T

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tabernakulum (łac. “namiot”). Ozdobna skrzynka, lub szafka, w której przechowywane są konsekrowane hostie, używane do udzielania Komunii św. chorym i umierającym, do błogosławieństwa eucharystycznego, oraz do adoracji przez tych, którzy “nawiedzają” Najświętszy Sakrament. W niektórych kościołach tabernakulum znajduje się za ołtarzem głównym, w innych w bocznej kaplicy. Pali się przed nim świeca, lub przynajmniej światełko elektryczne. Tabernakula chrześcijańskie nawiązują do tabernakulum żydowskiego, czyli przenośnej świątyni, w której Arkę Przymierza, symbolizującą Bożą obecność, przechowywano podczas wędrówki przez pustynię. Zob. błogosławieństwo eucharystyczne, Eucharystia, Najświętszy Sakrament, szekina, świece, wiatyk.

Tabliczki modlitewne. Zob. dyptychy.

Tajemne religie. Zob. religie tajemne.

Tajemnica. Wyraz ten nie oznacza sprawy po prostu niejasnej albo niemożliwej do wyjaśnienia (tak jak np. w wyrażeniu “tajemnicze zabójstwo”), lecz plan Boga miłującego, mający na celu zbawienie człowieka, a objawiony przez Jezusa Chrystusa (Rz 16, 25; Ef 1, 9; 3, 9; Kol 1, 26-27; 2, 2; 4, 3). Tajemnicza rzeczywistość Boga, chociaż została nam objawiona w Chrystusie, przekracza ludzki rozum i ludzkie pojmowanie. To nie umysł ludzki obejmuje myślą Boga, lecz Bóg obejmuje ludzki umysł. Teologia protestancka poszła za twierdzeniem Lutra: Deus revelatus, sed absconditus (łac. “Bóg objawiony, a mimo to ukryty”). Prawosławie uprawiało swoją teologię apofatyczną, która kładzie nacisk na to, że Bóg jest niedostępny. W wieku XIX Sobór Watykański I (DH 3015-3020; ND 131-136), Matthias Scheeben (1835-1888) i inni mówili o objawieniu tajemnic i prawd Bożych (w liczbie mnogiej!). Teologia nowsza razem z oficjalnym nauczaniem Kościoła kładzie nacisk na jedność Boga, który nam sam siebie objawia. Karl Rahner (1904-1984), Sobór Watykański II i encykliki Jana Pawła II sprzyjają raczej wyrazowi “tajemnica” (=mysterium) niż “tajemnice” (mysterid) Boże. Dla Rahnera istnieje ostatecznie tylko jedna tajemnica, tajemnica Boga w trzech Osobach, który poprzez zbawcze dzieło Chrystusa i posłannictwo Ducha Świętego zaprasza nas do udziału w życiu Bożym. Zob. dzieje zbawienia, przebóstwienie, tajemnica wielkanocna, teologia apofatyczna, wtajemniczenie.

Tajemnica Wielkanocna. Odkupienie dokonane przez Jezusa Chrystusa, przede wszystkim przez Jego śmierć, zmartwychwstanie i wniebowstąpienie (SC 5, GS 22), w którym chrześcijanie mają udział przez chrzest, Eucharystię, przez inne sakramenty oraz przez całe swoje życie (SC 6-10, zob. Rz 6, 3-4; 1 Kor 11, 23-26). Zob. odkupienie, Wielkanoc, zmartwychwstanie Chrystusa.

Tajemnica zła. Tajemnica Boga, który mimo że jest nieskończenie dobry i wszechmocny, pozwala na tak wiele grzechów, cierpień i innych trudnych spraw w naszym świecie. Mamy do dyspozycji tylko częściowe rozwiązania: odwoływanie się: a. do szacunku, jaki Bóg okazuje naszej stworzonej wolnej woli, b. do Chrystusowego poddania się tajemnicy zła przez śmierć na krzyżu, c. do chwalebnego końca naszego świata (Rz 8, 18-23), kiedy to moce zła zostaną ostatecznie przezwyciężone (1 Kor 15, 24-28). Zob. tajemnica, teodycea, teologia apofatyczna.

Talmud (hebr. “pouczenie”). Zbiór przekazów żydowskich zawierający Misznę (pouczenie ustne) oraz Gemarę (rozważania dyskusyjne nad Miszną). Istnieją dwie wersje Talmudu: Talmud palestyński i dłuższy Talmud babiloński; obydwa zostały zebrane w V stuleciu po Chrystusie, ale zawierają materiał o wiele wcześniejszy. Zob. haggada.

Taoizm (chin. “właściwa droga”). System wierzeń religijnych i przekonań filozoficznych, który razem z konfucjanizmem i buddyzmem ułatwił kształtowanie się chińskiej historii i kultury. Założycielem jego był Lao-Tse, co jest tytułem honorowym (Mądry Starzec) dla Li, chińskiego kierownika archiwum państwowego, który żył około 600 roku przed Chrystusem, a może nawet o wiele wcześniej. Przyjmuje się, że jest on autorem Lao Teh Czing (chin. “O pierwszej zasadzie świata i o jej wpływie”), w której Tao zostało uznane za jedyną drogę ostatecznej rzeczywistości innymi słowy, za coś immanentnego w rozwoju wszechświata (zasada porządkująca ponad wszelkim życiem) i za sposób, w jaki ludzie powinni porządkować swoje życie zgodnie z Tao. Na tle przewrotów społecznych, jakie nastąpiły podczas panowania dynastii Czou (ok. 1127 - ok. 256 przed Chr.), taoizm uczył, że harmonię można osiągnąć tylko pod warunkiem, że postawy ludzi i ich prowadzenie się będą zgodne z pierwotną zasadą. System ten został później rozwinięty przez Czuang Czou (ok. 369-286 przed Chr.). Zob. buddyzm, konfucjanizm.

Tchnienie. Termin odnoszący się do Ewangelii św. Jana (J 3, 8), którym się posługuje nauka o Trójcy Przenajświętszej, kiedy mówi o sposobie, w jaki Duch Święty pochodzi od Ojca i od (lub poprzez) Syna. Nowy Testament nazywa Ducha Świętego “Tchnieniem Ojca" (Mt 10, 20) oraz “Tchnieniem Syna” (Ga 4, 6) oraz “Duchem Chrystusa” działającego poprzez proroków Starego Testamentu (1 P 1, 10-12), Teologia łacińska dodaje, że Duch Święty jest “Tchnieniem" Obydwu i wprowadza rozróżnienie między tchnieniem “czynnym” i “biernym”. Tchnienie czynne, właśnie dlatego, że jest wspólne Ojcu i Synowi, nie stanowi nowej Osoby, natomiast Tchnienie Bierne jest inną nazwą dla Ducha Świętego. Dzięki temu Kościół łaciński odróżnia między Tchnieniem Ojca, który jest Początkiem bez początku i Przyczyną bez przyczyny, a Tchnieniem Syna, który jest Początkiem pochodzącym od Innego, mianowicie od Ojca. Większość teologów Kościoła greckiego jednak odmawia Synowi udziału w pochodzeniu Ducha Świętego, ponieważ mogłoby to osłabić “monarchię” (gr. “jedna zasada”) albo bycie przyczyną bez przyczyny Ojca. Na Soborze Lyońskim II (1274) i na Soborze Florenckim (1439) sprecyzowano, że Duch Święty jest Tchnieniem Ojca i Syna, będących razem jedną przyczyną (DH 850, 1300; ND 321-322). Zob. filioque, pochodzenie osób boskich, relacje między osobami Boskimi, Sobór Florencki, Sobór Lyoński II.

Teandryczny (gr. “bożo-ludzki”). Przymiotnik utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (ok. 500), żeby wyrazić czyny Boga-Człowieka, Jezusa Chrystusa. Niektórzy posługują się tym wyrazem w znaczeniu monofizyckim i monoteleckim, jakoby Chrystus miał odpowiednio albo jedną (boską) naturę, albo tylko jedną (boską) wolę. Św. Maksym Wyznawca (ok. 580-662) i św. Jan z Damaszku (ok. 675 - ok. 749) używali tego wyrazu w znaczeniu całkiem prawowiernym. W dwóch naturach (i przez nie) oraz w dwóch wolach (i przez nie), które ani nie są od siebie oddzielone, ani ze sobą wymieszane, jedna boska Osoba Chrystusa dokonuje czynów bożo-ludzkich. Zob. communicatio idiomatum, monofizytyzm, monoteleci, Sobór Chalcedoński.

Teizm (gr. “Bóg”). Wiara w transcendentnego, osobowego Boga, który stwarza i utrzymuje w istnieniu nasz świat oraz działa w nim w szczególny sposób (np. przez cuda). W przeciwieństwie do panteizmu, teizm nie kładzie aż tak wielkiego nacisku na Bożą immanencję, żeby Boga utożsamiać ze światem. W przeciwieństwie do deizmu natomiast teizm głosi, że Bóg jest nie tylko odległym Stwórcą, ale także dzięki opatrzności, objawieniu i różnorodności czynów zbawczych jest On nieustannie zainteresowany naszym dobrem. Platonik z Cambridge, Ralph Cudworth (1617-1688) jest prawdopodobnie twórcą tego wyrazu. Immanuel Kant (1724-1804) jasno odróżniał między teizmem a deizmem. Mimo wielu różnic, chrześcijaństwo, islam i judaizm można uznać za religie teistyczne (NA 3-4). Zob. Bóg.

