U

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ubodzy. Zob. wybór na rzecz ubogich.

Ubóstwo. 1. Stan pozbawienia takich istotnych dóbr, jak pokarm, ubranie, dach nad głową, a także przez analogię stan tych, którzy w różny sposób są ubodzy duchowo. Od dawnych czasów aż do wydanej w roku 1987 encykliki Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (łac. “Troska o sprawy społeczne” (zob. 14-19) i potem, przywódcy Kościoła, tak jak wielu innych chrześcijan, ujawniali nieludzkie warunki, na które miliony ludzi zostało skazanych przez wojny, wydatki na zbrojenia, chciwość narodów bogatych i przez inne czynniki. 2. Jako rada ewangeliczna ubóstwo oznacza dobrowolne wyrzeczenie się prywatnej własności, żeby dokładnie naśladować Chrystusa (zob. Mk 14, 17-22; 2 Kor 8,9), swobodniej służyć innym i jaśniej świadczyć o bezwzględnej wartości eschatologicznego królestwa Bożego (PC 13; LG 42). Kodeks Prawa Kanonicznego krótko zbiera to, co się istotnie zawiera w praktykowaniu ewangelicznej rady ubóstwa praktykowanego w instytutach konsekrowanego życia zakonnego (CIC 600, 668; CCEO 460, 467-8, 629). Zob. anawim, błogosławieństwa, nauka społeczna Kościoła, prawa człowieka, rady ewangeliczne, sprawiedliwość, śluby, teologia wyzwolenia, wybór na rzecz ubogich, życie zakonne.

Uczeni w piśmie. Pierwotnie kopiści i archiwariusze; odpowiednie zdolności i zręczność mogły im zapewnić dalszy urzędowy awans (Ps 45, 1; Ez 7, 6; Syr 38, 24-39, 11; zob. Jr 8, 8). W czasach Jezusa wywodzili się przeważnie, choć nie wyłącznie, z faryzeuszów i razem z najwyższymi kapłanami i starszymi stanowili złożony z 71 członków sanhedryn, czyli najwyższą radę żydowską w Jerozolimie. Ze względu na ich wkład w interpretację i zastosowanie Pisma Świętego zwano ich także “doktorami Prawa” albo “prawnikami”, czyli znawcami Prawa (zob. Łk 7, 30). Zob. Biblia, tora.

Uczynki miłosierdzia. Czynności natchnione przez wiarę i Ducha Świętego, do których należą: modlitwa, post, jałmużna, opieka nad słabymi, odwiedzanie chorych, tworzenie wspólnoty, nauczanie i gościnność (Mt 7,12; Rz 12,1-15,13; Jk 1, 26-2,27). Zob. wiara i uczynki.

Uległość łasce Bożej. Zob. potentia oboedientialis.

Ultramontanizm (łac. “ponad górami”). Pogardliwa nazwa, jaką się posługiwali gallikanie na oznaczenie tych wszystkich, którzy nadmiernie wywyższali władzę papieską i wszystkich rozwiązań oczekiwali “spoza Alp”, czyli z Rzymu. Ultramontaniści występowali przeciw takim ruchom, jak febronianizm, gallikanizm i jansenizm, które popierały jurysdykcję Kościołów lokalnych, nawet wbrew postępowaniu centralnej władzy w Rzymie. Do czołowych postaci wśród ultramontanistów należą: Joseph de Maistre (1753-1821), Felicite Robert de Lamennais (1782-1854) przez część swego życia, Louis Veuillot (1813-1883), kardynał Mikołaj Wiseman (1802-1865), arcybiskup Westminsteru, jego następca kardynał Henry Edward Manning (1808-1892) i William George Ward (1812-1882). Przywrócenie zakonu jezuitów w roku 1814, niepokoje rewolucyjne w latach 1830-1848, długi pontyfikat Piusa IX (1846-1878) i inne czynniki sprawiły, że wielu ludzi zaczęło się rozglądać za autorytetem, żeby otrzymać odpowiedź na każde pytanie. Ruch ultramontański osiągnął szczyt w definicji nieomylności papieskiej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (zob. DH 3065-3075: ND 831-840). Jednakże warunkowe określenia tej definicji w istocie zawierały w sobie krytykę rzeczy przesadnych w tym ruchu. Sobór Watykański II (1962-1965), głosząc naukę o kolegialności wszystkich biskupów z papieżem i pod kierownictwem papieża, dał bardziej wyważone wyjaśnienie władzy papieskiej (LG 22-25). Zob. febronianizm, gallikanizm, jansenizm, Kościół, Sobór Watykański I, Sobór Watykański II, tradycjonalizm.

