądinąd przez prawo dozwolonych, np. od jedzenia mięsa. Kościół zachodni nakazuje wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych w Środę Popielcową i w każdy piątek roku, szczególnie w piątki Wielkiego Postu. Konferencje Episkopatów mogą jednak dostosowywać te przepisy do potrzeb Kościoła miejscowego (por. CIC 1249-1253). W Kościele wschodnim, gdzie zwyczaj ten zależy od prawa każdego Kościoła sui iuris, dni wstrzemięźliwości są o wiele częstsze i z reguły utożsamiane z postem. Zob. asceza, Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie, konferencja episkopatu, post, Wielki Post.

Wszechmoc. Przymiot Boży oznaczający, że Bóg jest nieskończenie pełen potęgi (2 Kor 6, 18; Ap 1, 8; 4, 8). W wyznaniach wiary wszechmoc zazwyczaj “przypisuje się” Bogu Ojcu, wyznaje się jednak, że inne Osoby Trójcy Przenajświętszej są także wszechmocne (zob. DH 29, 75, 164, 169, 173, 441; ND 16, 306/12, 17). Przeciwnicy istnienia Boga wszechmocnego, wszechdobrego i wszechmądrego powołują się często na tajemnicę zła i na jej podstawie kształtują zarzuty. Wszechmoc nie oznacza jednak, że Bóg może dokonać tego, co jest logicznie niemożliwe (np. wykonać koło kwadratowe), albo tego, co się sprzeciwia innym Bożym przymiotom. Zob. albigensi, apropriacja, dualizm, pantokrator, przymioty Boże, przywłaszczenie, tajemnica zła, teodycea.

Wszechobecność. Przymiot Boży oznaczający, że Bóg jest wszędzie obecny (Ps 139, 7-12; Dz 17, 24-28). Bóg jest wszędzie obecny jako stwórcze źródło wszystkich rzeczy, ale jest też obecny na wiele innych sposobów, np. przez ludzi, przez Pismo Święte, przez wspólnotę oddającą Mu cześć i przez sakramenty (SC 7). Zob. panteizm, przeistoczenie, stworzenie 1.

Wszechświat. Zob. kosmos.

Wszechwiedza. Przymiot Boży oznaczający, że Bóg wie wszechstronnie o wszystkim, co jest i może być. Wydaje się, że Boża znajomość przyszłości podważa korzystanie z ludzkiej wolnej woli. Jest to tajemnica, którą w sposób “racjonalny” próbowali tłumaczyć myśliciele zachodni (np. Bóg zna przyszłe wydarzenia w czasie, ale z perspektywy wieczności), natomiast chrześcijanie wschodni przyjmowali jaz modlitewnym uwielbieniem i szacunkiem. Zob. Bóg, czas, molinizm, przeznaczenie, przymioty Boże, scientia media, wieczność, wolna wola.

Wtajemniczenie. Pouczenie o tajemnych obrzędach i tajemnicach jakiejś religii. Św. Cyryl Jerozolimski (ok. 315-386) w katechezach mistagogicznych (gr. “wtajemniczających”), jakie głosił podczas Wielkiego Postu i okresu świąt wielkanocnych, przygotowywał katechumenów do przyjęcia chrztu w Wielką Sobotę i pouczał ich jeszcze po tym wydarzeniu. Św. Maksym Wyznawca (ok. 580-662) własną mistyczną interpretację liturgii nazwał mistagogią (gr. “wtajemniczenie”). Obecnie niektórzy posługują się tym wyrazem, zwłaszcza jej greckim odpowiednikiem mistagogią, na oznaczenie katechezy i teologii tkwiącej korzeniami w głębszym przeżyciu Boga i na upowszechnienie takiego przeżycia ukierunkowanej. Karl Rahner (1904-1984) twierdził, że podstawowe kursy teologiczne, chociaż różne od mistagogii, muszą być jej bliskie i muszą rzucać światło na osobiste doświadczenie łaski. Zob. disciplina arcani, katecheza, katechumenat, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, przeżycie religijne, tajemnica.