Teocentryzm (gr. “ukierunkowanie na Boga”). Sposób myślenia, który wszystko systematycznie skupia na Bogu. Często przeciwstawia się go antropocentryzmowi (gr. “ukierunkowanie na człowieka”), który ludzkie istnienie, doświadczenie i wartości uważa za swój kierunek i przewodnika. Przesadny antropocentryzm zapomina o Bogu albo Go nawet całkowicie usuwa. Równocześnie jednak wyłączny teocentryzm jest także nie do przyjęcia, ponieważ Bóg stworzył człowieka na obraz i podobieństwo swoje (Rdz 1, 26-27), a “Słowo stało się Ciałem” (J 1, 14). W odniesieniu do chrześcijaństwa i innych religii podejście teocentryczne (które często kładzie zbyt wielki nacisk na pluralizm i jednakową wartość jakiejkolwiek wiary w Boga) często się przeciwstawia podejściu chrystocentrycznemu, które podkreśla, że Chrystus jest Objawicielem i Zbawcą wszystkich ludzi bez względu na to, czy zdają sobie z tego sprawę, czy nie (J 1, 9; 14, 6; Dz 4, 12; 2 Kor 5, 18-19). Zob. antropocentryzm, Chrystocentryzm, chrześcijanie anonim

Teodycea (gr. “usprawiedliwienie Boga”) Termin wprowadzony przez filozofa Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1641-1716) w odpowiedzi na zarzuty Pierre'a Bayle'a ( 1647-1706), który po raz któryś tam z kolei postawił pytanie: Jeżeli Bóg jest wszechdobry i wszechmocny, to skąd pochodzi zło na świecie i co ono oznacza? Pytanie to jest starsze niż księga Hioba, a w najbardziej ostrej postaci pojawiło się w opuszczeniu Jezusa na krzyżu (Mk 15, 34). W jaki sposób ludzie wierzący potrafią wytłumaczyć cierpienie człowieka niewinnego i wierzącego? Oświęcim, Drezno, Hiroszima i inne przykłady tajemnicy nieprawości we współczesnych czasach sprawiły, że to pytanie odżyło. Można słusznie powiedzieć, że bardzo często to ludzi trzeba by posadzić na ławie oskarżonych za to, że w okrutny sposób nadużyli swojej wolności. Mimo to pozostaje fakt istnienia tajemniczego i niezasłużonego cierpienia. Ponieważ czekamy na paruzję, odpowiedź tymczasową możemy dostrzec w sposobie, w jaki sam Jezus cierpiał z nami i za nas. Obecnie wyrazu “teodycea” używa się często w znaczeniu szerszym, stała się ona mianowicie synonimem teologii naturalnej. Zob. cierpienie Boga, paruzja, tajemnica zła, teologia naturalna.

Teofania (gr. “objawienie Boga”). Widzialne ukazanie się Boga. Stary Testament wprawdzie powtarza, że nikt nie może Boga zobaczyć i pozostać żywym (Wj 19, 21; 33, 20; Sdz 13, 22), opowiada jednak o teofaniach, jakie przeżył Mojżesz i inni (Wj 3, 1-6; 33, 17-23; 34, 5-9; Iz 6, 1-5). Ewangelie opowiadają o pewnego rodzaju teofaniach podczas chrztu Jezusa i podczas Jego przemienienia (Mk 1, 9-11; 9, 2-8). We wczesnym Kościele epifanię albo objawienie się Chrystusa poganom (Mt 2, 1-12) nazywano teofanią i tego wyrazu używa się do dzisiaj na Wschodzie. Zob. chrystofania, chwała, epifania, przeżycie religijne.

Teokracja (gr. “panowanie Boga”). Rządy prowadzone przez samego Boga albo przez Bożych przedstawicieli. Wiele narodów starożytnych wierzyło, że ich przywódcy zostali obdarzeni Bożym autorytetem, a nawet że trzeba ich utożsamiać z bóstwami, Wyraz teokracja utworzył Józef Flawiusz (ok. 37 - ok. 100) i zastosował go do klasycznego przykładu, jakim jest naród żydowski. Psalmy królewskie, często układane z okazji koronacji, lub królewskiego ślubu, wysławiały Boże panowanie ukazywane i wykonywane przez króla (np. Psalmy 2, 45, 110). Prawo izraelskie (np. Dziesięć Przykazań) nie tylko wyrażało wolę Bożą, ale też niosło ze sobą sankcje cywilne, nawet karę śmierci. Po śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa teokracja się pojawiała nie tylko w nowych ruchach religijnych, takich jak islam, ale także w samym chrześcijaństwie. W cesarstwie bizantyńskim na władcę patrzono jako na obraz Chrystusa Pantokratora (gr. “Wszechpanujący”), a na państwo jako na obraz porządku niebieskiego. Teokratyczne elementy można odnaleźć w reformach papieża św. Grzegorza VII (ok. 1021 -1085). Zarówno Ulryk Zwingli (1484-1531), jak Jan Kalwin (1 509-1564) usiłowali ustanowić Boże rządy odpowiednio w Zurychu i Genewie; ich przykład naśladował purytański Lord Protektor Oliver Cromwell (1599-1658). Zob. dekalog, islam, kalwinizm, Kościół i państwo, pantokrator, symfonia, zwinglianizm.

Teologia (gr. “nauka o Bogu”). Na Zachodzie metodyczna próba zrozumienia i wytłumaczenia prawdy objawionej. Teologia jako fides ąuaerens intellectum (łac. “wiara szukająca zrozumienia”) posługuje się środkami rozumowymi, a w szczególności czerpie z takich dyscyplin, jak historia i filozofia. Wobec Bożych tajemnic teologia zawsze “poszukuje" i nigdy nie dociera do ostatecznych odpowiedzi ani definitywnych spojrzeń. Dzieli się ona na wiele gałęzi i dziedzin; niektóre z nich są tutaj podane. Chrześcijanie wschodni, którzy cechuj ą się troską o duchowość, za sedno wszelkiej prawdziwej teologii uważają kontemplację Trójcy Przenajświętszej. Zob. apologetyka, chrystologia, duchowość, eklezjologia, filozofia, hermeneutyka, historia, objawienie, patrystyka, teologia afroamerykańska, teologia apofatyczna, teologia biblijna, teologia dogmatyczna, teologia feministyczna, teologia fundamentalna, teologia katafatyczna, teologia misyjna, teologia maralna, teologia negatywna, teologia pastoralna, teologia polityczna, teologia pozytywna, teologia systematyczna, wtajemniczenie.

Teologia afroamerykańska. Północnoamerykańska szkoła teologiczna, rozwinięta przez czarnoskórych chrześcijan, a będąca następstwem kierowanego przez Martina Lutra Kinga (1929-1968) ruchu na rzecz praw obywatelskich. Jej zwolennicy sprzeciwiali się rasistowskiemu i wyłącznie “białemu” interpretowaniu wiary chrześcijańskiej, popierali walkę o prawa społeczne i łączyli siły z ruchami o podobnym charakterze, np. z teologią feministyczną i z rozwiniętą w Ameryce Łacińskiej teologią wyzwolenia. Zob. teologia feministyczna, teologia polityczna, teologia wyzwolenia.

Teologia aleksandryjska. Szkoła teologiczna, której początkiem była istniejąca pod koniec II wieku po Chrystusie szkoła katechetyczna w Aleksandrii. Pismo Święte interpretowano w niej w sposób alegoryczny i podobnie jak w klasycznej chrystologii odgórnej skupiano się na tym, że Słowo stało się Ciałem, oraz podkreślano boską naturę Chrystusa jako Człowieka. Wśród wielu sławnych przedstawicieli teologii aleksandryjskiej wymienia się św. Pantainosa (zm. ok. 190), św. Klemensa Aleksandryjskiego (ok. 150 - ok. 215), Orygenesa (ok. 185 - ok. 254), św. Atanazego Aleksandryjskiego (zm. 373), Didyma Ślepego (ok. 313-398) i św. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444). Zob. teologia antiocheńska, chrystologia oddolna, chrystologia odgórna, chrystologia “logos-sarks”, monofizytyzm, orygenizm, sens Pisma Świętego.

Teologia antiocheńska. Kierunek teologiczny z IV w, związany ze wspólnotą chrześcijańską w Antiochii, z bardzo wyraźnym zabarwieniem egzegetycznym. Kładł on nacisk na dosłowne i historyczne wyjaśnianie Pisma, dążąc jednak także do teorii (gr. “oglądanie, kontemplacja”), która posuwała się poza proste, literalne, znaczenie tekstu. Teologia antiocheńska była narażona na niebezpieczeństwo wyrażenia zgody na dyofizyzm (gr. “dwie natury”), ponieważ jej zwolennicy w niewłaściwy sposób zestawiali w jednej Osobie Jezusa Chrystusa boską i ludzką naturę, a przez uwydatnienie Jego pełnego człowieczeństwa częściowo uprzedzali współczesną chrystologię oddolną. Zazwyczaj się uważa, że teologii antiocheńskiej kształt nadał św. Lucjan z Antiochii, męczennik (zm. 312), który studiował w Edessie; rozwinął ją św. Eustacjusz z Antiochii (zm. ok. 336) oraz Diodor z Tarsu (zm. ok. 390), a punkt szczytowy osiągnęła w nauczaniu św. Jana Chryzostoma (ok. 347-407), Teodora z Mopsuestii (ok. 350-428) i Teodoreta z Cyru (ok. 393-466). Zob. chrystologia “logos-anthropos”, chrystologia oddolna, chrystologia odgórna, Edessa, nestorianie, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, trzy rozdziały.

Teologia apofatyczna (gr. “negatywny, przeczący”). Podstawowe pojęcie w teologii Wschodu, często tłumaczone jako teologia negatywna. Kładzie ono nacisk na niewspółmierność wszystkich naszych wysiłków zmierzających do opisania absolutnej tajemnicy Boga. Każde nasze twierdzenie o Bogu musi być ograniczone przez odpowiednie zaprzeczenie i przez uznanie, że Bóg w sposób nieskończony przekracza wszelkie nasze kategorie. Wiedza o Bogu nigdy nie jest czysto intelektualna, lecz domaga się zbliżenia do Boga przez moralne i religijne oczyszczenie, klasycznie opisane przez św. Grzegorza z Nyssy (ok. 330 - ok. 395) w jego Życiu Mojżesza. Zob. istota i energie, noc ciemna, teologia katafatyczna, teologia negatywna.

Teologia biblijna. Każda teologia, która opiera się przede wszystkim na Piśmie Świętym. Poszczególne teologie biblijne rozwijają takie zagadnienia ze Starego i Nowego Testamentu, jak przymierze, usprawiedliwienie, obietnica, proroctwo albo dzieje zbawienia, by z Pisma Świętego wyprowadzić jednolite orędzie dla czasów nam współczesnych. Zob. hermeneutyka, teologia.

Teologia chwały. Zob. theologia gloriae.

Teologia dialektyczna. Mający duże znaczenie ruch w teologii protestanckiej w latach dwudziestych, któremu przewodził Karl Barth (1886-1968) i który się całkowicie różnił w poglądach od przeważającego protestantyzmu liberalnego. Teologia dialektyczna przez to, że podkreślała nieskończoną jakościową różnicę między Bogiem a ludźmi, lubowała się w paradoksach (np. wieczność i czas), które nie uwzględniały żadnej rozumowej syntezy. Zob. protestantyzm liberalny.

Teologia dogmatyczna. Główna gałąź teologii, która czerpiąc dane objawienia z Pisma Świętego i Tradycji, bada i przedstawia w sposób rozumowy wszystkie główne zagadnienia doktryny chrześcijańskiej. Współczesne próby odnowienia tej dyscypliny zmierzają do ustawienia tego, w co wszyscy wierzą, w świetle całej historii chrześcijaństwa i zmieniających się warunków życia w naszych czasach (OT 16). Zob. dogmat, teologia, teologia systematyczna.