Umartwienie. Ćwiczenie w zaparciu się samego siebie, wymagane do rozwoju nowego życia, jakie otrzymujemy przez wiarę i chrzest (Rz 8, 13; Ga 5, 24). Jezus kładł nacisk na to, jakie koszty musi ponieść ten, kto chce być Jego uczniem (Mt 10, 34-39). Św. Paweł bardzo plastycznie opisuje walkę z grzechem i mocami śmierci, czekającą tych, którzy żyją z Bogiem w Chrystusie (Rz 5, 1-19). Zob. asceza, krzyż, post.

Umiarkowanie. Jedna z czterech cnót kardynalnych, która uzdalnia człowieka do powściągania swoich pożądań i do kontrolowania namiętności. Umiarkowanie, przedstawione przez Platona (427-347 przed Chr.) w postaci rydwanu ciągniętego przez trzy ogiery, którego woźnica musi mocno trzymać lejce, jeżeli nie chce skończyć w rowie, stoicy uznali za cnotę fundamentalną. Późniejsze księgi Nowego Testamentu zachęcają do umiarkowania (czasami tłumaczonego wyrazami “trzeźwość”, “kontrola siebie samego”, albo “skromność”) przede wszystkim (ale nie wyłącznie) przywódców Kościoła i ludzi starszych (1 Tm 3, 2; Tt 1, 8; 2, 2, 5). Zob. cnoty kardynalne, czystość, stoicy, wstrzemięźliwość.

Unia hipostatyczna. Jedność między pełnym bóstwem i pełnym człowieczeństwem w jednej (boskiej) Osobie Jezusa Chrystusa, do jakiej doszło, kiedy “Słowo stało się ciałem” (J l, 14; zob. DH 252-263, 301-302; ND 606/1-12, 614-615). Zob. apolinaryści, arianizm, monofizytyzm, nestorianie.

Unici (z łac. “unio = zjednoczenie”). Nazwa nadana Rusinom, którzy podczas synodu w Brześciu Litewskim w roku 1596 zgodzili się na pełną łączność z Rzymem. Wyraz, który zaczął później oznaczać także innych chrześcijan wschodnich będących w łączności z Rzymem, był używany w znaczeniu pejoratywnym i powinno się go zastępować określeniem “katolicy wschodni”. Prawosławni uważają często takich katolików za zdradziecką przeszkodę na drodze do jednego Kościoła, którego Chrystus pragnie raczej za przykład fałszywego prozelityzmu niż rzeczywistego ekumenizmu. Mimo to w oficjalnym dialogu teologicznym z prawosławiem wschodnim wyłoniono podkomisję do spraw katolików wschodnich obrządku bizantyńskiego będących w łączności z Rzymem; celem tej podkomisji jest prowadzenie studium nad zagadnieniem prozelityzmu i unii. Katolicy wschodni mają pełny udział w tym dialogu. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie, Kościoły wschodnie, maronici, melkici, prozelityzm, Rusini.

Unieważnienie (zamiast “stwierdzenie nieważności”). Urzędowe stwierdzenie przez sąd kościelny, że sakrament przede wszystkim małżeństwo lub kapłaństwo wbrew przeciwnym pozorom nigdy nie istniał z powodu pewnej przeszkody, braku zgody na jego przyjęcie albo braków w zachowaniu formy podczas sprawowania sakramentu kapłaństwa lub małżeństwa. Po ustaleniu nieważności małżeństwa obie strony mogą swobodnie ponownie zawrzeć związek małżeński, ale dopiero po potwierdzeniu wyroku przez sąd apelacyjny (por. CIC 1671-1685, 1708-1712; CCEO 842, 1096, 1357-1377). Zob. małżeństwo, prawo kanoniczne, sakrament święceń, ważność.

Unitarianie (z łac. “unitas = jedność”). Pogląd, który odrzuca Bóstwo Syna Bożego i Ducha Świętego, a dla obrony ścisłego monoteizmu, przyjmuje istnienie jednej tylko Osoby Boskiej. Rozmaite wątpliwości co do bóstwa Syna Bożego i Ducha Świętego powstały co prawda w początkach dziejów Kościoła, unitanianizm jednak jest herezją stosunkowo późną, upowszechnili go bowiem Marcin Cellarius (1499-1564), Michał Servetus (1511-1553) i Fausto Paolo Sozzini, czyli Socyn (1539-1604) (zob. DH 1880; ND 648). W Stanach Zjednoczonych powagę naukową zyskał unitarianizm dzięki takim postaciom, jak: William Ellery Channing (1780-1842), Raiph Waldo Emerson (1803-1882), a także Charles William Eliot (1834-1926), który przez czterdzieści lat był rektorem Uniwersytetu Harvarda i zreformował Harvard Divinity School (ang. “Harwardzka Szkoła Teologiczna”). Unitarianie nie mają formalnego wyznania wiary i liczebnie zmaleli. Wielu z nich albo się stało agnostykami, albo powrócili do głównych odmian chrześcijaństwa. Zob. adopcjonizm, arianizm, duchoburcy, monarchianizm, monoteizm, socynianizm, subordynacjonizm, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Universalia (łac. “pojęcia ogólne”). Zob. powszechniki.