Wulgata. Nazwa wzięta z vulgata editio (łac. “wydanie popularne”) na oznaczenie powszechnie używanego łacińskiego przekładu Pisma Świętego. Kiedy zaistniała potrzeba nowego ogólnie dostępnego przekładu w Rzymie, św. Hieronim (ok. 340-420) przetłumaczył Ewangelie, a jeśli chodzi o pozostałą część Nowego Testamentu zrewidował istniejącą już Vetus Latina. Zmuszony do opuszczenia Rzymu, Hieronim nauczył się języka hebrajskiego i sam także zaczął przekładać Stary Testament. Około roku 404 ukończył tłumaczenie (albo rewizję istniejących przekładów) całego Pisma Świętego. W roku 1546 Sobór Trydencki oświadczył, że Wulgata jest “autentycznym” łacińskim przekładem Pisma Świętego (zob. DH 1506; ND 214). Poprawione wydanie tekstu zostało ogłoszone za pontyfikatu Sykstusa V (1590), drugiej rewizji tekstu dokonano za pontyfikatu Klemensa VIII (1592). W roku 1908 rozpoczęto prace nad nowym wydaniem całej Wulgaty, zakończyły się one jednak wydaniem w 1995 r. ostatniego (osiemnastego) tomu poprawionego samego Starego Testamentu. Poprawione wydanie Nowego Testamentu będzie wymagało ukończenia rewizji Vetus Latina; tak czy inaczej John Wordsworth (1843-1911) i Henry Julian White opublikowali (1889-1911) krytyczne wydanie Nowego Testamentu Wulgaty, które jest dobre do dzisiaj. Zob. Biblia.

Wybór 1. W teologii ascetycznej wyrazem “wybór” oznacza się wybór stanu życia albo poprawę czyjegoś sposobu postępowania, szczególnie jeżeli jest oparty na zasadach podawanych przez Ćwiczenia duchowne św. Ignacego Loyoli (1491-1556). 2. zob. elekcja.

Wybór na rzecz. ubogich. Linia postępowania Kościoła w życiu, upowszechniona przez zwolenników teologii wyzwolenia i nalegająca na chrześcijan, aby w szczególny sposób pracowali nad doprowadzeniem do zapanowania sprawiedliwości społecznej wśród tych wielu milionów ludzi, którzy są pozbawieni właściwego wyżywienia, mieszkania, usług lekarskich, wykształcenia, zatrudnienia i innych podstawowych praw człowieka. Sprawa ta była przedmiotem obrad biskupów Ameryki Łacińskiej od czasu ich drugiej konferencji w Medellin w roku 1968. W roku 1987 Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis wezwał do solidarności z ubogimi i do okazywania im uprzywilejowanej miłości, którą można okazać w konkretnej działalności na szczeblu lokalnym (nr-y 42, 43, 47). W swej ekshortacji apostolskiej z 1999 r. Ecclesia in America jeszcze raz podkreślił “preferencyjny wybór na rzecz ubogich” (55, 58, 67). To szczególne zrozumienie dla wyzyskiwanych, bezbronnych i zepchniętych na margines społeczny czerpie natchnienie z proroków Starego Testamentu (np. Iz 1, 10-20) oraz z przepowiadania i postępowania Jezusa (Łk 6, 20-21; 16, 19-31; 17, 11-19). Zarówno Stary Testament, jak i Nowy objawiaj ą Boga jako otaczającego ubogich miłością uprzywilejowaną, chociaż nie wyłączną. Właśnie w ubogich się objawiła Boża obecność i działalność w sposób szczególny. Sobór Watykański II zwrócił się do wszystkich chrześcijan, szczególnie do narodów bogatych, by w sprawie ludzi ubogich byli bardziej sprawiedliwi i pełni większej miłości (GS 69, 88). Zob. anawim, błogosławieństwa, nauka społeczna Kościoła, teologia wyzwolenia, ubóstwo.

Wybór zasadniczy. Ogólny kierunek życia lub konkretna bardzo poważna decyzja, która określa nasze istotne moralne i religijne nastawienie do dobra i zła. Badania nad wyborem zasadniczym rozwinęły się w odpowiedzi na legalizm, którego twórcy spoglądali na działania moralne w oderwaniu od życia i rozwoju człowieka. W encyklice z 1993 r. Veritatis splendor Jan Paweł II (ur. 1920) krytykował taką interpretację wyboru zasadniczego, która odrywa go od konkretnych czynów człowieka. Karl Rahner (1904-1984), który czasami używał (po francusku) określenia “wybór zasadniczy”, bronił związku pomiędzy wyborem a czynami, który podkreślał papież. Zob. grzech, nawrócenie, osoba, teologia moralna, wolna wola.