Teologia feministyczna. Podejście do teologii (rozwinięte głównie w Stanach Zjednoczonych po roku 1968) protestujące przeciw długotrwałej przewadze mężczyzn w teologii, egzegezie i życiu Kościoła. Domaga się ono czasami między innymi święceń kapłańskich dla kobiet i posługiwania się językiem, który by nie uwzględniał struktur podtrzymujących męską przewagę. Zob. teologia afroamerykańska, teologia polityczna, teologia wyzwolenia.

Teologia fundamentalna. Dział teologii zachodniej, który się zajmuje sprawami podstawowymi, a szczególnie objawieniem Bożym w dziejach Izraela i w życiu Jezusa Chrystusa, warunkami, które sprawiają, że się człowiek otwiera na to objawienie Boże, znakami, dzięki którym wiara w Jezusa Chrystusa i przez Niego staje się rozumna, wreszcie przekazywaniem (w tradycji Kościoła i w pismach natchnionych) doznań związanych z objawieniem się Boga. Zob. apologetyka, natchnienie biblijne, objawienie, przesłanki wiary, teologia dogmatyczna, tradycja, wiara.

Teologia Janowa. Teologia wyprowadzona z czwartej Ewangelii i z Pierwszego Listu św. Jana, w mniejszym stopniu z Drugiego i Trzeciego Listu św. Jana i z Apokalipsy. Ewangelia św. Jana posługuje się symbolami (np. chleb, woda i pasterz, itp.), przeciwstawnymi obrazami (np. prawda kłamstwo, miłość nienawiść), a ogólnie rzecz biorąc, językiem rozmodlonym, wewnętrznie przeżytym i trynitarnym; celem jej jest rozbudzenie wiary w Jezusa jako Chrystusa i Syna Bożego (J 20, 31). Język tej Ewangelii jest bogaty w słownictwo zaczerpnięte z objawienia (np. chwała, znaki, prawda i świadectwo), nie pomija jedak tego, co Chrystus prawdziwy “krzew winny”, z którym jesteśmy złączeni jako latorośle (J 15, 1-8)czyni, udzielając życia wiernym i dając im moc, by się stali dziećmi Bożymi (J 1, 12-13). Prolog do Ewangelii (J 1, 1-18) zapowiada walkę między światłością i ciemnością. Początkowe życzliwe nastawienie do Jezusa, który przychodzi jako Boże “światło świata” (J 8, 12; 9, 5; 12,46), skończyło się powstaniem podziału między (a) tymi, którzy pozostali duchowo ślepi, nienawidzą światła (J 1, 5; 3, 19; 9, 39-41) i pogrążają się w ciemnościach nocy (J 13, 30), (b) a tymi, którzy odzyskali zdrowie i widzą prawdę (J 1, 39; 9, 1-38; 20, 29). Po ostatniej mowie Jezusa skierowanej do najbliższych zwolenników, po złożeniu obietnicy zesłania Ducha Świętego i po modlitwie arcykapłańskiej (J 13, 1-17, 26) moce ciemności zdają się przeważać podczas męki, ale ustępują przed oślepiającym zwycięstwem podczas zmartwychwstania. Żeby odrzucić głoszone przez doketów fałszywe rozumienie prawdy o tym, że Słowo się stało Ciałem (J 1, 14), pierwszy List św. Jana kładzie jeszcze raz nacisk na rzeczywistość wcielenia (l J 4, 2-3), podczas którego Bóg się nam objawił jako Miłość (1 J 4, 7-12). Kościół wschodni czci św. Jana jako teologa par excellence. Patmos, miejsce, na którym zgodnie z tradycją miał napisać Apokalipsę, jest celem pielgrzymek. Zob. chwała, doketyzm, objawienie, Syn Boży, trzej teologowie.

Teologia katafatyczna (gr. “twierdzący, pozytywny”). Pojęcie dopełniające do teologii apofatycznej, czyli negatywnej, właśnie dlatego nazywane czasami “teologią pozytywną". Mimo że kategorie poznawcze, którymi się kierujemy, są u samych swoich podstaw niewystarczające, możemy wypowiadać wiele prawdziwych twierdzeń o Bogu, który się nam objawił w sposób niezrównany w Jezusie Chrystusie i dał się nam poznać teraz przez Ducha Świętego. Teologia apofatyczna jednak kładzie nacisk na to, że nawet mimo faktu, iż Bóg sam siebie nam objawił i sam siebie nam darował, pozostaje On dla nas zasadniczą tajemnicą. Zob. teologia apofatyczna, teologia pozytywna.

Teologia kerygmatyczna (gr. “przepowiadać, głosić orędzie”). Teologia nastawiona na przepowiadanie decydujących wydarzeń z dziejów zbawienia. W latach trzydziestych tego stulecia Franz Lakner na wydziale teologicznym w Innsbrucku rozwijał teologię kerygmatyczną, której ośrodkiem był Chrystus taki, jakim Go trzeba głosić. Ta próba niezupełnie się powiodła. Mimo to dzięki pracom Hugona Rahnera, Josepha Jungmanna i innych, bardziej kerygmatyczne podejście do teologii powszechnie zastąpiło abstrakcyjne spekulacje scholastyczne. Zob. scholastyka, szkoły teologiczne, teologia.

Teologia kongregacyjna. Odmiana protestantyzmu, której źródłem jest reformacja i której zdaniem Kościoły lokalne mają prawo do załatwiania swoich własnych spraw w całkowitej niezawisłości; uzasadnienia tej opinii zwolennicy tej teorii dopatrują się w Piśmie Świętym. Zob. Kościół, protestanci, reformacja.

Teologia krzyża. Zob. theologia crucis.

Teologia misyjna. Systematyczna nauka o tym, w jaki sposób cały Kościół i wszyscy chrześcijanie zostali posłani przez Chrystusa. Św. Franciszek Ksawery (1506-1552), mimo że cechował się odwagą i szlachetnością, narzucił zwyczaje łacińskie mieszkańcom wybrzeża malabarskiego, podczas gdy żyjący później jezuita św. Robert Nobili (1577-1656) przyjął zwyczaje hinduskie. W Chinach inni misjonarz jezuita, Matteo Ricci (1552-1610) dostosował obrzędy chrześcijańskie do kultury miejscowej, co spowodowało gwałtowny spór na temat “obrzędów chińskich”. Klemens XI (papież w latach 1700-1721) potępił tego rodzaju praktyki, a Benedykt XIV (papież 1740-1758) wymagał nawet od misjonarzy, by składali przysięgę, że tego nie uczynią. W dwudziestym wieku zmianę poglądów na temat działalności misyjnej Kościoła wyrażały cztery encykliki papieskie: Maximum illud Benedykta XV (1919), Rerum Ecclesiae Piusa XI (1926), Evangelii praecones Piusa XII (1951) oraz Princeps Pastorum Jana XXIII (1959). Podkreślając fakt, że Kościół otrzymał polecenie upowszechniania Ewangelii na całym świecie, papieże ci wskazywali na konieczność kształtowania Kościołów miejscowych (Benedykt XV), kształcenia miejscowego duchowieństwa (Pius XI), zachęcania ludzi świeckich do odnawiania struktur społecznych (Pius XII), oraz przystosowania do kultur miejscowych (Jan XXIII). Sobór Watykański II dostrzegał, że posłannictwo Kościoła korzeniami tkwi w tym, że Chrystus posłał apostołów tak, jak On sam został posłany przez Ojca niebieskiego (LG 17). Kościół z samej swojej natury jest nieustannie wysyłany do całego świata (AG 2, 10). W czasach dawniejszych działalność misyjna ponosiła konsekwencje wynikające ze zgorszenia, jakie niósł ze sobą podział chrześcijaństwa, zgadzała się też na wiele politycznych, ekonomicznych, rasowych i kulturalnych niesprawiedliwości, mogła też być częściowo odmianą duchowego kolonializmu. Obecnie niemal cała teologia misyjna jest zdania, że troska o całościowy rozwój i wyzwolenie należy do pełnego misyjnego zadania Kościoła. W encyklice Evangelii nuntiandi (1975) papież Paweł VI daje katolikom wspaniałe wskazówki o naturze pracy ewangelizacyjnej we współczesnym świecie. Zob. chrześcijanie anonimowi, Kościół miejscowy, prozelici, wkorzenienie w kulturę.

Teologia moralna. Dział teologii, który się zajmuje studiami nad tym, jak chrześcijanie (i inni ludzie) powinni postępować, i uczy ich tego. To systematyczne spojrzenie na życie moralne chrześcijan opiera się na Piśmie Świętym (np. na Dekalogu, na Kazaniu na Górze, na zaleceniach św. Pawła), na racjach filozoficznych i na tradycyjnym doświadczeniu i nauczaniu Kościoła. Powinna ona wynikać z pełnego spojrzenia na to, czego się domagało pierwotne stworzenie (Rdz 1, 26-27) i na odtworzeniu człowieczeństwa w Chrystusie (Rz 6, 4; 8, 28-30; 1 Kor 15, 49; 2 Kor 5, 17; Ef 4, 24; Kol 3, 10). Od czasów św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) teologię moralną często odrywano od jej dogmatycznych i biblijnych korzeni, a zdrowa kazuistyka stawała się często pustym legalizmem. Znamienną cechą nauki moralnej św. Alfonsa Liguoriego (1696-1787) była głęboka erudycja i wielkie zrozumienie dla spraw duszpasterskich. Johannes Baptist Hirscher (1788-1865) z Tybingi systematycznie przedstawiał moralność, posługując się terminologią królestwa Bożego. W drugiej połowie wieku XX studia biblijne, nauki świeckie, rozwój filozofii, a nade wszystko odnowa w chrystologii, eklezjologii i antropologii sprawiły, że teologia moralna stanęła przed wielkim wyzwaniem, a równocześnie się wzbogaciła. Od czasów Leona XIII (1810-1903) nauczanie papieskie coraz bardziej zachęcało moralistów, by się zajmowali nie tylko moralnością jednostek, ale także szerzej spojrzeli na sprawiedliwość społeczną, na stosunki między państwem a Kościołem i na pokój między narodami. Wschodnia teologia moralna uwypukla nasze “życie w Chrystusie”, gdyż dogmat to reflektująca duchowość, a duchowość to życie dogmatem. Kwestie moralne dotyczące wiary rozwiązywane są przez akribeia (gr. “dokładność”), a kwestie dotyczące praktyki duszpasterskiej przez oikonomia (gr. “zarządzanie”). Zob. antropologia, dekalog, doskonałość, etyka, jansenizm, kazuistyka, Kościół i państwo, nauka społeczna Kościoła, pareneza, probabilizm, rygoryzm, sprawiedliwość, świętość, Tybinga i jej szkoły, wybór zasadniczy.