Uniwersalizm (łac. “powszechny, wszechświatowy”). Przekonanie, które się wyłoniło po niewoli babilońskiej, że za pośrednictwem Izraela zbawienie Boże zostało zaofiarowane wszystkim narodom (Iz 42, 6; 49, 6; 52, 10; zob. Księgę Jonasza; Łk 2, 30-32; J 8, 12). Wyraz “uniwersalizm” oznacza też pogląd, że ostatecznie wszyscy ludzie zostaną zbawieni. Zob. apokatastaza, Izrael, piekło, zbawienie.

Upadek. Pełne życia opowiadanie o tym, jak to Adam i Ewa dobrowolnie okazali Bogu nieposłuszeństwo i w ten sposób utracili niewinne i idealne życie (Rdz 3, 1-24; zob. Mdr 2, 23-24; Rz 5, 12-18). Doktryna upadku uczy o tym, że to pierwsi rodzice (a nie Bóg) wprowadzili zło moralne do naszego świata stan grzechu, który ogarnął wszystkie następujące po nich pokolenia i od którego dopiero Chrystus nas wybawił. Zob. Adam, Ewa, grzech pierworodny, odkupienie.

Upodobnienie do Boga. Zob. przebóstwienie.

Uprzednie istnienie. Zob. preegzystencja.

Uprzedzenie. Zasada uprzedniego udziału w wydarzeniach, które nastąpią przy końcu świata, wynikająca ze sposobu, w jaki te wydarzenia nam ukazuje zmartwychwstanie Chrystusa (l Kor 15, 20, 28), które naturę łaski i sakramentów wyjaśnia jako rzeczywisty początek naszego życia w chwale (J 6, 54; Rz 6, 3-8; 1 Kor 11, 26). I tak św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) pojmował sakramenty jako znaki uobecniające. Teolog monachijski, Wolfhart Pannenberg (ur. 1928), odwołuje się do zasady uprzedzenia, kiedy staje przed szerokim kręgiem zagadnień teologicznych i filozoficznych. Zob. eschatologia, historia.

Urfa. Zob. Edessa.

Uroczyste obwieszczenie. Zob. proklamacja.

Urząd duszpasterski. Posługiwanie Ludowi Bożemu przez duchownych jako pasterzy. Wyrażenie to można zastosować do tych, którym biskup nałożył obowiązek szczególnego posługiwania, np. wychowanie religijne i troskę o rodziny. Zob. duchowieństwo, jurysdykcja, kapłaństwo, laikat.

