S

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sabelianizm. Zob. modalozm, monarchianizm, patripasjanizm.

Saduceusze (hebr. “sadduki”, prawdopodobnie od imienia własnego Sadduk). Tradycyjnie uważa się ich za potomków kapłana Sadoka (2 Sm 8, 17; 1 Krl 1, 8). Od II wieku przed Chrystusem ta arystokratyczna grupa kapłańska odgrywała bardzo ważną rolę polityczną i ekonomiczną. Opierając się na Torze, saduceusze odrzucali tradycję ustną, zmartwychwstanie umarłych oraz istnienie aniołów (Mk 12, 18-27; Dz 23, 6-8). Najwyższy kapłan, Kajfasz, i inni saduceusze mieli własne powody polityczne i religijne, żeby ułatwić Poncjuszowi Piłatowi wykonanie wyroku śmierci na Jezusie (zob. także Dz 4, 1; 5, 17). Po zburzeniu Jerozolimy w roku 70 po Chrystusie saduceusze jako grupa przestali istnieć. Zob. aniołowie, faryzeusze, tora, zmartwychwstanie umarłych.

Sakrament (łac. “zastaw, przysięga wojskowa na wierność, zobowiązanie”). Ustanowiony przez Chrystusa znak widzialny, który wskazuje i przekazuje łaskę. W Kościele katolickim i prawosławnym przyjmuje się siedem takich sakramentów: chrzest, bierzmowanie, Eucharystię, małżeństwo, kapłaństwo, namaszczenie chorych i pokutę (zob. CIC 840-1165). Chrześcijanie wschodni mówią o sakramencie jako o mysterion (gr. “rzeczywistość ukryta, tajemnica”), wyraz ten jednak sam w sobie nadaje się do bardziej ogólnego użycia (zob. DH 680, 1310; ND 28, 1305). Protestanci powszechnie uznają dwa sakramenty: chrzest i Eucharystię. Trzy sakramenty (chrzest, bierzmowanie i kapłaństwo) pozostawiaj ą trwałe znamię na duszy, dlatego nie można ich powtórzyć (zob. DH 781, 1313, 1609, 1767, 1774; ND 1308, 1319, 1410, 1710, 1717). Od czasów Średniowiecza często analizowano sakramenty odpowiednio do ich “formy”, czyli słów, i “materii”, czyli takich elementów, jak: woda, chleb, wino lub olej używanych w czasie ich sprawowania. Przy sakramencie pokuty czyny penitenta uważa się za “Jakby materię” tego sakramentu (zob. DH 1620; ND 1673). Wspaniały wkład do nauki o sakramentach wnieśli: św. Augustyn z Hippony (354-430), Pseudo-Dionizy Areopagita (ok. 500), Piotr Lombard (ok. 1100-1160), Hugo od św. Wiktora (ok. 1096-1142; symboliczna analiza rzeczywistości zbliża go do teologii wschodniej), św. Tomasz z Akwinu(ok. 1225-1274), Matthias Joseph Scheeben (1835-1888) i Odo Casel (1886-1948). Współczesna teologia mówi (a) o Chrystusie jako o prasakramencie (“Ursakrament”) albo o znaku skutecznym łaski Bożej, (b) o ustanowionym przez Niego Kościele jako o sakramencie podstawowym (“Grundsakrament”), który się konkretnie urzeczywistnia w życiu siedmioma sakramentami taką wizję życia sakramentalnego mieli: Otto Semmeiroth (1912-1979), Karl Rahner (1904-1984) i Edward Schillebeeckx (ur. 1914) (zob. SC 27, LG 7 i 11). Zob. bierzmowanie, charakter, chrzest, donatyzm, Eucharystia, ex opere operantis, ex opere operato, łaska, małżeństwo, namaszczenie chorych, res et sacramentum, sakrament pokuty, sfragis, szafarz, sakrament święceń, teologia symboliczna, ważność.

Sakramentale. Znak święty, ustanowiony przez Kościół, podobny do sakramentów oraz oznaczający i sprawiający duchowe skutki za wstawiennictwem Kościoła (SC 60, CIC 1166). Rozszerzając definicję sakramentaliów z rzeczy (a takimi są np. palmy rozdawane w Niedzielę Palmową) lub praktyk (a taką jest np. odmawianie różańca) na znaki ogarniające wszystko, Sobór Watykański II wskazał, że można w życiu wszystko uświęcić. Dawniej uprawnionymi szafarzami sakramentaliów mogli być tylko duchowni. Obecnie ludzie świeccy mogą udzielać niektórych z nich na podstawie decyzji biskupa miejscowego i zgodnie z księgami liturgicznymi (SC 79, CIC 1168). Na przykład ludzie świeccy mogą posypywać głowy popiołem w Środę Popielcową albo jako rodzice przewodniczyć różańcowi odmawianemu przez dzieci. Zob. Niedziela Palmowa, ordynariusz, różaniec, sakrament, Środa Popielcowa, Wielki Tydzień.

Sakrament pojednania. Zob. sakrament pokuty.

Sakrament pokuty. Jeden z siedmiu sakramentów, ustanowiony przez Chrystusa na odpuszczenie grzechów popełnionych po chrzcie świętym. Ten sakrament odpowiada na głęboką potrzebę wyznawania grzechów, otrzymania przebaczenia od Boga i pojednania się ze wspólnotą zranioną naszymi grzechami (2 Sm 12, 1-25; Ps 51; Mk 1, 4-5; Łk 7, 36-50; 15. 11, 32, 18, 9-14). Tę pojednawczą funkcję sakramentu pokuty podsuwa wypowiedź św. Augustyna z Hippony (354-430); Pax cum Ecciesia dimittit peccata (łac. “pokój z Kościołem odpuszcza grzechy”) (zob. PO 5). Ewangelie przedstawiaj ą Chrystusa jako odpuszczającego grzechy (Mk 2, 5-11; Łk 7, 36-50) i dającego swoim uczniom władzę odpuszczania grzechów (J 20, 19-23). We wczesnym Kościele ochrzczeni chrześcijanie, którzy popełnili morderstwo, zaparli się wiary lub byli winni cudzołóstwa, a potem za to wszystko żałowali, musieli poddać się długiej, surowej i publicznej pokucie czasowej, zanim biskup ponownie przyjął ich do świętej wspólnoty. Od VI wieku misjonarze irlandzcy i inni upowszechnili praktykę powtarzanej prywatnej spowiedzi kapłanowi, a pokuty nadawane penitentom stawały się nieco łagodniejsze. Sobór Laterański IV (1215) nakazał spowiedź przynajmniej raz w roku dla tych, którzy popełnili grzechy ciężkie (zob. DH 812; ND 1608). Sobór Florencki (1438-1445) oświadczył, że wyznanie grzechów jest materią sakramentu, a słowa odpuszczenia jego formą (zob. dh 1323; nd 1612). Marcin Luter (1483-1546) uznawał pokutę za sakrament, następujący jednak po nim reformatorzy uważali, że tylko chrzest i Eucharystia są sakramentami. Sobór Trydencki (1545-1563) ponownie stwierdził sakramentalny charakter pokuty (dh 1667-1693; nd 1615-1634). Wschód podchodzi “terapeutycznie” do tego sakramentu, którego celem miałoby być uleczenie ludzi z ran i złych skłonności. Warunkami do owocnego przyjęcia tego sakramentu są: rzeczywisty żal za grzechy, wyznanie przynajmniej wszystkich grzechów śmiertelnych, prawdziwy zamiar niepowtarzania grzechów i unikania jakichkolwiek okazji do grzechu, gotowość wypełnienia pokuty nałożonej przez kapłana. Ta pokuta, która może przyjmować różne postaci (np. modlitwę, post, jałmużnę lub jakieś inne dobre uczynki) ma na celu ułatwienie nawrócenia od grzechu do Boga. Zob. grzech, pojednanie, przebaczenie grzechów, sakrament, skrucha doskonała, skrucha mniej doskonała, spowiedź.

Sakrament święceń. Sakrament wyciskający na przyjmującym szczególne znamię i nadający mu możliwość uczestniczenia w kapłańskim posługiwaniu Chrystusa przez nauczanie, rządzenie i przewodniczenie w sprawowaniu obrzędów liturgicznych na stanowisku biskupa, kapłana lub diakona. W każdym z tych wypadków w obrzędzie święceń stwierdza się najpierw, że kandydat został wybrany i powołany, następnie prosi się Ducha Świętego o skuteczne wykonywanie obowiązków przez nowego sługę, wreszcie wśród różnych modlitw wkłada na niego ręce biskup udzielający święceń. Kościół anglikański, katolicki i prawosławny utrzymuje, że święcenia kapłańskie są ustanowione przez Chrystusa i że upoważniaj ą one wyświęconych do reprezentowania Chrystusa w pewnych posługach, których nie mogą wykonywać ludzie nie mający święceń. Zob. biskup, charakter, diakon, duchowieństwo, kapłani, kapłaństwo, namaszczenie, sakrament, święcenia.

Sardyka. Zob. synod w Sardyce.

Sarks (gr. “żywe ciało”). Ciało zwierząt i ludzi (1 Kor 15, 39), ciało ludzkie (Dz 2, 31), człowieczeństwo (J 1, 14), ziemskie pochodzenie (Rz 1, 3), naturalne właściwości życia (1 Kor 1, 26) i moce cielesnego istnienia prowadzące do grzechu i przeciwstawione życiu według Ducha (Ga 5, 16-26). Zob. chrystologia “logossarks”, ciało, duch, natura.

Sąd ostateczny. Ponowne przyjście na świat Chrystusa przy końcu dziejów, żeby sądzić żywych i umarłych (zob. DH 10, 13-14, 76, 150; ND 2-3, 12, 17). Prorocy Starego Testamentu zapowiadają nadejście “Dnia Pańskiego”, kiedy się objawi wola Boża, narody zostaną osądzone i udzielona zostanie obfitość Bożych błogosławieństw (Iz 2, 6-22; Jr 17, 16-18; J 1 2, 28-3, 21; Am 5, 18-20). Ewangelie synoptyczne, nawiązując często do starotestamentalnych obrazów sądu ostatecznego, mówią o tym, że przy końcu świata pszenica zostanie oddzielona od plew (Łk 3, 17), kąkol zostanie spalony, a pszenica zachowana (Mt 13, 24-30; 36-43), ryby dobre zostaną oddzielone od złych (Mt 13,47-50). Ewangelia św. Jana podtrzymuje wprawdzie przekonanie o sądzie ostatecznym (J 5, 28-29), podkreśla jednak fakt, że już obecnie się odbywa sąd nad ludźmi, którzy uwierzyli w Chrystusa albo którzy Mu odmówili wiary (J 3, 18-19). Sobór Florencki naucza, że oprócz sądu ostatecznego przy końcu świata istnieje także sąd szczegółowy nad pojedynczymi ludźmi po śmierci (zob. DH 1304-1306; ND 2308-2309). Mimo to jeżeli się weźmie pod uwagę społeczną naturę ludzi i ich odkupienie powszechny sąd ostateczny pozostaje wydarzeniem najważniejszym. Grecki teolog prawosławny Christos Androutsos (1867-1935) sprzeciwiał się katolickiej wierze w sąd szczegółowy, który jakoby czynił zbędnym sąd ostateczny; podobnie jak inni chrześcijanie prawosławni twierdził, że dopiero na sądzie ostatecznym definitywnie rozstrzygnie się los wszechświata. Zob. adwent, paruzja, rzeczy ostateczne, teologia Janowa.

Sceptycyzm (gr. “badać, myśleć, wątpić”). Wątpienie w możliwość poznania czegoś jako rzeczy pewnej. Gorgiasz (zm. 376 r. przed Chr.) i Pyrron z Elidy (ok. 360 - ok. 270 przed Chr.) utrzymywali, że ludzie nigdy nie mogą mieć pewności o czymkolwiek. Taki absolutny sceptycyzm, zwany też czasami pyrronizmem, jest oczywiście sam w sobie sprzeczny. Sceptycyzm względny ogranicza się do pewnych dziedzin wiedzy, np. do prawd religijnych lub moralnych. Zob. relatywizm.

Schizma (gr. “podział, rozłam”). Podział na przeciwstawne sobie grupy (J 7, 43; 1 Kor 1, 10-13; 11, 18; 12, 25). Schizma, której obrazem jest odnotowany w Starym Testamencie rozłam między Północnym, a Południowym Królestwem po śmierci Salomona (931, lub być może 926 r. przed Chr.), wyrządza szkodę życiu i jedności Kościoła. Nie zawsze da się jasno odróżnić schizmę od herezji. Można jednak powiedzieć tak: podczas gdy rzeczywista. herezja oznacza wykroczenie przeciw wierze przez dobrowolne odrzucenie prawdy objawionej, to schizmatycy wykraczają przeciw miłości, zrywając łączność z innymi członkami Kościoła. Powodem schizmy nie są na pierwszym miejscu sprawy doktrynalne, lecz różnica zdań co do autorytetu i ustroju w Kościele. Najpoważniejsza schizma w chrześcijaństwie powstała między katolickim Zachodem a prawosławnym Wschodem. Za datę tego rozłamu przyjęto wprawdzie umownie rok 1054, w rzeczywistości jednak, z jednej strony, poprzedzały ją różne wcześniejsze napięcia, a z drugiej przez dłuższy czas nie odczuwali jej szeregowi chrześcijanie po obu stronach. Pomimo pojednania między Rzymem i Konstantynopolem, wyrażonego w czasie uroczystości 7 grudnia 1965 r., którym przewodniczył Paweł VI (papież w latach 1963-1978) w Watykanie i Atenagoras Konstantynopolitański (patriarcha w latach 1948-1972) w Stambule, do dnia dzisiejszego schizma ta nie została jeszcze w pełni zażegnana. Sobór Watykański II uznaje istnienie podziałów (Ur 3, 13), nigdy jednak nie posługuje się wyrazami “schizma” ani “schizmatyk”, nigdy też zresztą nie mówi o “herezji” ani o “heretykach”. Zob. dialog, ekumenizm, filioque, herezja, prymat, Sobór Florencki, Sobór Watykański II.