Teologia narracyjna (łac. “opowiadać”). Nowoczesna próba odnowienia teologii chrześcijańskiej jako teologii religii historycznej, która nie tylko ma coś do przekazania, ale ma także wydarzenia do opowiedzenia. Wyzwalając się od abstrakcyjnych stwierdzeń doktrynalnych, teologia narracyjna odnajduje swoją ojcowiznę w biblijnych i innych religijnych opowiadaniach. Teologia narracyjna wprawdzie pożytecznie naprawia dążenia do oderwania teologii od życia i kultu, potrzeba jej jednak krytycznych zasad umożliwiających ustalenie znaczenia i prawdy. Wśród chrześcijan wschodnich narracyjny wątek w teologii ocalał w liturgii i ikonach. Zob. ikona, liturgia, teologia.

Teologia naturalna. Nauka zajmująca się wiedzą o Bogu dostępną tylko przy pomocy samego rozumu (zob. Ps 19, 1-4; Mdr 13, 1-9; Dz 14, 17; 17, 22-31; Rz 1, 18-23; 2, 14-15). Teologia naturalna, rozwinięta przez św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), została zakwestionowana w czasach Oświecenia, kiedy to celem ataku stała się słuszność argumentów na istnienie Boga. Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał, że “z rzeczy stworzonych można z całą pewnością rozpoznać Boga przy pomocy naturalnego światła rozumu ludzkiego” (DH 3004; ND 113; zob. DV 6). Sobór stwierdził wprawdzie możliwość takiego poznania (“można rozpoznać”), nie wskazał jednak sposobu, w jaki Boga poznajemy (dowody rozumowe? intuicja? przeżycie mistyczne?), nie rościł też sobie prawa do zapewnienia, że ktokolwiek tę możliwość zrealizował bez ukrytej pomocy łaski. Karl Barth (1886-1968) i inni przedstawiciele teologii dialektycznej, dowodząc, że grzech po prostu uniemożliwił rozumowi ludzkiemu poznanie Boga, zdecydowanie odrzucają jakąkolwiek teologię naturalną. Teologię naturalną najczęściej uprawiają wierzący chrześcijanie. Jeżeli nawet pomijaj ą oni to, co wiedzą z objawienia, to jednak podnoszą te zagadnienia o Bogu, które zakładają uprzednie zżycie się z odpowiedziami. Ostatecznie teologia czysto naturalna wskazuje na abstrakcyjny i filozoficzny sposób patrzenia na ludzkość zupełnie różny od konkretnego spojrzenia na ludzkość grzeszną, jaką nam ukazuje teologia dziejów zbawienia. Sobór Watykański II ustawia poznanie Boga z rzeczy stworzonych (czyli teologię naturalną) w nawiązaniu do dziejów objawienia i zbawienia (DV 2-6, 14-17). Zob. argumenty na istnienie Boga, dzieje zbawienia, oświecenie, pięć dróg, teodycea, teologia, teologia dialektyczna.

Teologia negatywna. Podobnie jak w teologii apofatycznej podejście do Bożej Tajemnicy, które podkreśla, że raczej potrafimy powiedzieć, czym Bóg nie jest, niż czym jest w rzeczywistości. Jest to sposób uprawiania teologii, który kładzie większy nacisk na to, co się wyraża po łacinie słowem sapientia (łac. “mądrość”) niż scientia (łac. “wiedza”). Teolog prawosławny Włodzimierz Łosski (1903-1958) skrytykował zachodnią teologię negatywną za to, że szuka kompromisu pomiędzy wiarą i rozumem zamiast zaakceptować nierozwiązywalne antynomie, lub pozorne sprzeczności pomiędzy przekonaniami. Zob. literatura mądrościowa, tajemnica, teologia, teologia apofatyczna, teologia katafatyczna.

Teologia pastoralna. Teologia zwracająca uwagę na: a. przejście od studiowania Pisma Świętego i teologii systematycznej do przepowiadania i nauczania religii, b. praktykowanie życia liturgicznego i sakramentalnego, c. udzielanie rad w dziedzinie moralnej i duchowej, d. troskę o ludzi mających szczególne potrzeby (np. o uchodźców, narkomanów, chorych, podeszłych wiekiem i umierających), e. walkę o sprawiedliwość i pokój, f. opiekę nad ludźmi w różnym wieku i w różnych sytuacjach życiowych. Wielu uważa teologię pastoralną za synonim teologii praktycznej albo krytycznego spojrzenia na wielostronne posłannictwo Kościoła w świecie. Na przestrzeni wieków wśród znakomitych ludzi, którzy dali swój wkład w rozwój teologii pastoralnej, wymienić trzeba św. Jana Chryzostoma (ok. 349-407), św. Grzegorza Wielkiego (ok. 540-604) i Karla Rahnera (1904-1984). Zob. ewangelizacja, homiletyka, kapłaństwo, katecheza, urząd duszpasterski, teologia, teologia misyjna.

Teologia Pawłowa. Teologia rozwinięta przez św. Pawła (zm. ok. 67), którego powołanie będące nawróceniem ok. 34 roku (1 Kor 9, 1; 15, 8-11; Dz 9, 3-9) zmieniło z gorliwego faryzeusza (Flp 3, 5-8; Dz 22, 3-5), prześladowcy chrześcijan (1 Kor 15, 9; Ga 1, 13-14; Dz 7, 58 - 8, 3; 9, 1-2) w wielkiego apostoła narodów (Ga 1, 12. 15-16; 2, 7; Dz 9, 15). Radykalnie nastawiony na zmartwychwstanie ukrzyżowanego Jezusa (Rz 4, 25; 1 Kor 1, 17-25; 15, 14-15; Flp 2, 6-11), Paweł nauczał, że nasze usprawiedliwienie wywodzi się z wiary i Chrystusowej łaski pojednania (Rz 5, 6-11), a nie z wypełniania Prawa (Ga 2, 16-4, 31). Przez chrzest ludzie wierzący istniej ą w Chrystusie (Rz 8, 1. 16, 7; 1 Kor 15, 22; Flp 3, 8-9), a przez Ducha Świętego żyją nowym życiem (Rz 5, 1-8, 39) i stopniowo się przemieniają w obraz Chrystusa (Rz 8, 29), tworząc równocześnie świątynię Ducha Świętego (1 Kor 3, 16-17) i Ciało Chrystusa (1 Kor 12, 12-27). W “nowym Izraelu Bożym” (Ga 6, 16) wszyscy ochrzczeni cieszą się podstawową jednością (Ga 3, 26-28) i są wezwani do tego, by korzystali z rozmaitych charyzmatów (1 Kor 12, 1 -31) w celu budowania wspólnoty w miłości (Rz 5, 5; 1 Kor 12, 31-13, 13) i ukazania własnym życiem owoców Ducha (Ga 5, 16-26). Razem z teologią Janową, teologia Pawłowa była główną teologią nowotestamentalną i wywarła ogromny wpływ na dzieje chrześcijaństwa. Zob. charyzmaty, Ciało Chrystusa, Duch Święty, Łaska, prawo, usprawiedliwienie, zjawienia zmartwychwstałego Pana.

Teologia piękna. W estetyce piękno jest jakością albo zestawieniem jakości, które sprawiają przyjemność. Harmonia własnych Bożych doskonałości i współdziałania sił w dramacie zbawienia człowieka budzi zachwyt własnym pięknem. To piękno możemy kontemplować w chwale i blasku, które Chrystus nam objawił jako Jednorodzony Syn Ojca niebieskiego (J 1, 14). W nowszych czasach Hans Urs von Balthasar (1905-1988) na Zachodzie oraz Paweł Florenskij (1882 - ok. 1943) i Paul Evdokimov (1901-1970) na Wschodzie zrobili bardzo wiele dla rozwinięcia teologii piękna. Zob. chwała Boża, estetyka, pojęcie transcendentalne.

Teologia polityczna. Teologia protestująca przeciw “prywatyzacji religii” i kładąca nacisk na społeczną odpowiedzialność chrześcijan. Odkąd chrześcijanie uzyskali wolność religijną dzięki odnowie dokonanej przez Konstantyna Wielkiego (ok. 280-337), niektórzy z nich tacy jak Euzebiusz z Cezarei (ok. 260 - ok. 340) czasami się posługiwali prawdami wiary, żeby usprawiedliwić cesarskie roszczenia, politykę i sposób postępowania. Nowe fałszywe skojarzenie ustroju politycznego i religii zachęcało nieraz do wojen i prześladowań, nie mówiąc o współczesnych “czystkach etnicznych”. Oświecenie doprowadziło do przeciwnej skrajności, głosząc pogląd, że religia i polityka nie powinny mieć ze sobą nic wspólnego i że wiara jest prywatną sprawą sumienia każdego człowieka z osobna. Teologia polityczna Johanna Baptista Metza (ur. 1928) i innych, choć daleka od myśli o upolitycznieniu religii, ma na celu ukazanie wzajemnych powiązań wiary chrześcijańskiej z ustrojem społecznym i politycznym przede wszystkim przez wyrażenie sprzeciwu wobec ogromu niesprawiedliwości na naszym świecie i przez położenie nacisku na solidarność z ukrzyżowanym Jezusem i niezliczonymi ofiarami dawnych i obecnych dziejów świata. Ta teologia życia religijnego znalazła pewnego rodzaju oficjalny odpowiednik w wydanej w roku 1987 encyklice Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis. Zob. Kościół i państwo, oświecenie, symfonia, teologia afroamerykańska, teologia feministyczna, teologia wyzwolenia, wybór na rzecz ubogich, życie religijne.

Teologia pozytywna. Gałąź teologii zajmująca się historycznymi przesłankami i szczegółowymi wydarzeniami (wziętymi z Pisma Świętego i Tradycji, żeby określić to, czego naucza wiara chrześcijańska) i przeciwstawna teologii naturalnej, która się zajmuje powszechnymi zasadami religijnymi znanymi z rozumu. Obecnie wyrażenie “teologia pozytywna” rzadko się pojawia w schematach zawierających podział całej teologii; jej miejsce często teraz zajmuje wyrażenie “teologia historyczna”. Zob. patrystyka, teologia, teologia biblijna, teologia dogmatyczna, teologia fundamentalna, teologia moralna, teologia pastoralna, teologia systematyczna.

Teologia praktyczna Zob. teologia pastoralna.