Urząd nauczycielski Kościoła. Obdarzony autorytetem urząd nauczania Ewangelii w imię Jezusa Chrystusa, który jednakże “nie jest ponad słowem Bożym, lecz jemu służy” (DV 10). W czasie chrztu świętego wszyscy wierzący zostali namaszczeni przez Ducha Świętego i są przez Niego prowadzeni (J 14, 26; 16, 13; Rz 8, 14; 1 J 2, 27) oraz do pewnego stopnia zaciągnęli profetyczną odpowiedzialność za głoszenie dobrej nowiny o Chrystusie. Ci, którzy mają władzę oficjalnego przepowiadania i nauczania, uczestniczą w Urzędzie Nauczycielskim Kościoła. Katolicy są przekonani, że ta władza nauczania jest przede wszystkim właściwością całego kolegium biskupów (jako następców kolegium apostolskiego) i poszczególnych biskupów zachowujących łączność z biskupem Rzymu (LG 20-25, DV 10). Biskupi najczęściej pełnią tę funkcję nauczycielską stale (są to różne rodzaje tzw. nauczania “zwyczajnego”). Zebrani na soborze powszechnym albo reprezentowani przez papieża, mogą się wypowiadać o prawdach objawionych, które trzeba wyznawać bez zastrzeżeń i na podstawie definicji (jest to tzw. nauczanie “nadzwyczajne”). Pełniąc szczególną służbę na korzyść całej społeczności. Urząd Nauczycielski przywołuje głoszoną przez Chrystusa zbawczą prawdę, żeby ją wyjaśnić i dostosować do zmian zachodzących w każdym czasie i w każdej sytuacji. Urząd Nauczycielski wywodzi się od samego Chrystusa, jest kierowany przez Ducha Świętego (ale Go nie zastępuje), urzeczywistnia się wśród całej wspólnoty wierzących, którzy byli i pozostają pierwszymi odbiorcami Bożego objawienia. Międzyosobowy charakter prawdy sprawia, że istnienie takiego urzędu nauczycielskiego jest wiarygodne. Prawdę także prawdę objawioną przeżywają i podtrzymują ludzie we wspólnocie. Stąd właśnie czerpiemy poważniejszy argument na to, że Kościół powinien być wyposażony w instytucję (urząd nauczycielski) działającą w ten sposób, że udziela pomocy ludziom w przeżywaniu prawd objawionych i trwaniu przy nich. W Średniowieczu teologom i wydziałom teologicznym wielkich uniwersytetów powierzano prawo wykonywania zadań pewnego rodzaju urzędu nauczycielskiego. Taka sama powaga, oparta na wartości ich osobistych obdarowań, była podobnie “charyzmatyczną” podstawą działalności “nauczycieli” w Kościele Nowego Testamentu (1 Kor 12, 28; Dz 13, 1). Wśród chrześcijan prawosławnych szczególną rolę w sprawach nauczania odgrywają synody; jednakże wszystko to, co nie zostało zdefiniowane przez siedem soborów powszechnych (325-787) nie posiada statusu pewności i pozostaje sprawą do dyskusji. Zob. autorytet, biskup, depozyt wiary, hierarchia, kolegialność, nieomylność, ex cathedra, papież, siedem soborów powszechnych, sobornost’, Sobór Powszechny, sukcesja apostolska, synod.

Usprawiedliwienie. Zbawczy dar przywrócenia sprawiedliwości, który sprawia, że człowiek znajduje przyjęcie w oczach Boga. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1, 17; 9, 30-31), a nie przez wykonywanie nakazów Prawa (Rz 3, 28; Ga 2, 16). Luteranie kładli nacisk na pochodzące od Boga orzeczenie o sprawiedliwości grzeszników (Rz 3, 9-12. 23), podczas gdy katolicy (i prawosławni) podkreślają otrzymaną łaskę, która rzeczywiście przekształca grzeszników mocą Ducha Świętego (Rz 5, 5; 6, 4; 2 Kor 5, 17; DH 1561; ND 1961). Wprawdzie często się uważa, że te dwa poglądy wzajemnie się wykluczają, można je jednak zrozumieć raczej jako uzupełniające się niż jako ze sobą sprzeczne. W 1967 r. rozpoczął się międzynarodowy teologiczny dialog katolicko-luterański; będąca jego wynikiem, ostatecznie zredagowana w 1997 r.. Wspólna deklaracja dotycząca nauki o usprawiedliwieniu (zawierającą 44 oświadczenia traktujące o podstawowych prawdach dotyczących usprawiedliwienia) została podpisana 31. X. 1999 r. przez Kościół Katolicki i Światową Federację Luterańską. Nadal pozostają pewne różnice odnośnie natury usprawiedliwienia: np. Bożej łaski i wolnej woli. Zob. luteranizm, łaska, przebóstwienie, przypisywanie, simul iustus et peccator, uczynki miłosierdzia, wiara i uczynki, uświęcenie.

Uświęcenie. Działanie Boże sprawiające, że ludzie, którym grzechy zostały przebaczone, mogą w większej pełni mieć udział w Bożej świętości i doskonałości. Duch Święty (1 P 1, 2) nadal prowadzi i uzupełnia w uświęcaniu proces, który się rozpoczął z usprawiedliwieniem (zob. 1 Kor 1, 30; 6, 11). Uświęcenie polega na miłości, a dochodzi się do niego dzięki uczestniczeniu w sakramentach (zob. DH 225-230; ND 1901-1906). Podczas gdy protestanci raczej podkreślają, że w tym życiu uświęcenie jest z samej swej istoty niezupełne. Sobór Trydencki kładzie nacisk na to, że dzięki obfitej łasce Bożej jest ono możliwe (zob. DH 1530-1532; ND 1933-1935). Chrześcijanie wschodni wolą mówić o przebóstwieniu (2 P 1, 4). Zob. łaska, przebóstwienie, świętość, usprawiedliwienie.