Scholastyka (gr. “czas wolny”, łac. “szkolny”) Akademicka i monastyczna tradycja, która się posługiwała filozofią arystotelesowską i platońską, żeby zrozumieć, systematycznie wytłumaczyć i przemyśleć prawdy wiary. Opierając się na św. Augustynie z Hippony (354-430), Boecjuszu (ok. 480 - ok. 524) i innych, scholastyka zaczęła się naprawdę ze św. Anzelmem z Canterbury (ok. 1033-1109) i jego programowym zdaniem fides quaerens intellectum (łac. “wiara szukająca zrozumienia”). Po Piotrze Abelardzie (1079-1142) i Piotrze Lombardzie (ok. 1100-1160) największymi jej przedstawicielami byli: św. Tomasz z Akwinu (1225-1274), św. Bonawentura (1217-1274) oraz bł. Duns Szkot (1265-1308). Z Williamem Ockhamem (1285-1347) scholastyka przekształciła się w pusty nominalizm. Zob. arystotelizm, filozofia, filozofia wieczysta, neoscholastyka, neotomizm, nominalizm, summa, platonizm, szkoły teologiczne, tomizm.

Scientia media (łac. “wiedza pośrednia”). Teoria po raz pierwszy opracowana przez jezuitę, Ludwika de Molinę (1536-1600), który chciał pogodzić rzeczywistą wolną wolę człowieka z Bożą uprzednią znajomością tego wszystkiego, co się wydarzy. Twierdził on, że Bóg zna i bierze pod uwagę decyzje, jakie stworzenia rozumne podjęłyby z własnej woli w jakiejkolwiek sytuacji, w jakiej mogłyby się znaleźć. Molina nazywał to wiedzą “pośrednią”, ponieważ jest to poznanie większe niż poznanie samych tylko możliwości, mniejsze jednak niż widzenie przyszłych wydarzeń. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX w. Alvin Plantinga (ur. 1932 r.) i inni ożywili zainteresowanie tą teorią i wzniecili nową dyskusję na jej temat. Zob. molinizm, wiedza uprzednia.

Sekularyzacja (łac. “zeświecczenie, przemiana z duchownego na świeckie”). Wyraz ten odnosi się do każdego społecznego lub historycznego procesu, który przynosi ze sobą wyłączenie spod kontroli i spod celów sakralnych czegokolwiek. Na przykład: zniesienie klasztorów w szesnastowiecznej Anglii, wpływ Rewolucji Francuskiej na samą Francję i na politykę Napoleona Bonaparte (1769-1821), czy też w Niemczech, kiedy to majątki i budynki, będące przedtem własnością klasztorów, przywłaszczyli sobie ludzie możni, kupcy i inni dla celów wyłącznie świeckich. Zob. laicyzacja.

Sekularyzm (z łac. “saecularis = pogański, światowy”). Ideologia ateistyczna lub agnostyczna, która przekreśla wierzenia i wartości religijne, a wyjaśnia wszystko, posługując się terminologią z tego świata. Trzeba ją odróżnić od “świeckości”, czyli od postawy nachylonej ku temu światu i ku jego sprawom, ale niekoniecznie w sposób antyreligijny. Zob. agnostycyzm, ateizm.

Semiarianie. Nauka biskupa Bazylego z Ancyry (Ankara w Turcji) i innych głoszona po Soborze Nicejskim I (325). Nie szli oni w ślady arian głoszących, że Chrystus jest tylko pierwszym wśród stworzeń, nie popierali jednak prawowiernej nauki o tym, że jest On homoousios (gr. “współistotny”) z Ojcem. Nazywali oni Syna Bożego homoiousios (gr. “podobnej natury”) z Ojcem. Wyraz ten był neologizmem, a różnica jednej tylko litery “i” stworzyła podstawę do dialogu i ułatwiła wielu semiarianom powrót do prawowiemości. Zob. arianizm, homoousios, Sobór Nicejski I.

Semipelagianie. Pogląd wywodzący się od św. Jana Kasjana z Marsylii (ok. 360-435), św. Wincentego z Lerynu (zm. przed 450) i innych mnichów z południowej Francji, według którego ludzie mogą zrobić pierwszy krok ku Bogu bez pomocy łaski Bożej. Wprawdzie uważając, że to łaska jest niezbędna do zbawienia, odrzucali oni pelagianizm, mimo to twórcy semipelagianizmu (tak ten ruch nazwano pod koniec XVI wieku) czynili tak przynajmniej częściowo z powodu swego sprzeciwu wobec krańcowej odmiany przeznaczenia głoszonej przez św. Augustyna z Hippony (354-430). Ostatecznie semipelagianizm został potępiony na Drugim Synodzie w Oranges (529); niestety dokumenty tego synodu, przez wieki zapomniane, poznano znowu dopiero pod koniec XVI wieku. Oficjalna nauka Kościoła, chociaż w poglądach na łaskę szła śladami św. Augustyna (zob. DH 370-397, 2004-2005, 2618, 2620; ND 373-378, 396-397, 1989/4-5), nigdy nie poparła jego interpretacji przeznaczenia. Zob. antropologia, łaska, pelagianizm, przeznaczenie.

Sens pełniejszy. Zob. sensus plenior.

Sens Pisma Świętego. Różne znaczenia, jakie mogą nieść ze sobą biblijne teksty. Sens “dosłowny” to znaczenie zamierzone przez pierwotnego autora, który pisał dla szczególnego odbiorcy w konkretnych historycznych warunkach i posługiwał się szczególnymi formami literackimi. Po napisaniu jednak tekst biblijny podobnie jak różne inne teksty zaczyna żyć własnym życiem. Trzeba go odczytywać i interpretować w zupełnie innym kontekście niż ten, w którym został pierwotnie napisany. Może on przekazywać i wywoływać znaczenia wychodzące daleko poza to, co zamierzał oryginalny autor. W ciągu stuleci ci, którzy słyszą i czytają teksty biblijne, a także z nich korzystają podczas modlitwy, wnoszą do tego dialogu swoje własne zagadnienia i sprawy, dzięki temu mogą odkrywać nowe zakresy znaczeń. Żeby odkryć a często także ustalić (przynajmniej częściowo) sens dosłowny, istotna pozostaje krytyka biblijna; między innymi może ona trzymać na wodzy niekontrolowane fantazjowanie subiektywnej interpretacji. Równocześnie Duch Święty, który był pierwszym źródłem natchnienia podczas spisywania tekstów biblijnych, oświeca jednostki i całą wspólnotę i ułatwia im odnalezienie znaczenia tych tekstów i zastosowanie ich do współczesnego życia (zob. DV 12, 21-25). W dokumencie z 1993 roku “Interpretacja Pisma Świętego w Kościele” Papieska Komisja Biblijna przedstawiła dosłowne i duchowe znaczenia Pisma Świętego (ND 273-276). Od czasów Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) do papieża Benedykta XV (1854-1922) i później wierzący dawali swoje świadectwo o przekonaniu, że całe Pismo Święte jest ukierunkowane na Chrystusa i że w Nim znajduje swoje znaczenie. Zob. alegoria, egzegeza, fundamentalizm, hermeneutyka, krytyka biblijna, natchnienie biblijne, orygenizm, sensus plenior, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska, typologia.

Sensus fidelium (łac. “wyczucie wierzących”). Instynktowne wyczulenie na sprawy wiary, którym jest obdarzony cały Kościół (LG 12, DV 8). Ich oceną objawienia i trafnością sądu w tych sprawach kieruje Duch Święty (J 16, 13; 1 J 2, 20, 27). Wyczucie to jest źródłem consensus fidelium (łac. “zgoda wierzących”) i w niej się ono ukazuje, jest ono bowiem przyczyną, która wydaje odpowiednie owoce. Do tych, którzy ułatwili opracowanie tego pojęcia, zaliczamy: Johna Henry'ego Newmana (1801-1890), Matthiasa Josepha Scheebena (1835-1888) i Johanna Adama Möhlera (1796-1838). Zob. Duch Święty, hierarchia, laikat, łaska, niezawodność, sobornost’, wiara.

Sensus plenior (łac. “sens pełniejszy, znaczenie, pełniejsze”). Odnosi się do tekstów Pisma Świętego, które mają znaczenie wykraczające poza sens dosłowny (czyli poza znaczenie bezpośrednio zamierzone przez oryginalnego autora ludzkiego). Takie znaczenie, zamierzone przez Autora głównego (Boga) wynurzyło się w świetle późniejszych wypadków w kierowanym przez Boga dziele zbawienia. Zob. sens Pisma Świętego.

Sentencje Ojców. Spisany w języku greckim przez anonimowego autora (koniec V w.) zbiór opowiastek i powiedzeń egipskich Ojców pustyni i innych łącznie z św. Antonim Opatem (ok. 251-356), św. Synkletyką (IV wiek) i Pojmenem (V wiek). Pomijając niektóre przesadne wypowiedzi i wydarzenia, utwór odznacza się mądrością i roztropnością. Jest to bezcenne źródło do poznania początków życia monastycznego i życia duchowego chrześcijan. Analogiczne zbiory przetłumaczone na łacinę znane są pod nazwą Verba Seniorum (“Słowa starszych”). Zob. anachoreci, cenobici, życie monastyczne.

Septuaginta (gr. “siedemdziesiąt”). Najważniejszy grecki przekład Starego Testamentu, znany w nauce pod skrótem “LXX” z powodu legendy, według której tłumaczenia dokonało siedemdziesięciu (albo siedemdziesięciu dwóch) uczonych działających niezależnie od siebie. Zgodnie z tradycją żydowską dokonanie tłumaczenia zlecił król Egiptu Ptolemeusz Filadelf (285-246 przed Chr.) dla swej sławnej biblioteki w Aleksandrii. Wprawdzie przekład wydaje się być dziełem wielu tłumaczy, ukończony został jednak prawdopodobnie później chyba około roku 132 przed Chrystusem. Poważnie różni się on od Biblii hebrajskiej. Wprowadzono do niego również księgi, których po prostu nie ma w Biblii hebrajskiej (np. Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha i Barucha), do niektórych ksiąg dodano dodatkowe fragmenty (np. Estery). Te dodatkowe księgi i uzupełnienia, zwane przez protestantów “apokryficznymi”, katolicy i prawosławni uważają za “deuterokanoniczne”. Autorzy Nowego Testamentu, kiedy przytaczają Stary Testament, często posługują się raczej Septuagintą niż oryginałem hebrajskim. Wielu Ojców Kościoła uważało Septuagintę za wzorcowy przekład Starego Testamentu. Grecki Kościół Prawosławny uznaje Septuagintę za księgę natchnioną. Do czasu uchwalenia konstytucji greckiej z 1978 r., żeby tłumaczyć Septuagintą na współczesną grekę trzeba było mieć pozwolenie Świętego Synodu, przy czym nawet wtedy tekst oryginalny musiał być wydrukowany na sąsiedniej stronie. Zob. apokryfy, Biblia, kanon Pisma Świętego, księgi deuterokanoniczne, Stary Testament, wulgata.

Serce. Według Pisma Świętego najbardziej wewnętrzne źródło wiedzy człowieka, jego uczuć i postanowień (Iz 65, 14; Jr 24, 7; Łk 12, 19). Serce jest źródłem dobrych i złych myśli (Mk 7, 21; Łk 6, 45), może być siedliskiem mądrości (1 Krl 3, 12) i narzędziem wiary (Rz 10, 10). Duch Święty działa w sercach usprawiedliwionych (Rz 5, 5); jest to temat przewodni w rozważaniach Ojców Kościoła i główna idea w antropologii wschodniej. Scholastycy zachodni, choć cenią sobie biblijne znaczenie tego wyrazu, uważają “serce” za zbyt nieścisłe i wolą się posługiwać wyrazami oznaczającymi władze duszy (rozum, wola, uczucia). Zob. antropologia, czytanie w sercu, hezyhazm, modlitwa Jezusa, scholastyka.

Sfragis (gr. “pieczęć”). Wyraz, którego w świeckim języku greckim używa się na oznaczenie urzędowej pieczęci (np. pieczęci cesarskiej) albo znaku wskazującego na właściciela jakiejś rzeczy (zob. też Ap 5, 1-9; 6, 1-12). W języku greckich Ojców Kościoła wyraz ten oznacza krzyż znaczony na czołach katechumenów podczas udzielania im sakramentu chrztu, żeby wskazać, że należą oni do Chrystusa. “Sfragis” oznacza także to, co Ojcowie łacińscy nazywaj ą charakterem sakramentalnym. Zob. charakter, chrzest.

Siedem grzechów głównych. Grzechy tradycyjnie uważane za źródło wszystkich innych grzechów. Ich lista, ustalona przez Ewagriusza Pontyjskiego (346-399), św. Grzegorza Wielkiego (ok. 540-604) i innych, wygląda następująco: pycha, chciwość, rozwiązłość, zazdrość, obżarstwo, gniew i lenistwo. Wyraz “lenistwo” jest niedokładnym tłumaczeniem greckiego wyrazu acedia (“obojętność”) oznaczającego apatię, obojętność lub niechęć wobec spraw duchowych.

Siedem Soborów Powszechnych. Sobory Powszechne od Nicejskiego I (325) do Nicejskiego II (787) uznawane za powszechne zarówno przez katolików rzymskich, jak przez prawosławne Kościoły wschodnie. Mają one szczególne znaczenie podczas każdego dialogu między Wschodem a Zachodem. Wprawdzie prawosławni zwołali później ważne sobory taki jak Konstantynopolitański w roku 1351 i Jerozolimski w roku 1672 żadnego z nich jednak nie uznano za powszechny. Katolicy rzymscy normalnie liczą dwadzieścia jeden soborów powszechnych aż do Soboru Watykańskiego II włącznie. Zob. Sobór Chalcedoński, Sobór Efeski, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Konstantynopolitański II, Sobór Konstantynopolitański III, Sobór Nicejski I, Sobór Nicejski II, Sobór Powszechny.

Siedmiorakie dary. Zob. dary Ducha Świętego.

Simul iustus et peccator (łac. “równocześnie sprawiedliwy i grzesznik”). Wypowiedź ujmująca krótko przekonanie luterańskie, że powinniśmy zawsze wyznawać, iż jesteśmy grzesznikami, ilekroć spoglądamy na siebie w świetle prawa, które nas oskarża, i w świetle naszych naturalnych możliwości. Jak to przyznawał Jan XXIII (papież w latach 1958-1963), jeśli zaglądniesz w swoje sumienie, zauważysz grzesznika”. Równocześnie jednak powinniśmy się uważać za rzeczywiście usprawiedliwionych, gdy wierzymy w Boże obietnice o przebaczeniu i miłosierdziu za sprawą Chrystusa. Zob. grzech, luteranizm, protestanci, przypisywanie, skażenie ludzkiej natury, usprawiedliwienie.

Sitz im leben (niem. “miejsce w życiu”, “kontekst życiowy”). Zob. w korzenienie w życie.

Skandal (łac. “zgorszenie”). Zob. zgorszenie.

Skarb wiary. Zob. depozyt wiary.

Skażenie ludzkiej natury. Sformułowanie używane przez zwolenników kalwinizmu na wyrażenie poglądu, że istoty ludzkie wskutek popełnienia grzechu zostały w samej swojej istocie zepsute. Zob. kalwinizm, upadek.