Wybranie. Dokonany przez Boga zupełnie dobrowolny wybór jednostek lub grup. W Starym Testamencie Izrael był świadomy tego, że jest “wybranym ludem Bożym” (Pwt 4, 32-40; Iz 41, 8-16). Nowa wspólnota wierzących skupia się dzięki wybraniu przez Jezusa Chrystusa (J 15, 1-17). Zob. przeznaczenie.

Wyklęcie. Zob. ekskomunika.

Wynagrodzenie. Naprawa szkód powstałych wskutek wykroczenia przeciwko komuś drugiemu. Takie wynagrodzenie może oznaczać wyrównanie krzywd, jeżeli została np. niesprawiedliwie zagrożona własność lub dobre imię kogoś drugiego. W nabożeństwie do Najświętszego Serca Pana Jezusa, to wynagrodzenie oznacza modlitwy odmawiane i dobre uczynki pełnione w celu odpokutowania za grzechy przeciwko miłości Jezusa ukazanej w darze Najświętszego Sakramentu i w męce, przez którą nas odkupił. Zob. ekspiacja, Najświętsze Serce Jezusa, Najświętszy Sakrament, odpokutowanie, sakrament pokuty, zadośćuczynienie.

Wyobraźnia. Twórcza zdolność przechodzenia poza bezpośrednie dane, tak, aby tworzyć, przywoływać na pamięć i wiązać ze sobą pojęcia i przedmioty, jakie nam tu i teraz podrzucają zmysły. Chociaż niektórzy więksi filozofowie i teologowie odrzucali wyobraźnię ze względu na jej niebezpieczny i powodujący zniekształcenia wpływ, coraz więcej myślicieli współczesnych dostrzega jej pozytywną rolę w życiu duchowym, w sposobie myślenia i sprawowaniu kultu. Odgrywa ona istotną rolę w przekazywaniu wiary. Staranne ćwiczenie wyobraźni prowadzi do wiedzy i wspiera nas w pojmowaniu, interpretowaniu i scalaniu prawdy. Zob. estetyka, ikona, teologia piękna.

Wyprawy krzyżowe. Wyprawy wojenne podejmowane przez chrześcijan zachodnich w celu oswobodzenia spod panowania muzułmańskiego kraju, w którym Jezus żył i poniósł śmierć. Od roku 1096, kiedy to Piotr Pustelnik (ok. 1050-ok. 1115) zaczął głosić potrzebę pierwszej wyprawy krzyżowej, do roku 1270, w którym według powszechnego mniemania zakończyła się ostatnia krucjata śmiercią św. Ludwika IX, odbyło się pięć poważniejszych wypraw. W późniejszych stuleciach organizowano wyprawy przeciw Turkom. Wyprawy krzyżowe stały się natchnieniem dla pisarzy i malarzy, spowodowały jednak złe następstwa, łącznie z pogłębieniem rozdarcia między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim. Czwarta wyprawa krzyżowa w roku 1204, kiedy to krzyżowcy splądrowali Konstantynopol i ustanowili w tym mieście cesarstwo łacińskie i rzymski patriarchat (1204-1261), praktycznie przypieczętowała schizmę między Rzymem a Konstantynopolem. Równocześnie jednak krucjaty sprawiły, że nasiliły się kontakty kulturalne: np. krzyżowcy przywieźli na Zachód księgi Arystotelesa, które syryjskojęzyczni chrześcijanie uratowali od zniszczenia. Zob. arystotelizm, chrześcijaństwo bizantyńskie,

Wyrzuty sumienia. Stan sumienia spowodowany uświadomieniem sobie własnych grzechów. Powinien on prowadzić raczej do zdrowego żalu za grzechy i osiągnięcia przebaczenia Bożego niż do chorobliwych skrupułów wypływających z popełnionych przez siebie błędów. Zob. cnota pokuty, skrucha doskonała, skrucha mniej doskonała.