Teologia rozwoju. Kierunek teologiczny, któremu początek dał Alfred North Whitehead (1861-1947); jego filozofia, podobnie jak niektóre inne filozofie, kładzie nacisk na pierwszeństwo stawania się nad istnieniem, przewyższa je jednak, ponieważ próbuje scalić to podejście do rzeczywistości z wynikami nauk przyrodniczych. Whitehead uważa, że ostatecznymi zasadami rzeczywistości są raczej “aktualne byty” niż substancje, a za swój własny punkt wyjścia uznaje “aktualne sposobności” albo byty we wzajemnym oddziaływaniu z całym wszechświatem. Bóg dzięki temu, że wszystko ogarnia miłością, nie działa przez przymus, jest “wielkim towarzyszem, który współuczestniczy w cierpieniu i rozumieniu”. Dokonany przez Whiteheada przekład tradycyjnej metafizyki na dynamiczną terminologię znalazł zwolenników przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i na Wyspach Brytyjskich. Niektórzy, np. Charles Hartshome (ur. 1897), rozwijali teologię rozwoju w nieco innym kierunku. Autorzy komentarzy uznają wprawdzie wartość nacisku, jaki Whitehead kładzie na kategorie osobowe, mimo to poddają krytyce jego filozoficzne poglądy na takie zagadnienia, jak jego pojęcie “skończonego Boga”, który zmienia się w interakcji z ewoluującym światem. Zob. panenteizm.

Teologia cholastyczna. Zob. scholastyka.

Teologia symboliczna. Pogląd głoszący, że świat widzialny jest obrazem świata niewidzialnego. Platon (427-347 przed Chr.), pisząc w dialogu Timajos o początku i układach świata, mówi: “Czas jest ruchomym obrazem wieczności”. Przypowieści wskazują, że Jezus we wszystkich rzeczach i w codziennych wydarzeniach upatrywał jakby okna otwarte na Boga i zaproszenie, by odpowiedzieć na Boże działanie. Orygenes (ok. 185 - ok. 254) opracował teologię zdecydowanie symboliczną. Św. Augustyn z Hippony (354-430) w symbolizmie filozoficznym i w interpretacji Pisma Świętego podsunął świeży bodziec do symbolicznej interpretacji rzeczywistości. Augustianin, Hugo od św. Wiktora (ok. 1096-1141), na wszystko we wszechświecie spoglądał jako na pewnego rodzaju sakrament Bożych rzeczywistości. Hugo Rahner (1901-1968) mawiał o teologii swój ego brata, Karla Rahnera (1904-1984), że jest to teologia prawdziwego symbolu. We wschodniej teologii ikon mamy przede wszystkim do czynienia z podejściem symbolicznym. Zob. ikona, orygenizm, sakrament, Sobór Nicejski II.

Teologia systematyczna. Próba przedstawienia w sposób logiczny i naukowy zasadniczej nauki chrześcijańskiej. Teologia systematyczna w praktyce zazwyczaj się zbiega z teologią dogmatyczną, może się jednak od niej różnić tym, że może w sobie zawierać także zagadnienia moralne. Może się też różnić od teologii dogmatycznej tym, że poświęca więcej uwagi metodologii i terminologii, że się posługuje zasadami filozoficznymi, że ma ściśle ustalony punkt widzenia i że się zajmuje sprawami związanymi z uwarunkowaniami i ograniczeniami wiedzy teologicznej. Teologia systematyczna zachodnia często tłumaczyła analitycznie różne zagadnienia (chrystologię, łaskę, sakramenty, itd.), natomiast teologia wschodnia miała zazwyczaj podejście bardziej syntetyczne. Zob. epistemologia, filozofia, teologia dogmatyczna, teologia fundamentalna.

Teologia śmierci Boga. Prąd teologiczny popularny w latach sześćdziesiątych rozwinięty głównie w Stanach Zjednoczonych, który czasem prowadził dialog ze współczesnym sobie ateizmem, innym razem przedstawiał świat jako porzucony przez Boga, a nawet szedł w ślady Fryderyka Nietzschego (1844-1900) i głosił, że Bóg poniósł śmierć z rąk ludzi. Zob. postmodernizm.

Teologia transcendentalna. Kierunek teologiczny podobny do filozofii transcendentalnej i związany w sposób szczególny z Karlem Rahnerem (1904-1984) i Bernardem Lonerganem (1904-1984). Pyta ona o możliwość odpowiedzi, na które czekamy, gdy się zastanawiamy nad ludzkim podmiotem. Posługując się przykładem Rahnera, możemy powiedzieć, że pokuta to nie tylko obiektywny obowiązek, który trzeba wypełnić, ale także cnota skłaniająca podmiot do zmiany postępowania. Każde obiektywne pytanie ma subiektywny aspekt rzucający nowe światło na poruszane zagadnienia teologiczne. Zob. metoda teologiczna, metody w teologii, sakrament pokuty.

Teologia Trójcy Przenajświętszej. Próby zrozumienia i wyjaśnienia choć w niewielkim stopniu głównej tajemnicy wiary chrześcijańskiej, że mianowicie istnieje jeden Bóg w Trzech odrębnych Osobach: Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty (Mt 28, 19; 2 Kor 13, 13). Św. Augustyn z Hippony (354-430), malując na podstawie działania naszego rozumu i woli własny “psychologiczny” model Trójcy Przenajświętszej, wyjaśniał zrodzenie Syna (albo Słowa) przez analogię do ludzkiego poznania samego siebie, podczas gdy miłością samego siebie wyjaśniał pochodzenie Ducha Świętego, “uosobioną” wzajemną miłość Ojca i Syna. Przez całe stulecia teologowie szli w ślady Augustyna, albo przyjmowali inne analogie z przeżyć i filozofii takich, jak “Ja-Ty-My” myśli personalistycznej upowszechnionej przez Marcina Bubera (1878-1965). Wszystkie te podejścia do Trójosobowego Boga mogą być pomocne. Ponieważ jednak zostały one zaczerpnięte ze stworzonej ludzkiej rzeczywistości i z powszechnego doświadczenia, nie tkwią bezpośrednio korzeniami w przekazywaniu się Boga w historii zbawienia, które szczyt osiągnęło w Tajemnicy Wielkanocnej. Słynna ikona, namalowana przez św. Andrzeja Rublowa (ok. 1360-1430), znajdująca się obecnie w galerii w Moskwie, ukazuje scenę filoksenii (gr. “gościnność”) Abrahama z trzema aniołami siedzącymi przy stole (Rdz 18, 1-15), scenę zatem, która chrześcijanom podsuwa niepojętą tajemnicę Trójcy Przenajświętszej. Kielich na stole wiąże tę tajemnicę z Eucharystią, a przez to ze zbawczymi dziejami Chrystusa, z Jego męką, śmiercią i zmartwychwstaniem. Ta ikona przywodzi nam na myśl główną prawdę teologii Trójcy Przenajświętszej: rozumowanie winno prowadzić od Trójcy Ekonomicznej (objawionej w dziejach zbawienia) do Trójcy Immanentnej (w czym mogą nam pomóc analogie z rzeczywistości stworzonej), a nie odwrotnie. W teologii Trójcy Przenajświętszej podobnie jak gdzie indziej porządek zbawienia ma pierwszeństwo przed porządkiem stworzenia. Zob. Bóg jako ojciec, Duch Święty, ekonomia, filioque, modalizm, osoba, pochodzenie osób Boskich, relacje między osobami Boskimi, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Nicejski I, Syn Boży, tajemnica, tajemnica Wielkanocna, tchnienie, Trójca immanentna, triteizm, unitarianie, zrodzony a nie stworzony.

Teologia wschodnia. Teologia rozwinięta przez greckich oraz syryjskich Ojców Kościoła. Ogólnie rzecz biorąc, teologia wschodnia jest zaangażowana w przechowanie całej tradycji chrześcijańskiej tak, jak została ona podana przez Ducha Świętego, zapisana w Piśmie Świętym, a szczególnie przekazywana przez pierwsze sobory powszechne i wspominana uroczyście podczas obchodów liturgicznych i na ikonach. Jej cechą znamienną jest prymat tego, co duchowe, duchowość bowiem uważa się za żywy dogmat, a dogmat za tę formę duchowości, która w jego słownym sformułowaniu znalazła oficjalne poparcie. Łącząc harmonijnie naukę Kościoła, jego duchowość i dyscyplinę, teologia wschodnią czerpie natchnienie i ukształtowanie z liturgii i z życia monastycznego. Zob. chwała, doksologia, Duch Święty, ikona, liturgia, metody w liturgii, oddawanie czci Bogu, Ojcowie Kościoła, orygenizm, siedem soborów powszechnych, Sobór Powszechny, szaleni dla Chrystusa, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska, teologia apofatyczna, teologia Janowa, teologia symboliczna, tradycja, trzej teologowie, życie monastyczne.

Teologia wyzwolenia. Ruch szeroko rozpowszechniony w Ameryce Łacińskiej, który: a. nawiązuje do wyjścia z Egiptu, do nawoływań prorockich, by się troszczyć o sprawiedliwość, i do faktu, że Jezus głosił królestwo Boże, b. Pismo Święte odczytuje na tle całkowitego wyzwolenia, c. zakorzenił się głęboko tam, gdzie struktury niesprawiedliwości i ekonomicznej zależności uciskaj ą ogromne rzesze ludzi biednych. Do jego czołowych przedstawicieli należą: Juan Luis Segundo (1925-1996), Jon Sobrino (ur. 1928), a szczególnie Gustavo Gutierrez (ur.1928), którego książka pt. Teologia wyzwolenia (wydanie pierwsze w roku 1972) dała temu ruchowi początek. Głęboko zainteresowani tym, że teologia ma publiczne zadanie popierania zmian społecznych, przywódcy tego ruchu zawsze rozwijali duchowość wyzwolenia. Papież Jan Paweł II w wydanej w roku 1987 encyklice Sollicitudo reisocialis (łac. “Troska o sprawy społeczne”) nawoływał do ogólnoświatowego procesu “rozwoju i wyzwolenia”, który sam siebie wyraża “w okazywaniu miłości i posługiwaniu bliźnim”, zwłaszcza najuboższym (nr 46). Zob. metody w teologii, teologia afroamerykańska, teologia feministyczna, teologia polityczna, wybór na rzecz ubogich.

Teonomia (gr. “prawo Boże”). Etyka, dla której ostatecznym autorytetem jest wola Boża ukazywana za pośrednictwem naszego stworzonego rozumu oraz wolnej woli. Zob. autonomia, heteronomia.