Składanie ofiary. Czynność ofiarna obejmująca ofiarę, kapłana i lud podczas oddawania ofiary Bogu. Podczas sprawowania Eucharystii jest uobecniana (ale nie powtarzana!) ofiara Chrystusa, obrzędowo wyrażona podczas Ostatniej Wieczerzy, a dokonana na Kalwarii; jej skutki stają się dzisiaj dostępne (zob. 2 Kor 11, 23-26; DH 1740-1741; ND 1546). Zob. Eucharystia, ofiara.

Skład Apostolski. Zob. Apostolskie wyznanie wiary.

Skotyzm. System filozoficzno-teologiczny, opracowany przez franciszkanina, bł. Dunsa Szkota (ok. 1265-1308), który pochodził ze Szkocji, a wykłady prowadził w Cambridge, Oksfordzie, Paryżu i Kolonii; z powodu ogromnych zdolności do spekulacji nazwano go doctor subtilis (łac. “doktor, uczony wnikliwy”). Inaczej niż św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), pierwszeństwo dawał miłości i woli (a nie wiedzy i rozumowi) i dlatego był przekonany, że nasze szczęście wieczne w niebie polegać będzie przede wszystkim na naszym umiłowaniu Boga (raczej niż na oglądaniu Go). Szkot różnił się też od Akwinaty tym, że bronił Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Twierdził także, że wcielenie było nie tylko zorganizowanym ku naszej pomocy działaniem z powodu upadku, ale że i tak byłoby do niego doszło. Przekonanie Szkota, że pojedyncze byty stają się osobnikami dzięki haecceitas (łac. “haec = ta”, a więc mniej więcej tyle, co “tożsamość” poznawalna do pewnego stopnia), a także jego spekulacje o “możliwościach” wywarły pewien wpływ na Martina Heideggera (1889-1976). Zob. Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, scholastyka, szkoły teologiczne, tomizm, upadek, wcielenie, wizja uszczęśliwiająca.

Skrucha. Zob. metanoia.

Skrucha doskonała. Szczery smutek z powodu popełnionych grzechów, któremu towarzyszy postanowienie, że nie będzie się już grzeszyć (zob. Ps 51; Łk 15, 11-32; 18, 9-14; DH 1676-1678; ND 1622-1624). Skrucha doskonała jest konieczna do ważności sakramentu pokuty (zob. DH 1451-1465, 1704; ND 1614/5-14, 1644). Zob. sakrament pokuty, skrucha mniej doskonała.

Skrucha mniej doskonała. Termin łaciński attritio, wymyślony w wieku XII na oznaczenie żalu za grzechy (a) będącego raczej wynikiem zawstydzenia i bojaźni przed karą niż miłości do Boga (b) czasami nazywanego “żalem za grzechy niedoskonałym”. Sobór Trydencki (1545-1563) naucza, że skrucha mniej doskonała wystarczy do owocnego przyjęcia sakramentu pokuty, jeżeli ją ożywia nadzieja przebaczenia i postanowienie unikania nowych grzechów (por. DH 1678; ND 1624). Zob. sakrament pokuty, skrucha doskonała.

Skrybowie (łac. “pisarze”). Zob. uczeni w piśmie.

Słowo Boże. Objawienie się Boga w dziejach (DV 1-5, 26) jako Słowo wypowiedziane, napisane i wcielone. 1. Słowo Boże jest twórcze (Rdz 1, 1-2, 4) i skuteczne (Iz 55, 10-11). Bóg przemawiał przez proroków (Hbr 1, 1; 2 P 1, 21). Jezus głosił słowo Boże (Łk 5, l), podobnie Jego apostołowie (Dz 13, 5; 17, 13; 1 Tes 2, 13) oraz ci, którzy ich naśladowali w prawdziwym przepowiadaniu “Ewangelii Bożej” (1 Tes 2, 9), rzeczywistości, która się równocześnie objawia i zbawia (Rz 1, 15-17; 1 Kor 1, 18; 2 Kor 2, 14-16). 2. Pismo Święte, napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego (Rz 15, 4; 2 Tm 3, 16; 2 P 1, 20-21; zob. DV 11), jest słowem Bożym, które oświetla i żywi liturgię Kościoła, jego naukę i życie. 3. Odwieczny Syn Boży jest Słowem, które “stało się Ciałem” (J 1, 14), czyli osobowym samoukazaniem się Boga. Zob. logos, natchnienie biblijne, objawienie, preegzystencja, prorok, słowo i sakrament.

Słowo i sakrament. Słowo Boże i odpowiadający mu znak, symbol i (albo) wydarzenie. W Ewangelii św. Jana słowa (J 3, 34; 5, 24; 8, 31; 15, 3) i znaki (J 2, 11. 18. 23; 3, 2; 4, 54) Chrystusa zgadzają się w tym, że przekazują “prawdę” (objawienie) i “życie” (zbawienie). Orygenes (ok. 185 - ok. 254) połączył słowo i symbol w swojej teologii o istniejącym od wieków i wcielonym Słowie, które nam ukazuje Ojca. Jeżeli idzie o słowo i symbol w życiu chrześcijańskim, to św. Augustyn z Hippony (354-430) mówił o sakramencie jako o słowie widzialnym. Reformacja szczególnie w tradycji kalwińskiej położyła jednostronny nacisk na słowo kosztem znaku i sakramentu. Sobór Watykański II zrozumiał objawienie się Boga jako Jego przyjście nie przez samo słowo, ani przez samo znamienne wydarzenie, lecz przez harmonię słów i wydarzeń (zob. DV 2, 4, 14, 17). Zob. objawienie, sakrament, symbol.

Sobornost' (ros. “zebranie, zgromadzenie”). Wyraz, którego użył Jurij Samarin (1819-1876) w rosyjskim przekładzie pisanych po angielsku i francusku dzieł Aleksego Chomjakowa (1 804-1860), rosyjskiego prawosławnego teologa świeckiego. Wyraz ten odpowiada wyrazom koncyliaryzm i kolegialność (rosyjski wyraz sobór to mniej więcej tyle samo, co “zgromadzenie, synod”). Od wieku XI wyrazu soborny w słowiańskim przekładzie wyznania wiary używa się na oznaczenie tego, co w wyrażeniu “Kościół katolicki” oznacza wyraz “katolicki”. Chomjakow uważał, że sobornost’ 'jest cechą charakterystyczną Kościoła prawosławnego: jest to pełna miłości współpraca wiernych i hierarchii w życiu, wierze i kulcie. Dowodził on też, że katolicy mają jedność bez wolności, protestanci wolność bez jedności, a prawosławni wolność w miłości. Sobornost' sprowadza się do kolegialności wszystkich członków Kościoła. Zob. katolickość, kolegialność, Kościoły wschodnie, ortodoksja, synod.

Sobory laterańskie. Cała seria synodów i soborów, które się odbywały w pałacu na Lateranie przyległym do bazyliki św. Jana, która jest katedrą biskupa Rzymu. W pierwszym tysiącleciu wszystkie sobory powszechne, obradowały na Wschodzie, jednak niektóre synody laterańskie cieszyły się pewnym znaczeniem. Pierwszy został zwołany przez Konstantyna Wielkiego przeciw donatystom i odbył się w roku 313 za pontyfikatu papieża Milejadesa. Przeciw monoteletom odbył się inny sławny synod, zwołany w roku 649 przez papieża św. Marcina I, a popierany przez wielkiego teologa wschodniego, św. Maksyma Wyznawcę. W Średniowieczu odbyło się na Lateranie pięć soborów, które w Kościele łacińskim uchodzą za powszechne. Zob. donatyzm, monoteletyzm, Sobór Laterański I-IV, Sobór Powszechny, synod.

Sobór Chalcedoński. Czwarty sobór powszechny, który się odbył w mieście zwanym obecnie KadiKoy (Turcja), leżącym na przeciwległym Konstantynopolowi brzegu Bosforu. Sobór został zwołany, by się zająć monofizycką herezją Eutychesa (ok. 378-454), który tak się przeciwstawiał istnieniu dwóch natur w Chrystusie (nestorianie), że wpadł w błąd przeciwny i twierdził, że Chrystus ma tylko jedną naturę, mianowicie boską, albo trzecią, która powstała z pierwotnych dwóch, a po wcieleniu stała się tylko jedną. Eutyches został potępiony na synodzie lokalnym w Konstantynopolu w roku 448, ale już w roku następnym został zrehabilitowany na zwołanym przez cesarza Teodozjusza II (panował w latach 401-450) synodzie w Efezie. Leon I (papież 440-461) napiętnował synod w Efezie (449) jako latrocinium (łac. “łotrostwo”), ponieważ stosowana na nim przemoc i brak zachowania procedury kanonicznej pozbawiła go prawa do wyrokowania, co papież wyraził w słynnym Liście do Flawiana, patriarchy Konstantynopola (zm. 449). Kiedy Teodozjusz II spadł z konia i zmarł, cesarz Marcjan, który był mężem siostry zmarłego cesarza św. Pulcherii (399-453), w porozumieniu z papieżem zwołał nowy sobór do Chalcedonu. Zebrało się na nim 500 do 600 biskupów; wszyscy byli ze Wschodu oprócz trzech legatów papieskich i dwóch biskupów z Afryki. Ojcowie soboru potępili Eutychesa; zrobił to także Dioskor, patriarcha Aleksandrii, który go wcześniej popierał. Sam Dioskor (zm. 454) został usunięty ze stanowiska, ponieważ ośmielił się ekskomunikować papieża Leona. Sobór ogłosił dogmat o dwóch naturach w Chrystusie, boskiej i ludzkiej, oraz o jednej Osobie. Podkreślono wtedy szczególnie, że “jeden i ten sam Chrystus, Pan, Syn Jednorodzony” został poznany w tych dwóch naturach, które bez uszczerbku dla ich właściwości nadal istnieją “bez pomieszania, bez zmiany, bez podziału i bez rozłączenia”, chociaż należą tylko do jednej Osoby, a nie do dwóch (DH 300-302; ND 613-615)). Ponadto Sobór ogłosił 27 kanonów dotyczących spraw dyscyplinarnych. Jerozolima stała się piątym patriarchatem, papież Leon odmówił jednak uznania dwudziestego ósmego kanonu, który przyznawał Konstantynopolowi, “nowemu Rzymowi”, daleko idące uprawnienia jurysdykcyjne jako drugiemu po starym Rzymie. Zob. eutychianizm, Jerozolima, monofizytyzm, Sobór Efeski, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Konstantynopolitański II, trisagion, trzy rozdziały.

Sobór Efeski. Trzeci sobór powszechny, a zarazem pierwszy, którego akta soborowe posiadamy. Został zwołany przez wschodniego cesarza, Teodozjusza II (panował w latach 408-450), aby zakończyć spór wywołany przez Nestoriusza (zm. ok. 451), patriarchę Konstyntynopola, który miał zastrzeżenie co do powszechnie przypisywanego Maryi tytułu “Theotokos” (gr. “Bogurodzica”). Nie czekając na legatów papieskich ani na biskupów syryjskich, którym przewodził Jan, patriarcha Antiochii (zm. 441), św. Cyryl Aleksandryjski (zm. 444) 22 czerwca 431 roku otworzył obrady soboru, który naukę Nestoriusza potępił, a jego samego obłożył klątwą. Sobór Efeski nie uchwalił żadnej nowej formuły dogmatycznej, stwierdził raczej, że drugi list św. Cyryla do Nestoriusza zgadza się z Nicejskim wyznaniem wiary (325) (zob. DH 250-268; ND 604-606). Ogłaszając, że Maryja jest Matką Boga, sobór uznawał, że Jezus Chrystus jest Jedną i tą samą” Osobą Bożą. Ta w pierwszym rzędzie chrystologiczna nauka utorowała drogę do sformułowań Soboru Chalcedońskiego (451). Ósmy kanon Soboru Efeskiego uznawał autokefaliczność Kościoła na Cyprze. Zob. apolinaryści, Kościoły wschodnie, nestorianizm, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański II, theotokos, trzy rozdziały.

Sobór Florencki (1438-1445). Powszechnie się go uważa za siedemnasty sobór powszechny Kościoła rzymskokatolikiego, a czasami jego początek datuje się na rok 1431, ponieważ pierwsza część Soboru w Bazylei była przygotowaniem Soboru Florenckiego. Pierwotnie zwołano go po to, by doprowadzić do jedności z Kościołem greckim. Kiedy legaci greccy przybyli, sobór zebrał się najpierw w Ferrarze (1438-1439), potem się przeniósł do Florencji w roku 1439, a wreszcie do Rzymu w roku 1443. W dniu 6 lipca 1439 roku podpisano bullę o nawiązaniu jedności z Grekami, a 22 listopada tego samego roku doszło do unii z Ormianami. Sobór doprowadził do unii z Kopiami i Etiopczykami (4 lutego 1442 roku) i z kilkoma innymi Kościołami wschodnimi. Sobór Florencki kładł nacisk na wyrażenie Filioque (ale nie nalegał na Greków, żeby je włączyli do odmawianego wyznania wiary), na bezpośrednie oglądanie Boga po śmierci przez tych, którzy nie popełnili grzechu po chrzcie świętym albo się z niego oczyścili, na prymat papieża (chociaż wyrażono to bardzo ogólnie) i na istnienie siedmiu sakramentów (DH 1304-1308, 1310-1327; ND 2308-2309). Jedność osiągnięta, częściowo na skutek obawy inwazji tureckiej, nie trwała długo, jednakże Sobór Florencki posłużył za platformę dla Unii Brzeskiej (1595-1596), za sprawą której miliony Słowian przystąpiły do Kościoła katolickiego, tak jak to miały uczynić inne grupy wschodnie. Zob. filioque, koncyliaryzm, Kościoły wschodnie, pochodzenie Osób Boskich, prymat, sakrament, schizma, Sobór w Bazylei.