Wystarczalność Pisma Świętego. Pismo Święte samo z siebie wystarcza do przekazania objawienia podstawowego, które swoją bezwzględną i nieprzekraczalną pełnię osiągnęło w Chrystusie i Kościele Nowego Testamentu. Odkąd chrześcijanie zaczęli pojmować objawienie jako przede wszystkim zespół prawd ujawnionych przez Boga, na pytanie o wystarczalność Pisma zaczęto patrzeć z podwójnego punktu widzenia: Czy Pismo Święte “zawiera” w sobie wszystkie te objawione prawdy (=wystarczalność materialna)? Czy jest “formalnie” wy starczającą wykładnią samego siebie? Uznając rolę tradycji (i urzędu nauczycielskiego) w zaliczeniu do kanonu, w wykładni, aktualizacji i zastosowaniu Pisma Świętego, nawet katolicy, którzy przyjmują materialną wystarczalność Pisma, odrzucają jego wystarczalność formalną. Chociaż bowiem Sobór Watykański II mówił o objawieniu jako przede wszystkim o osobistym ukazaniu się nam Boga Trójjedynego (DV 2-6), to jednak już nie uchodziło za stosowne mówić o tej żyjącej Rzeczywistości, że jest w czymkolwiek “zawarta” nawet w Piśmie Świętym. Jeżeli objawienie oceniamy jako wydarzenie międzyosobowe, jest rzeczą trudną dać odpowiedź na pytanie co do materialnej wystarczalności Pisma, czy mianowicie “zawiera” ono w sobie wszystkie prawdy objawione, czy ich w sobie “nie zawiera”. Zob. depozyt wiary, kanon Pisma Świętego, objawienie, Pismo Święte i tradycja, sola scriptura, tradycja, urząd nauczycielski Kościoła.

Wyznanie augsburskie. Pierwsza wyznaniowa deklaracja Kościoła luterańskiego. Ułożona głównie przez Filipa Melanchthona i przedstawiona Karolowi V na posiedzeniu sejmu w Augsburgu w roku 1530, składa się z dwudziestu j eden artykułów zawierających ogólny zarys doktryny luterańskiej oraz z siedmiu artykułów skierowanych przeciw nadużyciom w Kościele rzymskim. W 450 rocznicę (1980) tego wydarzenia papież Jan Paweł II dołączył się do biskupów niemieckich w uznaniu, że Wyznanie Augsburskie wyraża podstawowe prawdy naszej wspólnej chrześcijańskiej wiary. Zob. dialog, luteranizm.

Wyznanie wiary. Zwięzły zarys podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej. Wyznania wiary rozwijały się w związku z udzielaniem sakramentu chrztu jako odpowiedzi na pytania dotyczące Ojca, Syna i Ducha Świętego. Dyskusje na te tematy oraz błędy heretyckie zmuszały Kościół do dalszego wyjaśniania nauki i wyrażania jej w wyznaniach wiary.

Wyznanie wiary Dozyteusza. Wyznanie wiary zatwierdzone przez synod w Jerozolimie w roku 1672 i uznane jako obowiązujące we wschodnim Kościele prawosławnym. W większej części zostało ono ułożone przez Dozyteusza (1641-1707; prawosławny patriarcha Jerozolimy od roku 1669), który się przeciwstawił wpływom protestanckim w Kościele bizantyńskim, a szczególnie nauce Cyryla Lukarisa. Zob. Kościoły wschodnie, ortodoksja.

Wyznanie wiary Lukarisa. Wyznanie wiary wykazujące ukierunkowanie kalwińskie, a napisane przez patriarchę Konstantynopola Cyryla Lukarisa (1572-1638), najwybitniejszego teologa w prawosławnym Kościele wschodnim od czasu upadku Konstantynopola (1453). To wyznanie wiary wywarło pewien wpływ na teologię prawosławną, chociaż w Kościele wschodnim było wielokrotnie potępiane. Zob. kalwinizm, Kościoły wschodnie, teologia wschodnia.

Wyznanie wiary Piotra Mogiły. Wyznanie wiary ułożone przez prawosławnego patriarchę Kijowa, Piotra Mogiłę (1597-1646), w odpowiedzi na kalwińskie tendencje Cyryla Lukarisa. W zmodyfikowanej postaci to wyznanie wiary zostało zatwierdzone przez synod w Jassach (w obecnej Rumunii) w roku 1642, a w roku 1643 przez większość patriarchów prawosławnych. Jest to najbardziej zbliżony do Kościoła rzymskiego dokument przyjęty przez prawosławie.

Wyznanie wiary Soboru Nicejskiego. Zob. nicejskie wyznanie wiary.

Wyznanie wiary świętego Atanazego Wielkiego. Zob. atanazjańskie wyznanie wiary.