Teoria dwóch źródeł. 1. Niemal powszechnie przyjęta hipoteza, że Ewangelie św. Mateusza i św. Łukasza miały dwa większe źródła: Ewangelię św. Marka i źródło “Q” (zbiór wypowiedzi Jezusa). 2. Powszechnie utrzymywany pogląd od wieku XVI do Soboru Watykańskiego II, że istnieją dwa “materialnie” oddzielone i równie ważne “źródła objawienia”: Tradycja i Pismo Święte Zob. Ewangelie synoptyczne, objawienie, Pismo Święte i tradycja, Redaktionsgeschichte, źródło “Q”.

Theotokos (gr. “Bogurodzica”). Tytuł nadawany Matce Bożej przynajmniej od czasów Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) wyrażający fakt, że urodziła Ona Syna Bożego. W języku łacińskim, chociaż dokładnym odpowiednikiem jest wyraz Deipara, najczęściej się ten tytuł pojawia jako Deigenitrix (łac. “Boża Rodzicielka”). Kiedy Nestoriusz z Konstantynopola zakwestionował ten tytuł. Sobór Efeski (431) potępił patriarchę, podtrzymując jedność Osoby Chrystusa i ogłaszając prawomocność tytułu Theotokos (DH 250-252; ND 604-606/1). Nie był tylko człowiekiem Ten, którego urodziła Maryja (ani samą tylko naturą ludzką), ale samym Synem Bożym. Zob. mariologia, nestorianie, Sobór Efeski.

Tetrarchia (gr. “rządy czterech”). Zob. pentarchia.

Theologia crucis (łac. “teologia krzyża”). Wyrażenie ukute przez Marcina Lutra (1483-1546) w celu wypracowania właściwego sposobu nauczania teologii. Boga miłosiernego i zbawiającego poznajemy jako ukrytego w Chrystusie ukrzyżowanym i w przeżyciach cierpienia i pokus, które wykazują nicość ludzi wobec Boga. Bóg został objawiony w sposób, jakiego nie oczekiwaliśmy w niemocy i głupstwie krzyża (zob. 1 Kor 1, 17-31). Siergiej Bułgakow (1871-1944) rozumiał objawienie “kenotycznie”, czyli jako ujawnienie się chwały Bożej w Bożym uniżeniu samego siebie. Zob. luteranizm, kenoza, theologia gloriae.

Theologia gloriae (łac. “teologia chwały”). 1. Wyrażenie, któremu Marcin Luter (1483-1546) przeciwstawił swoje wyrażenie “teologia krzyża"; jest ono znamienne dla teologii scholastycznej i mistycznej. Luter dopatruje się w tym wyrażeniu chęci poznania Boga w sposób zarozumiały przez oparcie się na naszych własnych możliwościach, a nie przez pokorny akt wiary i zawierzenia Bogu. “Teologia chwały” oznacza tu teologię samouwielbienia człowieka. 2. W innym znaczeniu wyrażenie to jest związane z teologią wschodnią, która kładzie nacisk na uwielbienie Chrystusa i na nasz udział w Jego chwale. Ta teologia czerpie natchnienie z Ewangelii św. Jana: “Słowo stało się ciałem i zamieszkało między nami. I oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1, 14). Chwałę można łączyć z ulubionym przez Lutra pojęciem usprawiedliwienia, jeżeli sieje pojmuje tak, jak je rozumiał św. Paweł: “Tych zaś, których przeznaczył, tych też powołał, a których powołał, tych też usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też obdarzył chwałą” (Rz 8, 30). Zob. chwała, chwała Boża, scholastyka, szekina, teologia Janowa, teologia naturalna.

Theologoumenon (gr. “element o charakterze teologicznym”). Niewiążące twierdzenie teologiczne, które nie ma jasnych podstaw ani w Piśmie Świętym, ani w dogmatycznym nauczaniu Urzędu Nauczycielskiego Kościoła. Twierdzenia wielkich teologów mogą mieć status theologoumenów i w następstwie mogą w jakiś sposób wejść do nauki Kościoła. Prawosławni czasami się posługują wyrazem theologoumenon, żeby odróżnić wiążące określenia dogmatyczne pierwszych siedmiu soborów od następujących po nich niektórych wypowiedzi Kościoła rzymskokatolickiego. Zob. filioque, siedem soborów powszechnych, teologia, urząd nauczycielski Kościoła.

Tiara papieska (gr. “zwój, turban). Duże, nakrycie głowy w formie stożka, które nakładano papieżowi na głowę podczas koronacji i które zakładał podczas uroczystych pozaliturgicznych funkcji. Papież Paweł VI sprzedał własną tiarę, a pieniądze przeznaczył na biednych. Jan Paweł I odmówił koronacji. Jego następca, Jan Paweł II (ur. 1920), uchylił się od przywrócenia tiary i jakiejkolwiek uroczystej koronacji na początku swego pontyfikatu w roku 1978. Zob. papież.

Tolerancja (tac. “wytrzymałość, cierpliwość”). Pozostawianie w spokoju tych, którzy się od nas różnią wierzeniami i praktykami. Po wycierpieniu prześladowań ze strony niektórych przywódców żydowskich, a potem przez stulecia ze strony władców rzymskich, chrześcijanie osiągnęli wolność religijną na podstawie tzw. edyktu mediolańskiego (313). Bardzo szybko, a szczególnie po tym, jak cesarz Teodozjusz I Wielki (panował w latach 379-395) ogłosił chrześcijaństwo religią państwową, chrześcijanie zaczęli wykazywać brak tolerancji wobec innych chrześcijan (których oskarżano o herezję lub schizmę), Żydów, muzułmanów, a także w Hiszpanii, kształtowanej przez katolickich władców, Izabelę Kastylijską (1451-1501) i Ferdynanda V Aragońskiego (1452-1516), wobec byłych Żydów i muzułmanów, których autentyczne nawrócenie na wiarę katolicką traktowano jako podejrzane. W czasach reformacji głoszono tolerancję, obejmowała ona jednak zazwyczaj tylko własne stronnictwo. Jan Kalwin skazał Michała Servetusa (1511-1553) na śmierć, a inny teolog protestancki, Teodor Beza (1519-1605), poparł tę decyzję. Pokój Augsburski (1555) z zasadą cuius regio eius religio (łac. “kto rządzi, tego religia panuje”) tolerował w każdym kraju tylko jedno wyznanie chrześcijańskie, jak to uczyniono w praktyce w Anglii za panowania Elżbiety. Niektórzy baptyści, katolicy, purytanie i kwakrzy uciekli z Anglii poszukując wolności religijnej w Europie i w Ameryce Północnej. Oświecenie i amerykańska wojna o niepodległość stały się zachętą na dłuższą metę dla tolerancji rasowej, religijnej i kulturalnej opartej na poszanowaniu praw ludzkich. Obecnie przynajmniej w dziedzinie religijnej zwykła obojętność na zagadnienia prawdy i praktyk również może się podawać za prawdziwą tolerancję. Sobór Watykański II zachęcił katolików, by żyli Ewangelią i by ją głosili, zawsze jednak z pełnym miłości poszanowaniem praw innych ludzi (GS 28, 73, 75, AG 11, DG 1). Zob. inkwizycja, kościół i państwo, oświecenie, pluralizm, prawa człowieka, pryscylianizm, wolna wola, wyprawy krzyżowe.

Tomasz a Kempis. Zob. o naśladowaniu Chrystusa.

Tomizm. Filozoficzna i teologiczna nauka św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274). Tomasz, ubogacony encyklopedyczną wiedzą swego nauczyciela, św. Alberta Wielkiego (ok. 1200-1280) i tak jak on sam dominikanina, nadał uporządkowaną formę ogromnej ilości poglądów, które narastały przez stulecia, zwłaszcza od czasów św. Anzelma z Canterbury (ok. 1033-1109). Jest on twórcą znakomitej syntezy między wiarą i rozumem. Jego Summa Theologiae, mimo że nie została ukończona, jest największym osiągnięciem teologii średniowiecznej. Mówi się o św. Tomaszu, że “ochrzcił” Arystotelesa (384-322 przed Chr.), zaczerpnął bowiem od tego greckiego filozofa takie zagadnienia jak teoria przyczynowości. Równocześnie jednak Tomasz zachował pewną liczbę śladów platońskich, co jest w pewnym sensie związane z tym, że całymi garściami korzystał on ze św. Augustyna z Hippony (354-430) i Pseudo-Dionizego Areopagity (ok. 500). Od roku 1300 do 1500 komentatorzy Tomasza, zwani także “tomistami”, byli zaangażowani w przeciwstawianie się skotyzmowi, nominalizmowi i odżywającemu neoplatonizmowi. Złoty wiek tomizmu przypada na szesnaste i siedemnaste stulecie, kiedy to pojawili się Kardynał Tomasz Kajetan (1469-1534), Sylwester z Fenary (1474-1528), Franciszek de Vitoria (ok. 1485-1546), Jan od św. Tomasza (1589-1644), Melchior Cano (1509-1560), Dominik Soto (1494-1560) i Dominik Banez (1528-1604). Wydany w roku 1917 Kodeks Prawa Kanonicznego uważał, że Tomasz jest najlepszym mistrzem filozofii i teologii w seminariach katolickich (zob. stary CIC 589, 1366); kodeks wydany w roku 1983 po prostu go zaleca jako szczególnie użytecznego (zob. nowy CIC 252, PO 16, GE 10). W swej encyklice z 1998 r. Fides et ratio (łac. “Wiara i rozum”) papież Jan Paweł II, podkreślając, że nie ma jakiejś “oficjalnej filozofii Kościoła” (nr 76; zob. nr 49), przedstawił św. Tomasza z Akwinu jako mistrza sztuki myślenia i wzór dla teologów (nr-y 43-45). Zob. arystotelizm, augustynianizm, Kodeks Prawa Kanonicznego, locus theologicus, molinizm, neoplatonizm, neotomizm, pięć dróg, platonizm, scholastyka, skotyzm, Sobór Trydencki, summa, szkoły teologiczne, pojęcie transcendentalne.

Tonsura (łac. “strzyżenie”). Usunięcie włosów z czyjejś głowy, aby wyrazić, że jest on oddzielony od świata i całkowicie oddany Bogu; jest to symbol, który odnajdujemy nie tylko w chrześcijaństwie, ale także w innych religiach, np. w buddyzmie. Podczas udzielania święceń niższych (akolity, egzorcysty, lektora i ostiariusza) biskup obcinał trochę włosów z głowy kandydataw ostatnich latach tej praktyki zaledwie niewielki krąg na szczycie głowy. W Kościele katolickim tonsura została zniesiona w roku 1972 razem ze zniesieniem święceń niższych. W niektórych zakonach jednak przeważnie kontemplacyjnych opat nadal dokonuje ceremonii obcięcia włosów. W obrządku bizantyńskim bezpośrednio po chrzcie odbywa się ceremonia zwana trichokuria (gr. “obcięcie włosów”), podczas której obcina się włosy na głowie w czterech miejscach, żeby pokazać, że neofita całkowicie należy do Boga. Na Wschodzie klerycy do dzisiejszego dnia otrzymują tonsurę przed przyjęciem święceń niższych, tak jak mnisi przed wstąpieniem do monasteru. Zob. akolita, duchowny, egzorcyzm, lektor, święcenia, życie monastyczne.