Sobór Konstantynopolitański I (381). Zwołany został przez cesarza Teodozjusza I w celu wzmocnienia jedności w wierze po długo trwających sporach ariańskich. Wzięli w nim udział, zgodnie z planem, tylko biskupi ze Wschodu, według tradycji 150-ciu, a w rzeczywistości 146-ciu. Nie było na nim oficjalnego przedstawiciela papieża św. Damazego I (papieża w latach 566-584), ani żadnego z biskupów Zachodu. Po śmierci pierwszego przewodniczącego soboru, św. Melicjusza z Antiochii, przez jakiś czas do chwili złożenia rezygnacji przewodniczył mu św. Grzegorz z Nazjanzu (ok. 329 - ok. 389), a po jego rezygnacji sobór wybrał św. Nektariusza (zm. 397) na przewodniczącego i równocześnie na biskupa Konstantynopola. Sobór Konstantypolitański I potwierdził i rozszerzył Nicejskie wyznanie wiary, przeciw pneumatomachom (duchoburcom) ogłosił bóstwo Ducha Świętego, a przeciw apolinarystom podtrzymał pełne człowieczeństwo Jezusa Chrystusa. Stolicy w Konstantynopolu dawał drugie honorowe miejsce po Rzymie. Później został uznany jako drugi sobór powszechny częściowo przez Sobór Chalcedoński, który ogłosił Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary (por. DH 150, 300; ND 12). Zob. apolinaryści, duchoburcy, Duch Święty, macedonianie, nicejskie wyznanie wiary, pentarchia, Sobór Chalcedoński.

Sobór Konstantynopolitański II (553). Piąty sobór powszechny, zwołany przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565), żeby zaprowadzić pokój w Kościele wschodnim. Żeby odnieść zwycięstwo nad monofizytami, Justynian zachęcił 165 biskupów obecnych na Soborze (praktycznie wszyscy byli ze Wschodu) do potępienia Teodora z Mopsuestii (ok. 350-428), Teodoreta z Cyru (ok. 393 - ok. 458) oraz Ibasa z Edessy (435-454) za poglądy nestoriańskie. Mimo poważnych wątpliwości papież Wigiliusz (papież w latach 537-555) złagodził swoje negatywne nastawienie co do procedury i zatwierdził ostatecznie uchwały soboru (zob. DH 421-438; ND 620-623). Zob. monofizytyzm, neochalcedonianizm, nestorianie, synod quinisextum, trzy rozdziały.

Sobór Kontantynopolitański III (680/681). Szósty sobór powszechny, który zwołał cesarz Konstantyn IV (Pogonatus) (cesarz w latach 668-685) w celu rozwiązania sprawy monoteletów. Papieża Agatona reprezentowali trzej delegaci, jednak żaden z nich nie przewodniczył obradom; czynił to sam cesarz. Sobór ponownie zatwierdził chalcedońskie wyznanie wiary i jako konieczny wniosek z obrad ogłosił naukę, że Chrystus ma dwie odrębne wole (boską i ludzką), które jednak współpracują ze sobą w pełnej harmonii moralnej (zob. DH 550-559; ND 635-637). Zob. monoenergizm, monoteletyzm, sobory laterańskie, Sobór Chalcedoński, Synod Quinisextum.

Sobór Konstantynopolitański IV (869/870). Przez katolików rzymskich jest uważany za ósmy sobór powszechny. Potwierdził on prymat jurysdykcyjny Rzymu, potępił obrazoburstwo i próbował odnieść zwycięstwo nad tymi, którzy popierali Focjusza (ok. 810 - ok. 895), złożonego ze stanowiska patriarchy Konstantynopola, który później został przywrócony na stolicę i znowu złożony ze stanowiska, ale przez prawosławie uznany został za świętego. W opracowanym przez Sobór kanonie dwudziestym pierwszym papież Hadrian II (papież w latach 867-872) po raz pierwszy uznawał pierwszeństwo Konstantynopola nad Aleksandrią (por. DH 650-664; ND 1253). Zob. obrazoburstwo.

Sobór Laterański I (1123). Zwołany został przez Kaliksta II (papieża w latach 1119-1124) w celu ratyfikowania Konkordatu Wormackiego, który rozwiązywał długotrwałą walkę o inwestyturę między Kościołem, a cesarstwem. Sprawą do rozstrzygnięcia było prawo cesarza i książąt do wręczania biskupom oznak władzy oraz do odbierania od nich przysięgi lojalności. Sobór opowiedział się przeciwko nadawaniu inwestytury przez władze świeckie i próbował przeprowadzić reformę duchowieństwa, ogłaszając dwadzieścia kanonów (zob. dh 710-712). W kościele katolickim uważa się go za dziewiąty sobór powszechny.

Sobór Laterański II (1139). Zwołany został przez Innocentego II (papieża w latach 1130-1143), którego wybór spowodował schizmę; chodziło o potępienie antypapieża Anakleta II (zm. 1138) i jego zwolenników. Sobór ten ogłosił także kanony przeciw lichwie i symonii (zob. DH 715-716) i potępił tych, którzy zmieniali sakramenty albo je całkowicie odrzucali (zob. dh 717-718). Brała w nim udział jakaś reprezentacja ze Wschodu. Katolicy uważają go za dziesiąty sobór powszechny.

Sobór Laterański III (1179). Sobór zwołany przez Aleksandra II (papieża w latach 1159-1181)w celu zapewnienia wolności Kościołowi po tym, jak Fryderyk I Barbarossa (cesarz rzymski 1152-1190) poparł trzech antypapieży. Najbardziej znamiennym postanowieniem soboru był dekret, na mocy którego do wyboru papieża wymagana jest większość dwóch trzecich głosów kardynalskich. Sobór ten ogłosił także dekrety o nierozerwalności węzła małżeńskiego i o formie chrztu (zob. dh 751-758). Katolicy uważają go za jedenasty sobór powszechny.

Sobór Laterański IV (1215). Najważniejszy zachodni sobór powszechny w Średniowieczu, zwołany przez papieża Innocentego III w czasie największej doczesnej potęgi Kościoła. Jego celem było utwierdzenie bezpieczeństwa powszechnej społeczności chrześcijańskiej, o której marzono w związku z najnowszym utworzeniem cesarstwa rzymskiego i patriarchatu w Konstantynopolu (1204-1263). Zakładając, że się skończył rozłam między Wschodem a Zachodem, Sobór Laterański IV ustanowił następujące patriarchaty: konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski. Podejmując kroki przeciw albigensom, katarom i waldensom, Sobór potępił także niektóre poglądy Joachima de Fiore (zm. 1202). Od kaznodziejów zaczęto się domagać, by mieli specjalne zezwolenia od biskupa, czyli tzw. missio canonica (łac. “posłanie na mocy prawa kanonicznego”). Wyrazu “przeistoczenie” zaczęto używać na oznaczenie zmian dokonanych wskutek konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. Sobór zabronił tworzenia nowych zakonów, a dominikanów zmusił do przyjęcia istniejącej reguły. Od tych, którzy popełnili grzech ciężki, domagano się corocznej spowiedzi (zob. DH 800-820; ND 19-21, 317-320, 1103, 1201-1202, 1608-1609). Katolicy uważają, że Sobór Laterański IV był dwunastym soborem powszechnym. Zob. albigensi, inkwizycja, jurysdykcja, przeistoczenie, waldensi, wyprawy krzyżowe.

Sobór Laterański V (1512-1517). Zwołany przez papieża Juliusza II (1443-1513) w celu załatwienia spraw spornych związanych z odradzającym się koncyliaryzmem i niektórymi poglądami, które zdawały się przeczyć indywidualności i nieśmiertelności duszy. Po śmierci Juliusza II obrady prowadził Leon X (1475-1521). Przyjęto kilka bardzo pożytecznych projektów reform, mało jednak zdziałano, by je wprowadzić w życie. Skutek był taki, że Kościół stanął nieprzygotowany wobec rzeczywistego zagrożenia, które się pojawiło w roku zamknięcia Soboru: w roku 1517 Marcin Luter (1483-1546) ogłosił 95 tez (zob. DH 1451-1492; ND 1309, 1923). Katolicy Sobór Laterański V uważają za osiemnasty sobór powszechny. Zob. koncyliaryzm, luteranizm, reformacja.

Sobór Lyoński I (1245). Zwołany przez Innocentego IV (papieża w latach 1243-1254), żeby omówić to, co on sam we wstępnej homilii nazwał “pięcioma ranami Kościoła”: gorszący sposób życia prowadzony przez wielu duchownych i świeckich, zdobycie Jerozolimy przez Saracenów, zagrożenie greckie wobec cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu, inwazję Mongołów na Węgry, konflikt między Kościołem, a Fryderykiem II (cesarzem rzymskim 1215-1250). Sobór nakazał Grekom, by się dokładniej dostosowali do obrządku łacińskiego, ponadto wyjaśnił kilka spraw związanych z sakramentami i czyśćcem (zob. DH 830-839), wreszcie złożył z urzędu cesarza za herezję i za to, że naruszał prawa Kościoła. Katolicy uważają go za trzynasty sobór powszechny. Zob. Sobór Laterański IV, wyprawy krzyżowe.

Sobór Lyoński II (1274). Zwołany przez Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276), który chciał: zorganizować wyprawę krzyżową (w celu wyzwolenia Ziemi Świętej spod panowania Saracenów), zgody z Grekami, reformy Kościoła. Brali w nim udział wielcy teologowie, tacy jak: św. Albert Wielki (ok. 1200-1280) i św. Bonawentura (ok. 1217-1274), którego pogrzeb odbył się w ostatnim dniu Soboru. Zaproszono też św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), który zmarł w drodze, zdołał jednak ukończyć studium W sprawie błędów Greków. Pomimo podatku nałożonego na dochody duchowieństwa wyprawa krzyżowa nigdy nie doszła do skutku. Legaci greckiego cesarza Michała VIII Paleologa (panował 1259-1282) podpisali ugodę zjednoczeniową, którą uroczyście świętowano 6 lipca, kiedy to trzykrotnie odśpiewano Filioque. Unia, której celem było częściowo uśmierzenie obaw, że Karol Andegaweński (1220-1285) będzie próbował odnowić cesarstwo łacińskie w Konstantynopolu, okazała się efemeryczna. Prawodawstwo dotyczące reformy Kościoła zniosło niektóre nowe zakony i ustaliło ścisłe zasady, którymi się mieli kierować kardynałowie zebrani w celu dokonania wyboru nowego papieża. Uważano, że zasady te są potrzebne, gdyż przez trzy lata (1268-12710) nie zdołano wybrać papieża. Katolicy uważali zazwyczaj Sobór Lyoński II za czternasty sobór powszechny, ale w roku 1974 Paweł VI (papież w latach 1963-1978) mówił o nim jako o “powszechnym soborze Zachodu”. Zob. filioque, konklawe, wyprawy krzyżowe, Stolica Święta.

Sobór Nicejski I (325). Pierwszy sobór powszechny, zwołany przez cesarza Konstantyna Wielkiego (zm. 337), który obradował w Nicei (obecnie Iznik w Turcji) i zajmował się herezją ariańską, grożącą rozbiciem jedności Kościoła i cesarstwa rzymskiego. Kapłan aleksandryjski, Ariusz, głosił, że Chrystus, będąc daleki od tego, by być w pełni naprawdę Bogiem, był tylko pierwszym z Bożych stworzeń. W odpowiedzi sobór nauczał, że Chrystus był Jednorodzonym” Synem Ojca niebieskiego i homoousios (gr. “współistotny, z tej samej istoty”) z Ojcem (zob. DH 125-130; ND 7-8). Sobór uznał także prawa patriarsze arcybiskupów Aleksandrii, Antiochii i Rzymu, a wszystkim nakazał przyjęcie aleksandryjskiego rozwiązania co do terminu obchodu świąt Wielkanocy. Podczas obrad soboru wschodziła także gwiazda św. Atanazego, późniejszego biskupa Aleksandrii (zm. 373), który jako archidiakon towarzyszył swemu biskupowi, św. Aleksandrowi z Aleksandrii (zm. 328). Zob. arianizm, nicejskie wyznanie wiary, patriarcha, Sobór Powszechny, współistotny.

Sobór Nicejski II (787). Sobór zwołany przez cesarzową-regentkę, Irenę, i patriarchę konstantynopolitańskiego, św. Tarazjusza (zm. 806). Łącznie z delegacją z Zachodu wzięło w nim udział około 350 biskupów. Patriarchaty: aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski mogły wysłać tylko po dwóch mnichów, znajdowały się bowiem pod panowaniem muzułmańskim. Potępiając herezję obrazoburstwa, sobór opowiedział się za listem Hadriana I (papież 772-795) i wprowadził rozróżnienie między proskynesis (gr. “oddawanie czci, okazywanie szacunku”) obrazom dlatego, że przedstawiają Boga i świętych, a latria (gr. “adoracja”), oznaczającą kult, który się należy samemu tylko Bogu. Sobór potępił także symonię i oświadczył, że elekcja biskupów dokonana przez władze świeckie jest nieważna (zob. DH 600-609; ND 206,1251 -1252). Grecy prawosławni uważają ten Sobór za siódmy i ostatni powszechny. Jest on streszczeniem i zakończeniem poprzednich sześciu. Zob. ikona, kult świętych, obrazoburstwo, siedem Soborów Powszechnych.

Sobór Powszechny. Spowodowane odpowiednimi okolicznościami spotkanie biskupów całego Kościoła, którzy z papieżem i pod jego kierownictwem głoszą naukę i ustanawiają prawa jako zespół, a także mogą wypowiadać się nieomylnie w sprawach dotyczących wiary i obyczajów. Sobór Nicejski II (787), odrzucając twierdzenia obrazoburczego Synodu w Hierii (753), postanowił, że jeśli sobór ma być uważany za powszechny, muszą wyrazić zgodę papież w Rzymie i czterej patriarchowie wschodni (konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski). Opierając się na wykazie sporządzonym przez św. Roberta Bellarmina (1542-1621), katolicy rzymscy zazwyczaj przyjmują, że odbyło się dwadzieścia jeden soborów powszechnych od Nicejskiego I (325) do Watykańskiego II (1962-1965). Zgodnie z obowiązującymi obecnie postanowieniami prawnymi rzeczą papieża jest zwoływanie soboru, przewodniczenie mu osobiście lub przez swoich delegatów, określanie programu obrad, rozszerzenie wysłania zaproszeń do tych, którzy nie są ściśle uprawnieni do uczestnictwa, wreszcie zatwierdzenie dekretów soborowych. Jeżeli papież umrze podczas obrad soboru, obrady muszą być zawieszone, a sobór musi być ponownie zwołany przez następcę (CIC 337-341). Zob. koncyliaryzm, konferencja episkopatu, oikumene, recepcja, siedem Soborów Powszechnych, Sobór Nicejski II, synod biskupów.