Tora (hebr. “pouczenie, prawo”). Dane Mojżeszowi Prawo Boże i Pięcioksiąg, który je zawiera (Pwt 1, 5; 4, 44). “Tora” może także oznaczać naukę przekazywaną przez rodziców lub przez odpowiedni autorytet (zob. Prz 1, 8; 3, 1; 4, 2), pouczenie dane w imieniu Boga przez kapłanów (Pwt 17, 11; 24, 8; 33, 10) oraz prawo Boże zapisane w ludzkich sercach (Jr 31, 33; Ml 2, 7). Samarytanie za Pismo Święte uważali tylko Pięcioksiąg, co dowodzi, że autorytet Tory był (i jest) wyższy niż powaga “Proroków” i “Pism” (=inna część Biblii żydowskiej). Zob. Biblia, pięcioksiąg, saduceusze, Stary Testament.

Tradycja (łac. “przekaz”). Proces przekazywania (tradycja jako czynność) albo żywa spuścizna, jaka została przekazana (tradycja jako zawartość). Przez Ducha Świętego (który jest niewidzialnym Nośnikiem Tradycji) cały lud Boży został upoważniony do zapamiętania, przeżywania, interpretowania i wyrażania podstawowego objawienia się Boga, które się zakończyło z Chrystusem i ze wspólnotą Nowego Testamentu. Tak więc w Tradycji zawiera się “Kościół w nauce, życiu i kulcie” przekazujący następnemu pokoleniu “wszystko, czym jest, i wszystko, w co wierzy" (DV 8). Utożsamiając i jednocząc Kościół, Tradycja zapewnia ciągłość od początków ku przyszłości. Wewnątrz całego ludu Bożego biskupi i inni są obarczeni szczególną odpowiedzialnością jako widzialni pośrednicy i interpretatorzy Tradycji. Tradycje lokalne mogą zawieść w przekazywaniu Ewangelii i mogą wymagać poprawy (zob. Mk 7, 1-23; 10, 2-12). Dla prawosławia Tradycja, wyrażana przede wszystkim w kulcie, jest niezbędna do zrozumienia jakiegokolwiek zagadnienia. Przyjęcie przez cały Kościół wskazuje, że jakiś nowy kierunek jest zgodny z Tradycją. Zob. depozyt wiary, objawienie, Pismo Święte i tradycja, sensus fidelim, sola scriptura.

Tradycja zachodniosyryjska. Starożytna tradycja, z której wzięły początek liturgie zarówno syryjskiego Kościoła prawosławnego, jak i innych Kościołów, łącznie z (do pewnego stopnia) Kościołem Maronitów. Zob. chrześcijanie malabarscy, maronici, syryjski Kościół prawosławny.

Tradycjonalizm. Reakcja przeciw racjonalizmowi i indywidualizmowi, popieranym przez Oświecenie. Klasyczną jego formę wyraził Felicite de Lamennais (1782-1854) w czterotomowym Essai sur indifference en matičre de religion (fr. “ Szkic o obojętności w dziedzinie religijnej”). Podobne poglądy głosili: Louis de Bonald (1754-1840), Joseph de Maistre (1753-1821), Louis-Eugene Marie Bautain (1796-1867), Gerhard Casimir Ubaghs (1800-1875) i Augustyn Bonnetty (1798-1879). Tradycjonaliści utrzymywali, że objawienie zostało dane ludzkości na samym początku, a potem przekazywane w nieprzerwany sposób podczas następujących po sobie dziejów. Objawienie jest pełnym autorytetu źródłem prawdy filozoficznej, moralnej i religijnej. De Lamennais głosił, że jednomyślna zgoda ludzkości nieomylnie świadczy o pierwotnym objawieniu. Sobór Watykański I (1869-1870) odrzucił twierdzenie tradycjonalistów, że wiedza o Bogu może do nas przychodzić tylko przez objawienie i przez naszą pełną wiary zgodę na nie. Dzięki naturalnemu światłu rozumu ludzie także mogą poznać Boga (zob. DH 3004-3005, 3026; ND 113-115). Zob. fideizm, oświecenie, racjonalizm, teologia naturalna, tradycja, wiara.

Transcendencja (łac. “przekraczanie”). Inność Boga, którego istnienie “przekracza” wszechświat i nie może być z nim utożsamione. Zob. niepojętość Boga, immanencja Boża, panteizm, teologia apofatyczna, teologia naturalna.

Transfinalizacja (łac. “zmiana celu”). Wyrazu tego używają niektórzy teologowie, którzy próbują wyjaśnić, co się dzieje w Eucharystii, kiedy chleb i wino zamieniają się w Ciało i Krew Chrystusa. Zamiast przywoływać terminologię substancji i przypadłości (którą się także stosuje do bytów nierozumnych), spoglądają oni na dziedzinę stosunków międzyosobowych i zwracają uwagę, jak zmieniają się nasze ludzkie doznania, kiedy coś przyjmuje całkowicie nowy cel. Toteż niektórzy mówiąc eucharystycznej transsygnifikacji (łac. “zmiana znaczenia”), podczas której Chleb i Wino podlegaj ą głębokim zmianom znaczeniowym i wyrażają fakt, że Chrystus się nam oddaje. Paweł VI w wydanej w roku 1965 encyklice Mysterium fidei (łac. “Tajemnica wiary”) przestrzegł, że te teorie mogą w najlepszym razie uzupełnić tradycyjną naukę Kościoła o przeistoczeniu, a niektóre punkty wydają się z nianie zgadzać. Czy transfinalizacja albo transsygnifikacja wskazują na zmianę w chlebie i winie, która nam pozwoli wyznać rzeczywistą obecność Chrystusa? Zob. przeistoczenie.

Tria capitula (łac. “trzy rozdziały”). Zob. trzy rozdziały.

Triduum Wielkanocne (łac. “Trzy dni”). Obchód liturgiczny rozpoczynający się w Wielki Czwartek wieczorem, a kończący się nieszporami Niedzieli Zmartwychwstania Pańskiego. Msza święta wielko-czwartkowa przywołuje na pamięć Ostatnią Wieczerzę i ustanowienie Najświętszego Sakramentu przez Chrystusa. W Wielki Piątek po odczytaniu opisu Męki Pańskiej według św. Jana, po specjalnych modlitwach w intencji całego świata i po adoracji Krzyża następuje Missa praesanctificatorum (łac. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”), podczas której nie ma konsekracji, ale podczas Komunii św. rozdaje się uprzednio konsekrowane Hostie. W Wielką Sobotę po zachodzie słońca podczas Wigilii Wielkanocnej uroczyście się obchodzi wspomnienie zmartwychwstania Chrystusa oraz nasze zanurzenie w Jego śmierci i zmartwychwstaniu przez chrzest. Liturgia światła i poświęcenia paschału wprowadza w cały ciąg czytań biblijnych, które zbierają w jedno dzieje zbawienia od chwili stworzenia świata po zmartwychwstanie Jezusa; zanim zostanie odprawiona Msza święta, następuje chrzest katechumenów i cała wspólnota nawet jeżeli sakrament chrztu nie był sprawowany odnawia przyrzeczenia chrzcielne. Zob. katechumeni, liturgia darów uprzednio konsekrowanych, tajemnica wielkanocna, wieczerza pańska, Wielki Piątek, Wielki Tydzień, zmartwychwstanie Chrystusa.

Triodion (gr. “trójśpiew”). Księga liturgiczna w Kościele bizantyńskim, zawierająca okresowe oficja własne przeznaczone do sprawowania liturgii od czwartej niedzieli przed Wielkim Postem do Wielkiej Soboty włącznie. W tym okresie zazwyczaj podczas modlitwy porannej śpiewa się trzy pieśni albo kantyki zamiast zwyczajnych dziewięciu. Zob. oktoechos, śpiew, Wielki Post.

Trisagion (gr. “trzykroć święty”). Starożytny refren (“Święty Boże, Święty mocny. Święty a nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami”), podkreślający świętość Chrystusa, Jego potęgę i nieśmiertelność przeciwko tym, którzy twierdzą, że cierpiał On w swojej Bożej naturze. Rzeczywiście, pierwszy raz użyto Trisagionu i mamy na to dowody na Soborze Chalcedońskim (451), który wprowadził staranne rozróżnienie między Boską i ludzką naturą w Chrystusie, chociaż ich od siebie nie oddzielał (DH 302; ND 615). Przeciwnicy soboru, którym przewodził Piotr Folusznik (zm. 488), monofizycki patriarcha Antiochii, dodał do tego hymnu po słowach “święty a nieśmiertelny” zdanie: “który zostałeś za nas ukrzyżowany”. Zwolennicy Soboru Chalcedońskiego odpowiedzieli na to skierowaniem tej modlitwy raczej do Trójcy Przenajświętszej niż do Chrystusa. Z tym dodatkiem albo bez niego modlitwę można odnaleźć we wszystkich starożytnych liturgiach, zazwyczaj na początku obrzędu. Aż do ostatnich czasów w obrządku łacińskim “Trisagion” śpiewano po łacinie i po grecku podczas adoracji Krzyża w Wielki Piątek. Zob. aftartodokeci, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński, spór o cierpienia Boga.

Triteizm (gr. “trzej bogowie”). Wiara w trzech bogów, która fałszywie przedstawia monoteizm chrześcijański, przyjmujący trzy odrębne Osoby w jednym Bogu. Jan Filoponus (zm. ok. 565), próbując pogodzić naukę chrześcijańską z filozofią arystotelesowską, wyjaśniał, że jedna natura wspólna wszystkim Osobom Boskim jest tylko intelektualną abstrakcją; został on potępiony na Soborze Konstantynopolitańskim III (680/681 r.). Na Zachodzie Synod w Soissons (1092 r.) potępił filozofa nominalistę Roscellinusa (zm. ok. 1125), który utrzymywał, że trzy Osoby Boskie są istotami odrębnymi, nie posiadającymi wspólnej jednakowej substancji. Na Synodzie w Reims (1148) biskup Gilbert de la Porrée (ok. 1080-1154) został oskarżony o tak dalekie podkreślanie różnic pomiędzy Osobami Boskimi aż do uczynienia z nich całkowicie niezależnych istot. Zob. monoteizm, nominalizm, osoba, Sobór Konstantynopolitański III, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Trójca immanentna. Absolutna tajemnica trzech Osób Boskich w ich odwiecznym życiu. Dzięki “ekonomii” (lub dziejom) zbawienia, rozpoczętej w Starym Testamencie, a dopełnionej w Nowym Testamencie przez wcielenie Syna Bożego i zesłanie Ducha Świętego objawił się nam Bóg w Trójcy Świętej Jedyny. W ten sposób od Troistości “ekonomicznej” przeszliśmy do poznania Troistości “immanentnej”. Według słynnego aksjomatu Karla Rahnera (1904-1984), Troistość ekonomiczna jest Troistością immanentną i odwrotnie. Zob. ekonomia, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Trójśpiew. Zob. tridion.

Trzej teologowie. Uważani na Wschodzie za teologów par excellence: św. Jan Ewangelista, św. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. Szymon Nowy Teolog (949-1022). 1. Ewangelia św. Jana jest najgłębszą spośród Ewangelii dzięki modlitewnej kontemplacji chwały Boga objawionej w Chrystusie, Synu Bożym, i w Nim doświadczonej (J 20, 31). Autora czwartej Ewangelii tradycyjnie utożsamia się z Janem, synem Zebedeusza (zob. J 21, 2) i uczniem “którego Jezus miłował” (J 13, 23; 19, 26-27; 20, 2-8; 21,7, 20-24). 2. Św. Grzegorz z Nazjanzu brał udział w drugim soborze powszechnym. Konstantynopolitańskim I (381). Podczas soboru został mianowany biskupem Konstantynopola, po jakimś czasie jednak zrezygnował z tej stolicy i wrócił do Nazjanzu (w Kapadocji). Wśród jego pism znajduje się Pięć mów teologicznych, w których bronił Bóstwa Ducha Świętego, wiele poezji i kilka listów przeciw apolinarystom. 3. Św. Szymon Nowy Teolog (949-1022) wstąpił najpierw do monasteru “Studios” w Konstantynopolu, opuścił go jednak, kiedy doszedł do wniosku, że tamta wspólnota prowadzi życie swobodne; został jednak mnichem i przez około dwadzieścia pięć lat był przełożonym monasteru św. Mammasa też w Konstantynopolu. Uważa się go za największego teologa mistycznego w Kościele bizantyńskim, a jego oryginalny wkład w teologię polegał na sposobie, w jaki przekazywał on własne przeżycia Boga w hymnach i poematach, w których nicią przewodnią było przebóstwienie. Zob. apolinaryzm, doktor Kościoła, filokalia, ojcowie kapadoccy, przebóstwienie, Sobór Konstantynopolitański I, teologia Janowa.

Trzydzieści dziewięć artykułów. Zestaw założeń doktrynalnych przyjętych przez Kościół anglikański w roku 1571, które częściowo różnią anglikański stosunek do spraw kontrowersyjnych od Kościoła rzymskokatolickiego oraz od protestantyzmu kontynentalnego. Artykuły te, które często pozwalają na nieco rozbieżne interpretacje, pozostają jednym z ważniejszych świadectw wiary Wspólnoty anglikańskiej. Zob. wspólnota anglikańska.

Trzykroć święty. Zob. trisagion.

Trzy rozdziały. Wybrane pisma trzech autorów, oskarżonych o sprzyjanie nestorianizmowi, których Justynian I (cesarz 527-565) potępił pośmiertnie, uważając to za gest dobrej woli wobec monofizytów występujących przeciw uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451). Potępienie dotknęło pisma i osobę Teodora z Mopsuestii (ok. 350-428), pisma biskupa Cyru, Teodoreta (ok. 393 - ok. 466), skierowane przeciw św. Cyrylowi z Aleksandrii (zm. 444), oraz list, jaki Ibas z Edessy (biskup tego miasta w latach 435-449) wysłał w roku 433 do Marisa, biskupa Hardaskiru w Persji. Papież Wigiliusz (papież w latach 537-555), w roku 547 wezwany do Konstantynopola, początkowo odmówił podpisu pod takim pośmiertnym potępieniem oraz sprzeciwił się manipulowaniu nauczaniem Soboru Chalcedońskiego. Zmuszony do przyjazdu do Konstantynopola, w wydanym w roku 548 dekrecie ludicatum potępił twierdzenia Teodora, jednakże o tyle tylko, o ile mogły się one skłaniać ku interpretacji nestoriańskiej, a przeciwstawiać się uchwałom Soboru Chalcedońskiego. Po zwołaniu powszechnego Soboru Konstantynopolitańskiego II (553) Wigiliusz ostatecznie podpisał potępienie Trzech Rozdziałów, co doprowadziło do poważnej schizmy na Zachodzie, która została zażegnana dopiero około roku 689. Mimo nieszczęśliwych okoliczności to niezwykłe potępienie można rozumieć jako zapewnienie, że w nauce Kościoła nie ma niczego, co mogłoby usprawiedliwiać błędną naukę Nestoriusza. Zob. monofizytyzm, nestorianie, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański II.

Tybinga i jej szkoły. Kilka zupełnie różnych kierunków teologicznych, które się utożsamia z uniwersytetem w Tybindze. Hrabia Eberhard z Wirtembergi, który zakładał ten uniwersytet w roku 1477, zyskał poparcie scholastyka Gabriela Biela (ok. 1420-1495), którego nominalizm znacznie wpłynął na Marcina Lutra (1483-1546). W latach 1534-1535 wydział teologiczny opanowali protestanci. Zastępca Lutra, Filip Melanchton (1497-1560), studiował w Tybindze. Do późniejszych studentów należeli Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) oraz Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854). W latach 1573-1581 trzej teologowie luterańscy: Jakob Andreae, Lukas Osiander oraz Jakob Heerbrand, a także uczony grecki Marcin Crusius wszyscy z uniwersytetu w Tybindze nawiązali korespondencję z Jeremiaszem II z Konstantynopola (z przerwami, patriarchą ekumenicznym w latach 1572-1595), któremu w latach 1573-1574 wysłali grecki przekład Wyznania augsburskiego. Mimo przyjaznej reakcji patriarchy nie osiągnięto żadnej zgody. Na początku XIX stulecia Ferdinand Christian Baur (1792-1860) założył sławną “szkołę w Tybindze”, w której skład wchodzili Adolf Hilgenfeid (18231907), Albert Schwegler (1819-1857) i David Friedrich Strauss( 1808-1874). Stosując do dziejów chrześcijaństwa i jego teologii heglowską dialektykę rozwoju (teza-antyteza-synteza), Baur dowodził, że we wczesnym chrześcijaństwie dialektyka żydowskiego stronnictwa Piotra i pogańskiego stronnictwa Pawła została pokonana przez pojawienie się w II stuleciu katolicyzmu. Szkoła Baura upadła, kiedy z niej odeszli Albrecht Ritschl (1822-1889) i Adolf von Hamack (1851-1930). Katolicka szkoła w Tybindze pojawiła się, kiedy w roku 1819 przeniesiono tam katolicki wydział teologiczny z Erlangen. W pierwszym okresie do wybitnych postaci tej szkoły należeli: Johann Sebastian Drey (1777-1853), Johann Baptist Hirscher (1788-1853), który w roku 1837 przeniósł się do Fryburga, oraz Johann Adam Möhler (1796-1838). W drugim okresie katolickiej szkoły w Tybindze spotykamy Johanna Evangelista Kuhna (1806-1887), Franza Antona Staudenmeiera (1800-1856), który się później przeniósł do Fryburga, oraz Karla Josepha Hefelego (1809-1893), sławnego historyka soborów i biskupa Rottenburga. Trzeci okres zaznaczył się wykładowcami: Paul Schanz (1841 -1905), Francis Xavier Funk (1840-1907), Karl Adam (1876-1966) i Joseph Rupert Geiselmann (1890-1970). Chociaż programy się różniły, do zagadnień wspólnych należały: królestwo Boże, rozwój tradycji. Kościół jako organizm i krytyczne studia historyczne. Pod wpływem Johannesa Michaela Sailera (1751-1832) ci katoliccy teologowie mogli przezwyciężyć Oświecenie przez to, że je “ochrzcili”. Po Soborze Watykańskim II z trudem można mówić o “szkołach” w Tybindze. Byli tam jednak znakomici wykładowcy: Joseph (później kardynał) Ratzinger (ur. 1927), Hans Kling (ur. 1928), a także Walter Kasper (ur. 1933), późniejszy biskup Rottenburga, a od 1999 r. sekretarz Papieskiej Rady ds. Popierania Jedności Chrześcijan. Wśród profesorów protestanckich wspomnieć trzeba Gerharda Ebelinga (ur. 1912), Eberharda Jiingela (ur. 1934), Ernsta Käsemanna (1906-1998) i Jürgena Moltmanna (ur. 1926). Zob. augsburskie wyznanie wiary, oświecenie, szkoły teologiczne.

Typologia (gr. “nauka o obrazach, o prototypach”). Sposób interpretowania wydarzeń, osób i rzeczy jako “typów” zapowiadających “antytypy”, które realizowały objawienie i zbawienie. W ten sposób Adam i Melchizedek są typami Chrystusa (Rz 5, 14; Hbr 6, 20-7, 28). Dzieje Ludu Bożego podczas wyjścia z Egiptu uprzednio wyrażaj ą wyzwania, z jakimi się chrześcijanie spotkają, i sakramenty, jakie przyjmują (l Kor 10, 1-11). Potop zapowiada chrzest (1 P 3, 20-21), a manna na pustyni uprzedza “chleb życia” (J 6, 48-51). Św. Ireneusz (ok. 130 - ok. 200) a potem szkoła aleksandryjska dostroił się do tego typicznego znaczenia Pisma Świętego, co Orygenes (ok. 185 - ok. 254) rozwinął w kierunku alegorycznym. Na Zachodzie typologiczną interpretację przyjął św. Ambroży (ok. 339-397), a w jeszcze większym stopniu św. Augustyn z Hippony (354-430), za którego pośrednictwem przeszła ona do łacińskiego Średniowiecza. Zob. alegoria, orygenizm, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska.

Tytuły chrystologiczne. W Nowym Testamencie takie wyrazy i wyrażenia, jak: Chrystus, Syn Boży, Syn Człowieczy. Umożliwiają one spojrzenie na Jezusa z różnych punktów widzenia i zrozumienie, kim On był lub kim jest oraz czego dokonał lub dokonuje. Zob. Kyrios, Mesjasz, Syn Boży, Syn Człowieczy.