Sobór Trydencki (1545-1563). Zwołany przez Papieża Pawła III, żeby wyjść naprzeciw poważnej potrzebie reform, zebrał się w północnowłoskim mieście Trydent; katolicy uważaj ą go za dziewiętnasty sobór powszechny. Sobór Trydencki, wielki sobór kontrreformacji, wyjaśnił naukę Kościoła i odnowił jego dyscyplinę. Dzieli się go na trzy okresy. Podczas pierwszych ośmiu sesji (1545-1547) omawiano zagadnienia zaatakowane przez reformację, np. stosunek między Pismem Świętym, a Tradycją; grzech pierworodny; usprawiedliwienie i sakramenty. Napięcie między cesarzem Karolem V, a papieżem Pawłem III doprowadziło do zawieszenia obrad Soboru; zostały one wznowione za papieża Juliusza III i to był drugi okres Soboru (1551-1552). Do osiągnięć sesji IX-XIV należy zaliczyć dekrety o Eucharystii, o sakramencie pokuty i ostatniego namaszczenia, zwanego obecnie namaszczeniem chorych. Kiedy rozmaici książęta zbuntowali się przeciw cesarzowi Karolowi V, obrady Soboru Trydenckiego znowu zawieszono. Ostatecznie zebrał się on w trzecim okresie (1562-1563) za pontyfikatu papieża Piusa IV. Podczas sesji XV-XXV zdefiniowano naukę o Eucharystii, o sakramentach kapłaństwa i małżeństwa oraz o czyśćcu. Wśród spraw dyscyplinarnych znalazły się takie, jak: “forma” małżeństwa, odpusty, konieczność indeksu książek zakazanych oraz szereg reform Kościoła. Dekrety Soboru Trydenckiego, zatwierdzone przez Piusa IV w roku 1564, doprowadziły do powstania solidnej i jasnej podstawy pod późniejszą katolicką naukę, teologię, reformę instytucjonalną i duchową odnowę. Zob. anabaptyści, chrzest, Eucharystia, forma sakramentu małżeństwa, kalwinizm, kontrreformacja, luteranizm, łaska, namaszczenie chorych, Pismo Święte i tradycja, protestanci, reformacja, sakrament, sakrament pokuty, sola fides, sola gratia, sola scriptura, usprawiedliwienie, zwinglianizm.

Sobór Vienneński (1311-1312). Sobór, który został zwołany przez papieża Klemensa V (1264-1314) i zebrał się w Vienne w południowej Francji. W roku 1309 papież z pochodzenia Francuz przeniósł swoją rezydencję do Awinionu w południowej Francji; papieże przebywali tam do roku 1377, co nazywano “niewolą awiniońską”. Chcąc zdobyć własność templariuszy, zakonu rycerskiego założonego przez Hughes de Payens w roku 1119, Filip IV Piękny zmusił papieża i sobór, żeby ich potępili na podstawie zmyślonych zarzutów o niemoralność i herezję. Sobór potępił beginki, siostry prowadzące półzakonne życie wspólne, oraz ich odpowiednik męski, begardów, za twierdzenie, że każdy człowiek może zobaczyć Boga dzięki naturalnym wysiłkom (zob. DH 891-899). Sobór zarządził podatek na zorganizowanie wyprawy krzyżowej, ale zebrane pieniądze znalazły się w końcu w kieszeniach Filipa IV. Nie wymieniając nazwiska Piotra Oliviego (ok. 1248-1298), przywódcy franciszkanów “spiritualnych”, sobór potępił całą serię przypisywanych mu wypowiedzi i uczył, że Chrystus rzeczywiście cierpiał, ponieważ miał pełną ludzką naturę, że dusza jest formą ciała, i że chrzest dzieci jest konieczny do ich zbawienia (DH 900-904; ND 405). Zob. Sobór Powszechny, wizja uszczęśliwiająca, wyprawy krzyżowe.

Sobór Watykański I (1869-1870) Zwołany przez Piusa IX (który był papieżem w latach 1846-1878), zamierzał się zająć wieloma zagadnieniami, także Kościołami wschodnimi (patriarchowie wschodni zostali zaproszeni na Sobór, ale nie przybyli). Obrady zawieszono, kiedy wojska włoskie zajęły Rzym we wrześniu 1870 roku. Do tego roku sobór uchwalił dwie konstytucje: Dei Filius (łac. “Syn Boży”) o Bogu Stworzycielu, o objawieniu, o wierze i o związkach zachodzących między wiarą a rozumem oraz Pastor aeternus (łac. “Odwieczny Pasterz”) o prymacie papieża i o jego nieomylności. Przeciwko fideizmowi i tradycjonalizmowi konstytucja Dei Filius uczyła, że z dzieł stworzenia można z całą pewnością poznać Boga. W Starym i Nowym Testamencie znajduje się “nadprzyrodzone” objawienie Bożych prawd i tajemnic. Dogmatyczne ogłoszenie nieomylności papieskiej wywołało schizmę “starokatolików”; skorzystał też z tego w złym znaczeniu “Żelazny Kanclerz” Niemiec, Otto von Bismarck (1815-1898), który w swej polityce Kulturkampf (niem. “walka o kulturę”) próbował podporządkować Kościół władzy cywilnej (zob. DH 3112-3117; ND 841). Sobór Watykański I wzmocnił wiarę katolicką i powagę papieską, a jego nauka o objawieniu i nieomylności została udoskonalona nauką Soboru Watykańskiego II odpowiednio o osobistej odpowiedzi wiary na objawienie się Boga i o kolegialności biskupów. Zob. fideizm, nadprzyrodzoność, nieomylność, objawienie, prymat, racjonalizm, starokatolicy, tradycjonalizm, ultramontanizm.

Sobór Watykański II (1962-1965). Zwołany przez papieża Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i uważany przez katolików za dwudziesty pierwszy sobór powszechny. Zebrany na jednej sesji pod przewodnictwem papieża Jana XXIII i na trzech sesjach pod przewodnictwem papieża Pawła VI (papież w latach 1963-1978), sobór miał na celu dostosowanie życie Kościoła oraz jego doktrynalnych sformułowań do współczesnych czasów. Zamiast definiować dogmaty, sobór chciał przekazać naukę duszpasterską i rozbudzić sprawę jedności chrześcijańskiej i ogólnoludzkiej. Niespotykana dotąd ilość uczestniczących biskupów nieeuropejskich doprowadziła Karla Rahnera (1904-1984) do podzielenia historii chrześcijaństwa na trzy okresy: a. Kościół i jego początki w chrześcijaństwie judaistycznym, b. Kościół określonej kultury, hellenistycznej albo łacińskiej (europejskiej), który trwał przez stulecia, c. Kościół wszystkich narodów zapoczątkowany przez Sobór Watykański II. W soborze wzięło udział ponad dwa tysiące biskupów katolickich i niekatolickich obserwatorów ze wszystkich wyznań chrześcijańskich, co podniosło jego wartość jako platformy dialogu i punktu odniesienia dla innych. W dniu 7 grudnia 1965 roku papież Paweł VI i prawosławny patriarcha Konstantynopola wydali wspólne oświadczenie wyrażające żal z powodu dziewięciowiekowego podziału i nadzieję na przyszłe pojednanie. Pierwszym z szesnastu dokumentów soborowych była ogłoszona 4 grudnia 1963 roku konstytucja Sacrosanctum Concilium (łac. “Święty Sobór”), czyli Konstytucja o liturgii, która poparła reformę przez: a. powrót do wcześniejszych i prostszych form b. zastosowanie języka narodowego lub miejscowego. Dekret Inter mirifica (łac. “Spośród podziwu godnych”) wydany 4 grudnia 1963 roku zwrócił uwagę na rolę środków komunikacji społecznej. Druga sesja przyniosła konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium (łac. “Światłość narodów”), jedno z większych osiągnięć soboru. Została ona zatwierdzona tego samego dnia (21 listopada 1964 roku), co Dekret o wschodnich Kościołach katolickich Orientalium Ecclesiarum (łac. “Z Kościołów wschodnich”) i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio... promovenda (łac. “Przywrócenie jedności”), czyli deklaracje zobowiązujące Kościół do pracy ekumenicznej, która miała wydać owoce w późniejszych nieoficjalnych i oficjalnych dialogach. Podczas czwartej sesji ogłoszono Dekret o pasterskich obowiązkach biskupów Christus Dominus (łac. “Chrystus Pan”), dokument, którego celem była także odnowa synodalnych struktur Kościoła. W tym samym dniu (28 października 1965 roku) Sobór ogłosił dwa inne dekrety: Oplatam totius (łac. “Upragniona [odnowa] całego [Kościoła]”) o formacji kapłanów oraz Perfectae caritatis (łac. “Doskonałej miłości”) o odnowie życia zakonnego, a także dwie deklaracje: Gravissimum educationis (łac. “Najważniejszy [obowiązek] wychowania”) o wychowaniu chrześcijańskim oraz Nostra aetate (łac. “W naszym wieku”) o pozytywnych stosunkach Kościoła z religiami niechrześcijańskimi. W dniu 18 listopada 1965 roku sobór zatwierdził dwa dalsze dokumenty: Dei Verbum (łac. “Słowo Boże”), będący znaczącym wkładem w naukę o Bożym objawieniu, a zajmujący się równocześnie wiarą. Pismem Świętym, Tradycją, prawdą biblijną, interpretacją Ewangelii i rolą Pisma w odnowie całego Kościoła; Apostolicam actuositatem (łac. “Apostolska działalność”), czyli dekret o posługiwaniu ludzi świeckich. W dniu 7 grudnia 1965 roku Sobór wydał ostatnie cztery dokumenty: Dignitatis humanae (łac. “Ludzkiej godności”), czyli Dekret o wolności religijnej, Adgentes (łac. “Do narodów”), czyli Dekret o działalności misyjnej Kościoła, Presbyterorum ordinis (łac. “Kapłańskiego urzędu”), czyli Dekret o posługiwaniu i życiu kapłanów, wreszcie najdłuższy tekst Soboru Watykańskiego II, Konstytucję duszpasterską o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes (łac. “Radość i nadzieja”). W dniu 7 grudnia 1965 roku, podczas ceremonii odbywających się jednocześnie w Watykanie i w rezydencji patriarchy ekumenicznego w Konstantynopolu, Kościoły katolicki i prawosławny zdjęły nałożone na siebie nawzajem ekskomuniki. Następnego dnia sobór, będący największym wydarzeniem w Kościele katolickim dwudziestego stulecia, zakończono uroczystą liturgią. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie, dogmat, języki narodowe, schizma, Sobór Powszechny, synod, synod biskupów.

Sobór w Bazylei (1431-1449). Sobór ten, zwołany przez papieża Marcina V (1417-1431), a później przez Eugeniusza IV (1431-1447), miał nadal na sobie plamę koncyliaryzmu poprzedniego Soboru w Konstancji (1414-1418). Częściowo z tego powodu, a częściowo dlatego, że przedstawiciele Kościoła greckiego zgodzili się wziąć udział w soborze powszechnym w Ferrarze, papież Eugeniusz IV nakazał, żeby sobór przeniósł się do tego miasta w roku 1437. Mniejszość zebranych w Bazylei podporządkowała się temu zarządzeniu, większość jednak została i wybrała antypapieża Feliksa V. Wydarzenie to wystawiło na próbę cierpliwość zachodnich chrześcijańskich narodów, które okazały wierność papieżowi Eugeniuszowi, podczas gdy zwolennicy Soboru w Bazylei stali się schizmatykami. Feliks V abdykował w roku 1449. Oprócz niemożliwych do przyjęcia poglądów koncyliarystycznych Sobór w Bazylei zaplanował całą serię reform w Kościele (zob. DH 1445). Zob. koncyliaryzm, Sobór Florencki, Sobór w Konstancji.

Sobór w Konstancji (1414-1418). Na ogół uważany przez katolików rzymskich za szesnasty sobór powszechny, zebrał się, żeby położyć kres wielkiej schizmie (1378-1417), której ostatni okres był znamienny dlatego, że panowało aż trzech papieży roszczących sobie prawo do domagania się posłuszeństwa od chrześcijan: Jan XXIII, który pod wpływem cesarza niemieckiego Zygmunta zwołał sobór i podczas jego obrad został zdjęty z urzędu; Grzegorz XII, który sam złożył rezygnację; wreszcie Benedykt XIII, który też został złożony z urzędu. Na ich miejsce wybrano Marcina V. Sobór potępił Jana Wycliffe'a (ok. 1329-1384)1 Jana Husa(ok. 1369-1415) (por. DH 1151-1195,1201-1279; ND 807-808, 1303, 1610), a także ogłosił dogmat, że w Eucharystii cały Chrystus jest obecny pod postacią chleba i cały pod postacią wina (DH 1198-1200; ND 1506). Zob. husyci, koncyliaryzm.

Society of friends. Zob. kwarkowie.

Socynianizm. System religijny odrzucający istnienie Trójcy Przenajświętszej i bóstwo Jezusa Chrystusa. Nazwę zawdzięcza Włochowi, Leliuszowi Franciszkowi Marii Sozini (1525-1562) i jego siostrzeńcowi, Faustowi Pawłowi Sozzini (1539-1604; nazwisko jego pisano rzeczywiście inaczej niż nazwisko wuja) (zob. DH 1880; ND 648). Faust Sozzini ostatnią część życia spędził w Polsce i znany jest jako Socyn, założyciel Braci Polskich, zwanych także arianami polskimi. Ostatecznie wielu socynian połączyło siły, żeby stworzyć Kościół unitaryjny. Zob. teologia Trójcy Przenajświętszej, uniatarianizm.

Sofiologia (gr. “nauka o mądrości”). Zob. mądrość 4.

Sola fides (łac. “tylko wiara”). Główne twierdzenie Marcina Lutra (1483-1546) przekazane protestanckim reformatorom. Usprawiedliwienie otrzymujemy przez wiarę w Jezusa Chrystusa (Rz 1, 17), a nie przez wypełnianie prawa (Rz 3,28). Zob. prawo i Ewangelia, protestanci, usprawiedliwienie, wiara, zasługa.

Sola gratia (łac. “tylko łaska”). Podstawowa zasada reformatorów protestanckich wyrażająca w gruncie rzeczy to samo przekonanie, co zasada sola fides (łac. “tylko wiara”). Usprawiedliwieni jesteśmy tylko dzięki miłosierdziu Bożemu oraz dzięki zasługom Chrystusa, do których lgniemy przez wiarę, a nie przez zachowanie prawa i zasługujące uczynki. Teologia katolicka także uczy o bezwzględnej potrzebie łaski Bożej, kładzie jednak nacisk na wagę ludzkiej “współpracy” z ogarniającą wszystko inicjatywą Bożego dzieła. Bóg i ludzie nie współzawodniczą ze sobą: Bóg jest koniecznym natchnieniem i oparciem dla każdego ludzkiego powodzenia. Zob. pelagianizm, przypisywanie, semipelagianizm, synergizm, usprawiedliwienie, uświęcenie, wiara i uczynki.

Sola scriptura (łac. “tylko Pismo”). Jeszcze jedna zasada reformacyjna wywodząca się od Marcina Lutra (1483-1546) i uznająca najwyższą powagę religijną słowa Bożego takiego, jakie się nam jawi w Piśmie Świętym. W tym sensie zasada ta może stanąć w tym samym szeregu, co stwierdzenie Soboru Watykańskiego II, że “urząd nauczycielski Kościoła nie jest ponad słowem Bożym, lecz jemu służy” (DV 10). Zasada Lutra jest nie do przyjęcia (i nie do wykonania), jeżeli się ją pojmuje w ten sposób, że wyklucza ona tłumaczącą i aktualizującą funkcję Tradycji (DV 9, 21, 24). Zob. Biblia, objawienie, Pismo Święte i tradycja, tradycja, urząd nauczycielski Kościoła, wystarczalność Pisma Świętego.

Soma (gr. “ciało”). Ciało żywe (Mk 5, 29) albo martwe (Mk 15, 43). Zupełnie inaczej niż w platonizmie i neoplatonizmie, pojęcie biblijne “soma” nie zawiera w sobie jakiegokolwiek zabarwienia nienawiści wobec materii, jak gdyby dusza była uwięziona w ciele. W Listach św. Pawła inaczej niż sarks (gr. “ciało żywe”), które można oznaczać całego człowieka jako ukierunkowanego na grzech wyraz soma jest bardziej neutralny. Może on oznaczać po prostu ciało jako element różny od duszy (1 Tes 5, 23). Wyrazu soma używa się na oznaczenie Ciała Chrystusa w Eucharystii (Mk 14, 22; 1 Kor 11, 24), Jego Kościoła (Rz 12, 4-5; 1 Kor 12, 12-27) i naszego ziemskiego ciała, które zostanie uwielbione i “uduchowione” przez zmartwychwstanie (1 Kor 15,35-58; Flp 3,21). Zob. ciało Chrystusa, Eucharystia, neoplatonizm, platonizm, sarks, zmartwychwstanie Chrystusa, zmartwychwstanie umarłych.

Soteriologia (gr. “nauka o zbawieniu”). Systematyczna interpretacja zbawczego dzieła Chrystusa na korzyść ludzi i świata. Nowy Testament uznając, że Chrystus umarł i powstał z martwych, żeby zbawić grzeszną ludzkość (Mk 14, 24; J 11, 49-52; Rz 4, 25; 5, 6-11; 1 Kor 15, 3; 1 P 1, 3), utrzymuje również, że zbawcza funkcja i osobowa tożsamość Chrystusa jako Syna Bożego są od siebie nierozdzielne. Nowy Testament, podobnie jak stosuje różne tytuły mesjańskie do Jezusa, tak też Jego dzieło zbawcze rozumie na różne sposoby, przede wszystkim jako zwycięskie wyzwolenie, jako wynagrodzenie i jako przekształcającą miłość (J 1, 29; 13, 1; 16, 33). Pod wpływem Filipa Melanchtona (1497-1560) i innych spojrzenie na zbawcze dzieło Chrystusa dość często częściowo odrywano od chrystologii. Bywało i tak, że w traktatach soteriologicznych zajmowano się badaniem “obiektywnego” zbawienia w oderwaniu od “subiektywnego” przysposobienia przez łaskę. Ogólnie rzecz biorąc, współczesna teologia zachodnia próbuje skończyć z rozdarciem między soteriologią a chrystologią. Tam, gdzie nie przeważył wpływ myśli zachodniej, teologia wschodnia zawsze rozważała razem osobę i zbawcze dzieło Chrystusa. Zob. chrystologia, ekonomia, ekspiacja, łaska, miłość 2, odkupienie, odpokutowanie, zadośćuczynienie, zbawienie.


Społeczna nauka Kościoła. Zob. nauka społeczna Kościoła.

Spowiedź. Cały sakrament pokuty albo ta jego część, kiedy to penitent wyznaje przed kapłanem swoje grzechy (CIC 959-991; zob. CIC 916; CCEO 707, 711, 718-727, 729-730, 732-736). Spowiedź zazwyczaj odbywa się indywidualnie, w pewnych okolicznościach jednak można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (albo rozgrzeszyć pewną grupę ludzi bez uprzedniej spowiedzi) (zob. CIC 961; CCEO 720 § 2-3). Wszyscy katolicy, którzy już doszli do używania rozumu, mają obowiązek przynajmniej raz w roku się wyspowiadać (CIC 989; CCEO 719). Zalecana jest spowiedź z grzechów powszednich, natomiast wszystkie grzechy ciężkie muszą być wyznane (CIC 988; CCEO 719) jak widać, nowy kodeks mówi raczej o grzechach ciężkich, a nie śmiertelnych. Zob. grzech, rozgrzeszenie, sakrament pokuty, skrucha doskonała, skrucha mniej doskonała, Sobór Laterański IV, wyrzuty sumienia, zadośćuczynienie.

Spór o cierpienie Boga. Spór, który trwał od piątego stulecia aż po Sobór Konstantynopolitański II (553), a którego przedmiotem były stwierdzenia o Synu Bożym, który za nas cierpiał i umarł. Zakładając, że Bóg jako Bóg nie może cierpieć, możemy jednak przyjąć, że zjednoczenie natury boskiej z ludzką w jednej Osobie Jezusa Chrystusa usprawiedliwiało wyznanie wiary tych mnichów scytyjskich, którzy po przybyciu do Rzymu około roku 519 oświadczyli, że .jedna Osoba Trójcy Przenajświętszej za nas cierpiała w ciele” (zob. DH 401, 432; ND 617, 620/10). Zob. cierpienie Boga, communicatio idiomatum, Sobór Konstantynopolitański II, trisagion.

Sprawiedliwa wojna. Zob. wojna sprawiedliwa.

Sprawiedliwość. Bezstronność i uczciwość cechy znamienne dla dobrego sędziego. W Starym Testamencie sprawiedliwość Boga jest synonimem Bożej wierności i Jego nieustannej miłości (Mi 7, 8-20) i jest ściśle związana z Jego miłosierdziem (Syr 35, 11-24). Król mesjański przyniesie sprawiedliwość i mądrość (Iz 11, 3-5; Dz 7, 52). Sprawiedliwość Boża objawiła się w zbawieniu, którym obdarowani zostali ludzie wierzący w Jezusa Chrystusa (Rz 3, 21-26) i którzy sami prowadzą życie bez skazy (Mt 5, 6). Tradycja chrześcijańska sprawiedliwość razem z umiarkowaniem, roztropnością i męstwem zalicza do czterech cnót kardynalnych (łac. “głównych”), ponieważ na nich się opiera właściwe ludzkie postępowanie. Papież Jan Paweł II w encyklice Sollicitudo rei socialis (łac. “Troska o sprawy społeczne”) z roku 1987 dał naświetlenie zbiorowego zła i struktur grzechu, które przeszkadzają wprowadzaniu zarówno sprawiedliwości narodowej, jak międzynarodowej. Zob. cnoty kardynalne, nauka społeczna Kościoła, teologia wyzwolenia, wybór na rzecz ubogich.

Sprawiedliwość pierwotna. Stan łaski pierwszych ludzi, zanim popełnili grzech pierworodny. Przez całe stulecia interpretowano to jako okres historyczny lepiej jednak rozumieć tę pierwotną niewinność jako dobroć nas samych jako istot stworzonych i uświęconych przez Boga (Rdz 1, 26-31). Do najnowszych czasów teologowie opracowali całą serię darów “pozaprzyrodzonych” albo specjalnych, jakie przypuszczalnie otrzymali Adam i Ewa. Nie wszyscy następcy św. Augustyna (354-430) naśladowali jego ostrożny sposób wyrażania się: na przykład, “nieśmiertelność” Adama i Ewy rozumiał on jako posse non mori (“możliwość nie umierania”), a niejako non passe mori (“niemożliwość umierania”). Zob. Adam, dary pozaprzyrodzone, Ewa, grzech pierworodny, łaska, pożądliwość, upadek.

Sprawności. (1) zob. nawyki. (2) Zachodnia scholastyka nazywa łaskę uświęcającą sprawnością stworzoną, ale nadprzyrodzoną, ponieważ (a) przemienia ona naszą duszę i jej całkiem naturalne uzdolnienia, (b) wspiera te cnoty teologalne, które przewyższają nasze naturalne władze. Zob. cnota, cnoty teologalne, łaska habitualna, nadprzyrodzoność, scholastyka.

Starokatolicy. Katolicy, którzy z różnych powodów opuścili kościół rzymskokatolicki, ale zachowali wiele tych samych zwyczajów. Najznaczniejsza ich grupa posługuje się językiem niemieckim, a odeszła ona w proteście przeciwko dogmatowi o nieomylności papieża i powszechnej jurysdykcji papieskiej, ogłoszonej na Soborze Watykańskim I w roku 1870 (DH 3050-3075; ND 818-840). Do tego kroku zachęcił ich kapłan bawarski i historyk Kościoła, Johann Joseph Ignaz von Dollinger (1799-1890). W roku 1889 Kościół jansenistów w Utrechcie, który zerwał z Rzymem w roku 1724, przyłączył się do starokatolików. W roku 1932 starokatolicy nawiązali pełną łączność z Kościołem anglikańskim. Zob. jansenizm, jurysdykcja, nieomylność, papież, Sobór Watykański I.

Starowiercy. Ci Rosjanie, przede wszystkim mieszkający w wioskach, którzy odrzucili (głównie liturgiczne) reformy patriarchy moskiewskiego, Nikona (1605-1681); znani są również pod nazwą staroobrzędowców. W roku 1667 zostali oni ekskomunikowani jako raskolniki (czyli schizmatycy), byli prześladowani przez państwo, szczególnie za panowania Piotra Wielkiego (1672-1725), a ich przywódca, kapłan Awwakum, został spalony na stosie (l 682). Kiedy się do nich nie przyłączył żaden biskup, starowiercy podzielili się na dwie grupy: jedni chcieli mieć kapłanów, inni uważali, że mogą bez nich istnieć. W roku 1846 przyłączył się do nich złożony z urzędu biskup Ambroży z Bośni, a w roku 1881 uzyskali oni zatwierdzenie państwowe. Począwszy od lat siedemdziesiątych XX wieku czyniono wysiłki na rzecz zniesienia ekskomuniki z 1667 r.

Starsi. Ludzie odpowiedzialni w synagodze żydowskiej (Łk 7, 3), w sanhedrynie jerozolimskim (Mk 14, 43. 53; 15, 1) i we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich (Dz 11, 30; 14, 23; 15, 22). W Nowym Testamencie wyrazy “starszy” lub “prezbiter” wydają się być synonimami wyrazów “nadzorca” albo “biskup” (Flp 1, 1; Tt 1, 5. 7). Jan Kalwin (1509-1564) odróżnia “starszych nauczających" (pasterzy wyświęconych) od “starszych kierujących" (ludzi świeckich); podział ten można jeszcze dzisiaj odnaleźć w Kościele reformowanym i prezbiteriańskim. Zob. biskup, laikat, prezbiter.

Stary Testament. Księgi święte, które Żydzi i chrześcijanie uważają za natchnione i kanoniczne (NA 4). Żydzi stosują potrójny podział tych ksiąg: a. Prawo albo Pięcioksiąg (czyli księgi Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Powtórzonego Prawa), b. Prorocy, do których się zalicza większość ksiąg historycznych oraz proroków większych i mniejszych (oprócz Księgi Daniela), c. Pisma, czyli takie księgi jak: Psalmy, Przysłowia, Księga Hioba, Księga Daniela. Kościół uznaje ponadto kilka innych ksiąg, np. Księgę Mądrości Salomona oraz Księgę Judyty, co daje czterdzieści pięć ksiąg Starego Testamentu, a dzieli się je w następujący sposób: Pięcioksiąg, Księgi historyczne, Literatura mądrościowa i Prorocy. Przeciwko Marcjonowi (zm. ok. 160) i niektórym innym autorom Kościół zawsze był zdania, że księgi Starego Testamentu są natchnione przez Boga i że należą do kanonu Pisma. Sobór Watykański II podkreślił nieustanną wartość ksiąg Starego Testamentu (DV 11, 14-15), które przechowują i wyjaśniają dzieje przygotowania na przyjście Chrystusa i na powstanie Jego Kościoła (DV 16, LG 2, 6; SC 5). Zob. Biblia, kanon pisma świętego, marcjonizm, natchnienie biblijne, Nowy Testament.

Starzec. Mnich prowadzący życie kontemplacyjne, wokół którego gromadzą się młodzi mnisi albo inni ludzie pragnący kierownictwa duchownego. Ta odmiana kierownictwa jest bardzo znamienna dla rosyjskiej historii życia religijnego, a także dla Greków, którzy takiego kierownika nazywają geron (gr. “Starzec”). Zob. duchowość, sentencje Ojców.

Staurologia (gr. “nauka o Krzyżu”). Zob. theologia crucis.

Stoicy (gr. “nauczający w portyku”). Szkoła filozoficzna, założona przez Zenona z Kitionu (335-263 przed Chr.), nazwana tak od stoi, czyli od portyku w Atenach, w którym Zenon nauczał. Stoicy głosili, że istnieje harmonia między człowiekiem, który jest mikrokosmosem (gr. “mały świat”), a wszechświatem, który jest makrokosmosem (gr. “wielki świat”). Logos (rozum lub dusza świata) kieruje wszechświatem, a ludzie powinni tylko sprawować kontrolę nad swoimi namiętnościami tak, aby żyć zgodnie z naturą i jej prawami. Stoicyzm jest przede wszystkim filozofią moralności, głosi jednak także panteistyczną kosmologię, według której wszystko jest przeniknięte przez Boga i przez Boże oddziaływanie. Przez całe stulecia był to przeważający pogląd wśród intelektualistów w świecie grecko-rzymskim (zob. Dz 17, 18); jego zwolennikiem był Seneka (ok. 4 przed Chr. do 65 po Chr.) i Marek Aureliusz (cesarz w latach 161-180). Wpływ tego kierunku filozoficznego na teologię chrześcijańską można już zauważyć u św. Justyna Męczennika (zm. ok. 165), który przyswoił stoickie rozróżnienie między Logos endiathetos (gr. “Słowo wewnętrzne”) oraz Logos prororikos (gr. “Słowo wypowiedziane”), żeby wyjaśnić pojęcie Boga i rozwój objawienia, w którym Ojciec wypowiada Słowo. Pojęcia stoickie wywarły też pewien wpływ na Ojców Kapadockich oraz na spory trynitarne i chrystologiczne. Wiele też zawdzięcza stoikom chrześcijańska nauka o prawie naturalnym. Zob. apologeci, immanencja Boża, kosmologia, logos, ojcowie kapadoccy, panteizm, prawo naturalne.

Stolica prymasowska. Zob. prymat.

Stolica Święta. Oficjalna nazwa państwa watykańskiego, a także władza papieża jako biskupa Rzymu, której symbolem jest jego tron. Prawo kanoniczne przez wyrażenie “Stolica święta" lub “Stolica apostolska" rozumie nie tylko samego papieża, ale także jeżeli na to wskazuje kontekst sekretariat stanu i inne urzędy administracji papieskiej (CIC 361; CCEO 48). Zob. ingres, katedra 1, papież.

Strukturalizm (z łac. “structura = budowa, konstrukcja”). Metoda stworzona przez Ferdynanda de Saussure'a (1857-1913) i zastosowana w lingwistyce. Ciaude Levi-Strauss (1908-1995) posłużył się nią do analizy mitów tradycyjnych społeczeństw i zastosował ją w takich dyscyplinach, jak psychologia i socjologia. W egzegezie biblijnej strukturalizm nie zajmuje się ani powstaniem tekstu i związanym z tym zamierzonym przez autora jego znaczeniem (czyli egzegezą historyczną), ani czytelnikami oraz ich próbami zrozumienia samych siebie (czyli egzegezą egzystencjalną), lecz znaczeniem, jakie obecnie niesie ze sobą tekst. Metoda ta zwraca uwagę na głębię struktur opowiadania i na symboliczną funkcję języka (np. w przypowieściach). Zob. egzegeza, egzystencjalizm, hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego.

Stworzenie. 1. Akt, którym Bóg całkowicie dobrowolnie powołał do istnienia z niczego i podtrzymuje w istnieniu wszystkie istoty (DH 800, 3001-3003, 3021; ND 19, 327, 828). Pismo Święte interesuje sienie tyle początkiem aktu stwórczego, ile jego końcowym skutkiem, mianowicie światem stworzonym dla chwały Bożej (np. Iz 43, 7; Ps 8; zob. DH 3025). Zob. deizm, ewolucja, panteizm, przyczynowość, przypadkowość. 2. To wszystko, co nie jest Bogiem i co w swoim istnieniu od Boga zależy. Podczas gdy wszystkie stworzenia mają udział w dobroci Bożej (Rdz 1, 31), ludzie mężczyźni i kobiety zostali stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz 1, 26-27) i swoje przeznaczenie realizują przez szczere umiłowanie Boga oraz bliźnich. Zob. obraz Boży.

Subdiakon (łac. “sub” = “pod” plus gr. “diakonos” = “sługa”). W Kościele człowiek, który jest na drodze albo do tego, by się stać wieczystym diakonem, albo do tego, by się stać diakonem, a potem kapłanem. Posługa subdiakona istniała od III wieku. Na Zachodzie, gdzie go uważano raczej za sakramentale niż za sakrament, został zniesiony po Soborze Watykańskim II. W Kościołach wschodnich uważa się, że subdiakonat jest święceniem niższym, a funkcja subdiakona polega głównie na asystowaniu biskupowi podczas sprawowania liturgii. Zob. diakon, duchowieństwo, sakramentale.

Subordynacjonizm (z łac. “subordinare = podporządkowywać”). Wyznaczenie niższej pozycji Synowi Bożemu w stosunku do Boga Ojca oraz Duchowi Świętemu w stosunku do Boga Ojca i Syna Bożego. Dopóki nie została wypracowana nauka o Trójcy Przenajświętszej, a teologowie starali się usprawiedliwić i obronić monarchię (gr. “jedna zasada”) Boga Ojca, tendencje do rozumienia Syna Bożego i Ducha Świętego jako Osób podporządkowanych całkowicie transcendentnemu Ojcu pojawiały się u św. Justyna męczennika (ok. 100-ok. 165), Tacjana (zm. ok. 160), św. Ireneusza z Lyonu (ok. 130 - ok. 200), św. Klemensa z Aleksandrii (ok. 150 - ok. 215), a przede wszystkim u Orygenesa (ok. 185 - ok. 254). Anusz (ok. 250 - ok. 336), odmawiając Synowi Bożemu rzeczywistej i pełnej Bożej natury, doprowadził subordynacjonizm do krańcowej herezji, która została potępiona w roku 325 na Soborze Nicejskim I (zob. DH 125-126; ND 7-8)). Ponieważ pneumatomachowie (gr. “zwalczający Ducha Świętego”) głosili podobnie fałszywy subordynacjonizm i twierdzili, że Duch Święty został stworzony przez Syna Bożego, Sobór Konstantynopolitański I (381) stwierdził, że Duch Święty jest równy w godności z Bogiem Ojcem i Synem Bożym i że Mu przysługuje ten sam rodzaj kultu (zob. DH 150; ND 12). Zob. arianizm, duchoburcy, macedonianie, monarchianie, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Nicejski I, teologia Trójcy Przenajświętszej, współistotny.

Substancja (łac. “to, co się znajduje pod czymś drugim jako jego podstawa”). zob. ousia.

Substancja i przypadłości. Rzeczywistość, która mimo zmian pozostaje ta sama, i cechy znamienne (często podlegające zmianie), które w niej tkwią. Substancja (łac. “rzeczywistość, która się pod czymś znajduje jako jego podstawa”). może istnieć sama z siebie, podczas gdy przypadłości mogą istnieć tylko w substancji, a nie mogą istnieć niezależnie od niej. Zob. arystotelizm, natura, osoba, ousia, przeistoczenie, przypadłość, współistotny.

Suche dni. Cztery okresy postu i powstrzymywania się od pokarmów mięsnych, które pierwotnie mogły być związane ze świętowaniem zbiorów i następnie tworzyły przygotowanie do święceń. Przypadają one w środę, piątek i sobotę na początku Wielkiego Postu, po Niedzieli Zesłania Ducha Świętego, po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego (14 września) i po wspomnieniu św. Łucji (13 grudnia). Zob. post, wstrzemięźliwość.

Sukcesja apostolska (z łac. “succedere = następować po kimś lub po czymś”). Nieprzerwana ciągłość w sprawach istotnych, dotyczących wiary i praktyk religijnych, między Kościołem dzisiejszym a Kościołem, jaki założył Chrystus za pośrednictwem apostołów. Ciągłość ta jest wyrażana poprzez nazywanie biskupów następcami apostołów (LG 20). Widzialnym znakiem tej sukcesji i łączności każdego biskupa z osobna z innymi biskupami jest nałożenie rąk przez biskupów konsekrujących na biskupa-elekta. Zob. apostoł, biskup, posługiwanie Piotrowe.

Sumienie. Zdolność do dokonania oceny i wyboru przebiegu działania zgodnie z prawem, jakie Bóg zapisał w naszych sercach (Rz 2, 12-16; zob. GS 16; DHu 3). Sumienia nie można tak po prostu utożsamiać z prawem Bożym, ponieważ może ono być nawiedzone skrupułami, poddawać się rozluźnieniu albo być nieczule na oddziaływanie Ducha Świętego. Zob. serce, teologia moralna.

Summa (z łac. “summus = najwyższy, główny”). Systematyczne omówienie tego, co wiemy o jakiejś dziedzinie, np. o teologii. W Średniowieczu odróżniano summę od opusculum (łac. “dziełko, przyczynek”), które się zajmowało zagadnieniami szczegółowymi, oraz od sentencji, czyli zbioru poglądów Ojców Kościoła na rozmaite tematy. Do tych, którzy tworzyli summy, należą: św. Albert Wielki (ok. 1200-1280), Aleksander z Hales (ok. 1170-1245) oraz św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274). Akwinata w Summa theologiae fachowo stosował metodę dialektyczną, tak że najpierw przedstawiał dwa wyraźnie sprzeczne poglądy, a potem dawał własną odpowiedź na zadane na początku pytanie. Zob. scholastyka.

Suplikacje (z łac. “supplicare” = “błagać”). Zob. hagios, trisagion.

Sutanna. Szata do kostek noszona przez duchownych. Kolor sutanny różni się w zależności od pozycji w hierarchii tego, kto ją nosi: kolor biały przysługuje papieżowi, czerwony kardynałom, fioletowy biskupom, czarny księżom, biały misjonarzom w krajach tropikalnych. Szczególnie w przeszłości odmienne sutanny wskazywały na członków zakonów i seminariów. W Grecji nosi się rason, czyli czarną, luźną sutannę, razem z walcowatym nakryciem głowy zwanym kamilafkion. Inne Kościoły prawosławne mają różne nakrycia głowy: na przykład, duchowieństwo ormiańskie podobną do kaptura czapkę, a syryjskie ściśle przylegającą do głowy kanadyjkę. Św. Celestyn I (papież w latach 422-432) odradzał swym duchownym w Rzymie noszenie sutanny poza domem; mieli się raczej wyróżniać świętością życia. Jednakże Synod w Bradze w 572 r. zalecił duchownym noszenie sutanny, gdy wychodzą z domu, to samo nakazały kanony anglikańskie z 1604 r. Obecnie wielu duchownych nosi sutannę zgodnie ze zwyczajami swego kraju. Zob. biskup, chrześcijaństwo ormiańskie, kapłani, kardynał, papież, syryjski Kościół prawosławny, wspólnota anglikańska, życie monastyczne, życie zakonne.

Symbol (gr. “coś zebranego, poskładanego”). Coś dostrzegalnego, co w sposób “naturalny” (np. lew jako symbol odwagi) albo umowny (np. flaga jako symbol państwa) oznacza jeszcze coś innego. Oznaczając inne rzeczy, symbole wkraczają w naszą wyobraźnię, ogarniaj ą nasze uczucia i wpływaj ą na nasze zachowanie. Rozumowe wyjaśnienia nigdy nie będą odpowiadały możliwej sile znaczenia, jakie wyrażają konkretne symbole. W szczególności jeżeli mówimy o symbolach religijnych, które oznaczają ostateczne i transcendentne rzeczywistości, możemy oczekiwać, że ich znaczenie jest nie do wyczerpania. Trwają spory na temat związku pomiędzy symbolami a znakami. Wielu uważa symbole za szczególnego rodzaju znaki. Wszystkie symbole są znakami, lecz nie wszystkie znaki są symbolami: np. znak drogowy nie jest zazwyczaj traktowany jako symbol. Zob. krzyż, sakrament, wyznanie wiary.

Symbolika. W teologii jest to systematyczne studium nad symbolami (gr. “wyznaniami wiary”) i podstawowymi prawdami wiary różnych wyznań chrześcijańskich. Ta gałąź teologii, rozwinięta przez Georga Callixtusa (1586-1656), Johanna Adama Möhlera (1796-1838) oraz innych, ożywiła się na nowo dzięki ruchom ekumenicznym, zwłaszcza dzięki dialogom dwustronnym (albo dialogom między oficjalnymi przedstawicielami dwóch Kościołów chrześcijańskich) oraz dzięki pracom Komisji do Spraw Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów (np. jej raport z roku 1982 O chrzcie, Eucharystii i kapłaństwie). Zob. augsburskie wyznanie wiary, dialog, ekumenizm, Światowa Rada Kościołów, trzydzieści dziewięć artykułów, wiara i ustrój.

Symbolum apostolicum (łac. “symbol apostolski”). Zob. apostolskie wyznanie wiary.

symfonia (gr. “współbrzmienie”). Powstała w teologii wschodniej teoria, że Kościół i państwo powinny ze sobą współdziałać dla Chwały Boga. Zob. Kościół i państwo, teokracja, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Symonia. Takie postępowanie z dobrami duchownymi, jakby były przeznaczone do kupna lub sprzedaży. Sprzedaż lub kupno urzędów kościelnych lub sakramentów to grzechy symonii. Nazwa pochodzi od Szymona Maga, który od świętych Piotra i Jana chciał kupić władzę udzielania Ducha Świętego (Dz 8, 9-25). Czasami wskutek grzechu symonii życie Kościoła się zniekształcało, toteż była ona wielokrotnie potępiana (zob. DH 304, 473, 586, 691-694, 707, 715, 751, 820; CIC 149, 188 oraz 1380). Zob. Sobór Laterański II.

Synagoga (gr. “zgromadzenie ludzi lub rzeczy”). Żydowska szkoła i miejsce kultu. Hebrajskim odpowiednikiem jest wyraz knesset, którym się obecnie oznacza parlament Izraela. Św. Łukasz pierwszą mowę Jezusa umieszcza w synagodze w Nazarecie (Lk 4, 16-30), czytamy także o innych pobytach Jezusa w synagogach (Mt 9, 35; Mk 1, 39; Lk4,44; 13, 10; J 6, 59). Św. Paweł i inni wcześni chrześcijanie w synagogach prowadzili dialogi i rozprawiali z Żydami (zob. Dz 13, 14-43; 17, 1-2. 10-12). Synagogi, które się pojawiły po raz pierwszy w wieku VI przed Chrystusem, były przez wiele stuleci ośrodkami żydowskiego kultu i nauczania. Wśród Żydów współczesnych reformowani mówią o “świątyniach”, prawowierni o szkołach. Zob. Izrael, judaizm.

Synaksarion (gr. “księga zgromadzenia”). Krótkie opowiadanie o życiu świętego albo nauka o znaczeniu poszczególnego święta, czytane w Kościele bizantyńskim “o brzasku”, czyli podczas porannej Liturgii Godzin. Zob. liturgia godzin.

Synaksis (gr. “zgromadzenie”). Zgromadzenie wiernych w celu sprawowania Liturgii Słowa, Eucharystii albo jakichkolwiek innych funkcji religijnych. W praktyce wyraz ten oznacza dokładnie to samo, co wyraz “synagoga” (gr. “zgromadzenie”); możliwe, że pierwotnie posługiwali się nim chrześcijanie, żeby swój własny kult odróżnić od kultu żydowskiego. Zob. Eucharystia, liturgia słowa, oddawanie czci Bogu, synagoga.

Syn Boży. Określenie używane w Starym Testamencie w odniesieniu do aniołów. Narodu Wybranego (np. Oz 11, 1), oraz czasami do takich osób jak namaszczony król (np. Ps 2, 7; 89, 26-27) i ludzie sprawiedliwi (ale nigdy w odniesieniu do proroków). Wskazuje szczególną relację z Bogiem i powołanie otrzymane od Boga. Głos z nieba podczas chrztu i przemienienia Jezusa, Jego serdeczne zwracanie się do Boga jako Ojca (np. Mk 14, 36), a potem powstanie z martwych (np. Rz 1, 4; Ga 1, 16) przyczyniły się do powstania tego tytułu, który zajmował główne miejsce w Ewangeliach Mateusza i Jana oraz w Liście do Hebrajczyków. Jezus nigdy sam nie nazwał się Synem Bożym, ale przynajmniej trzy razy dał do zrozumienia, że jest “Synem” (Mt 11, 25-27; Mk 12, 6-8; 13,32). Wierzący mieli stawać się przybranymi synami i córkarni w Synu (np. Ga 4, 4-7), czyli “dziećmi Bożymi" poprzez “Jednorodzonego” Syna Bożego (J 1, 12-14). Od czasów Soboru Nicejskiego tytuł “Syn Boży” stał się, obok “Pana”, głównym, najwyższym tytułem Jezusa. Zob. abba, chrystologia, Jezus Chrystus, kyrios, przybranie za dzieci Boże, Sobór Nicejski I, tytuły chrystologiczne.

Syn Człowieczy. Wyrażenie hebrajskie (oraz aramejskie) wielokrotnie używane w Księdze Ezechiela na oznaczenie “kogoś”, kto jest słaby i śmiertelny (tzn. proroka), ponadto jeden raz w Księdze Daniela, by wskazać apokaliptyczną postać z nieba (Dn 7, 13-14). Jezus wiele razy używał tego określenia w stosunku do siebie w odniesieniu do 1) swego dzieła i życia na ziemi (np. Mt 8, 20; 11, 19), 2) swej śmierci i zmartwychwstania (np. Mk 8, 31), oraz 3) swego przyjścia w chwale na Sądzie Ostatecznym (np. Mk8, 38; 13, 26-27). Poza Ewangeliami synoptycznymi tytuł ten prawie się nie pojawia; w swym przepowiadaniu i nauczaniu Kościół pierwotny preferował tytuły “Syn Boży”, “Pan” i “Chrystus”. W okresie patrystycznym i później tytuł ten pojawił się na nowo tylko jako sposób na wskazanie człowieczeństwa Jezusa używając go nie brano wtedy pod uwagę pkt. 3, a mianowicie Boskiego posłannictwa Syna Człowieczego, przychodzącego, by zrealizować należne Bogu sądzenie wszystkich ludzi. Zob. chrystologia, Jezus Chrystus, kyrios, mesjasz, Syn Boży, tytuły chrystologiczne.

Synergizm (gr. “współdziałanie”). Nauka Kościoła wschodniego o tym, że Bóg i ludzie współpracują ze sobą w łasce i wolności. Naukę tę czasami odrzucano jako semipelagiańską, uważano bowiem, że pomniejsza ona nadrzędną rolę Boga w całym procesie zbawienia człowieka od pierwszego kroku ku nawróceniu aż po ostateczne wytrwanie w dobrem. To krytyczne stanowisko jednak fałszywie zakłada, że Bóg i ludzie to walczące ze sobą strony, a nie uznaje, że to przecież łaska Boża uzdalnia ludzi do żalu i wydaje w nich owoce nawrócenia w wolności. Podobna do synergizmu nauka luteranina Filipa Melanchtona (1497-1560) spotkała się z podobnym (nieuzasadnionym) krytycznym spojrzeniem. Zob. semipalagianizm.

Synkretyzm (gr. “związek dwóch miast kreteńskich przeciw trzeciemu”). Próba pogodzenia, a nawet wymieszania różnych często niemożliwych do połączenia zasad i praktyk. Synkretyzm często powierzchowny i przemijający może zachodzić między religiami, filozofiami, a także wewnątrz samego chrześcijaństwa. Pierwszym człowiekiem, który na szeroką skalę próbował doprowadzić do synkretyzmu ekumenicznego, był Georg Callixtus (1586-1656), teolog protestancki dążący do pogodzenia luteranów, kalwinów i katolików; opierał się on na Piśmie Świętym, wierze pierwszych pięciu stuleci chrześcijaństwa i apostolskim wyznaniu wiary. Zob. apostolskie wyznanie wiary, ekumenizm, religioznawstwo, Szkoła historyczno-religijna.

Synod (gr. “spotkanie”). Zgromadzenie biskupów i innych chrześcijan zebranych w celu omówienia spraw związanych z nauką Kościoła i jego życiem. Wyraz ten stosuje się na oznaczenie każdego takiego oficjalnego spotkania od synodu diecezjalnego aż po sobór powszechny (CD 36-38). Tradycje wschodnich Kościołów chrześcijańskich są bardziej synodalne. Zob. kolegialność, sobornost’, Sobór Powszechny.

Synod biskupów. Zgromadzenie biskupów, na którym są reprezentowane wszystkie konferencje episkopatów i które się zazwyczaj odbywa co trzy lata w Rzymie w październiku. Celem jego jest podtrzymywanie kolegialnej jedności między biskupami, a papieżem przez wspieranie go poradami w sprawach wiary, obyczajów i dyscypliny kościelnej (CD 5, CIC 342-348). Synod zebrany w roku 1987 omawiał rolę ludzi świeckich w Kościele, a zebrany w roku 1990 formację kapłanów. W celu przygotowania Jubileuszowego Roku 2000 odbyły się synody różnych kontynentów: np. 233 biskupów wzięło udział w synodzie biskupów poświęconemu Ameryce (listopad/grudzień 1997), 191 biskupów uczestniczyło w Synodzie poświęconemu Azji (kwiecień/maj 1998). Zob. kolegialność, Konferencja Episkopatu.

Synod diecezjalny. Oficjalne zgromadzenie kapłanów i osób świeckich, zwołane przez biskupa odpowiedniej diecezji; celem jego jest udzielenie pomocy biskupowi w rządzeniu tą diecezją (CIC 460-468; CCEO 235-242). Zob. biskup, diecezja, ordynariusz.

Synod Quinisextum. Synod zwołany przez Justyniana II (cesarz 685-711), który odbył się w roku 691/692 w Konstantynopolu, w trullusie (gr. “sala z kopułą”) pałacu cesarskiego i stąd nazywany czasami “Synodem Trullańskim”. Miał się on zająć niektórymi sprawami kanonicznymi, co do których piąty i szósty sobór powszechny, czyli Sobór Konstantynopolitański II (553) i III (680-681) nie uchwaliły żadnych kroków dyscyplinarnych. Z tego powodu właśnie synod ten zwie się quinisextum (łac. “piąto-szósty”). Zagadnienia prawne dotyczyły przeszkód małżeńskich, wieku święceń kapłańskich, małżeństw duchowieństwa i ubrań duchownych. Zakazano przedstawiania Jezusa pod postacią baranka, uważano bowiem, że jest to odchylenie monofizyckie. Była to również zapowiedź nadchodzącego obrazoburstwa. Z punktu widzenia wschodniego prawa kanonicznego synod ten jest jednym z najważniejszych, mimo że spotkał się ze sprzeciwem także na Wschodzie, a jego postanowienia, ze względu na antyłacińskie nastawienie, nigdy nie zostały w pełni zatwierdzone w Rzymie. Tylko Hadrian I (papież w latach 772-795) dał jego kanonom pewną aprobatę, kiedy mu je błędnie przekazano jako kanony Soboru Konstantynopolitańskiego III. Zob. islam, monofizytyzm, obrazoburstwo, Sobór Konstantynopolitański II, Sobór Konstantynopolitański III, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Synod w Sardyce (ok. 343). Synod, który obradował w Sardyce (dzisiaj Sofia, stolica Bułgarii), a zwołany został przez cesarza wschodniego, Konstancjusza II (324-361), i jego brata, cesarza zachodniego Konstansa (ok. 323-350), by zaradzić rozłamowi między Wschodem i Zachodem, który powstał wskutek arianizmu i kwestii prawowierności św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296-373). Po przybyciu na miejsce większość biskupów wschodnich pod pretekstem świętowania zwycięstwa cesarza Konstancjusza przeniosła się do pobliskiego Filippopolis (dzisiaj: Płowdiw w Bułgarii). Przedstawiciele Zachodu pod przewodnictwem Rozjusza z Kordoby stwierdzili prawowierność Atanazego, a nawet Marcelego w Ancyry (obecnie: Ankara w Turcji), który zmarł ok. roku 374. Synod ten jest ważny także dlatego, że ogłosił kilka kanonów dyscyplinarnych, które dopuszczały odwołanie się do papieża (zob. DH 133-136). Zob. arianizm. modializm, prymat.

Synod Trullański (691 r.). Zob. Synod Quinisextum.

Syryjski Kościół prawosławny. Jest to nazwa Kościoła, któremu pomocy organizacyjnej udzielił Sewer (zm. 538), patriarcha antiocheński i teolog, ale przeciwnik Soboru Chalcedońskiego. Kościół ten polemicznie nazwany “monofizyckim”, ponieważ sprzeciwiał się sformułowaniu soboru o dwóch naturach w Chrystusie (raczej niż samym dwom naturom) tak naprawdę zwie się Kościołem “jakobitów” od imienia Jakuba Baradeusza (ok. 500-578). Pod naciskiem cesarzowej Teodory wyświęcony na biskupa Edessy w 542 r., Jakub wędrował po świecie, głosząc Ewangelię i udzielając święceń biskupom. Żeby uniknąć pochwycenia, ubierał się w łachmany; stąd właśnie jego przezwisko “Baradeusz” (syr. “człowiek w zniszczonym ubraniu”). Z nazwą “jakobici” spotykamy się po raz pierwszy na Soborze Nicejskim II (787), ale oni sami nazywają się Syryjskim Kościołem Prawosławnym. Ich przywódca rezyduje w Damaszku i nosi tytuł: syryjski prawosławny patriarcha Antiochii i całego Wschodu. Liturgia tego Kościoła, jedna z siedmiu znaczniejszych zachowanych w obrządku wschodnim, zwie się “zachodniosyryjską” (albo “antiocheńską”). Obrządek zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty. Ma on przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele tekstów zmiennych dla innych obrzędów. Główną Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. Jakuba, która może sięgać czasów apostolskich. Zazwyczaj liturgię sprawuje się w językach narodowych: na Środkowym Wschodzie w języku arabskim, w Indiach w języku malajalamskim, a w Stanach Zjednoczonych w języku angielskim. Zob. anafora, edessa, jakobici, Kościół wschodni asyryjski, monofizytyzm, tradycja zachodniosyryjska.

Systematyka łask. Rozumowa próba wyjaśnienia, jak się to dzieje, że absolutnie wolna wola Boga w udzielaniu łask oraz w uprzedzaniu decyzji człowieka nie przekreśla ludzkiej współpracy i odpowiedzialności. Zob. molinizm, przeznaczenie, semipalagianie, synergizm, teologia apofatyczna.

Szabat (hebr. “odpoczynek”). Sobota ostatni dzień tygodnia, kiedy to należy oddać cześć Bogu i powstrzymać się od pracy (Wj 20,10; 31, 1317). W dniu tym wspomina się fakt, że Bóg “odpoczął” po dokonaniu dzieła stworzenia (Rdz 2, 2-3; Wj 20, 11; 31, 17) i że Naród Wybrany został wyzwolony z Egiptu (Pwt 5, 15). Chrystus, występując przeciw zachowywaniu szabatu, które się stało ściśle legalistyczne (Mt 12, 9-14; Mk 2, 23-28; Łk 13, 10-17), wywołał sprzeciw, ponieważ głosił, że “Syn Człowieczy jest Panem także szabatu" (Mk 2, 28; zob. J 5, 2-18). Adwentyści Dnia Siódmego świętują sobotę jako swój dzień święty, podobnie jak to czyni Kościół etiopski (niechalcedoński). Zob. adwentyści dnia siódmego, chrześcijaństwo etiopskie, niedziela.

Szafarz. Człowiek upoważniony do wykonywania funkcji duchownych w Kościele. Odpowiadającego mu terminu łacińskiego minister, którym się posługiwano we wspólnotach nie mających biskupa, używa się coraz częściej w Kościele katolickim. “Szafarzami Bożych tajemnic” Kodeks Prawa Kanonicznego nazywa duchownych mających święcenia wyższe, które ich uprawniają do udzielania sakramentów świętych (CIC 276; CCEO 369). Szafarze słowa (=ministri verbi; zob. Dz 6, 4; Kol 1, 23) oddają się głoszeniu Ewangelii, za co nie tylko papież i biskupi są odpowiedzialni (CIC 756), ale także kapłani, diakoni i inni, którym powierzono przepowiadanie i nauczanie (CIC 757-761; CCEO 608). Zwyczajnymi szafarzami Komunii św. są biskupi, kapłani i diakoni; nadzwyczajnymi szafarzami Komunii św. są ci ludzie świeccy, którym to zostało zlecone (CIC 910). W razie konieczności człowiek świecki może zostać uprawniony do udzielania chrztu, rozdawania Komunii św., głoszenia kazań i przewodniczenia Liturgii Słowa (CIC 920). Zob. biskup, celebrans, diakon, duchowieństwo, duchowny, kapłani, laikat.

Szaleni dla Chrystusa. Grupa świętych, którzy cieszyli się uznaniem szczególnie choć nie wyłącznie w Kościele wschodnim, a którzy na serio potraktowali słowa wypowiedziane przez św. Pawła: “My głupi dla Chrystusa” (1 Kor 4, 10; zob. 1 Kor 1, 18-19. 25; 3, 18-19; 2 Kor 6, 8; Mt 5, 11). Ten rodzaj życia świętych znamy już z Sentencji Ojców (Apophtegmata patrum). W języku greckim “człowiek głupi dla Chrystusa” jest określany wyrazem salos (prawdopodobnie z syryjskiego przekładu 1 Kor 4, 10 wyrazem saklas). Wśród Greków może najbardziej ulubionym z takich świętych jest legendarny św. Andrzej z Konstantynopola (X wiek?), którego życie łączy się z wielkim wschodnim świętem Opieki Bogurodzicy (Pokrow Bogomateri), związanym z płaszczem ochronnym Maryi. Krajem świętych szaleńców z prawdziwego zdarzenia jest Rosja, gdzie “głupi dla Chrystusa” nazywa się “jurodiwij”. Dla przykładu wspomnijmy św. Izaaka Zatwornika (zm. 1090) i św. Bazylego Błogosławionego (zm. 1552). Sposobem życia, który może uchodzić za czystą karykaturę świętości, tacy szaleni dla Chrystusa w sposób proroczy podważaj ą przyjęte przez społeczeństwo pozorne wartości i powierzchowną religijność wielu chrześcijan. Na Zachodzie wśród świętych znanych ze świętego szaleństwa znajdujemy św. Franciszka z Asyżu (ok. 1181-1226), św. Filipa Nereusza (1515-1595) i św. Benedykta Józefa Labrć'a (l 748-1783). Sprawa świętych szaleńców była natchnieniem dla klasycznych utworów literackich, takich jak: Blanquerna bł. Ramona Lulla (ok. 1233 - ok. 1315), Don Kichot Miquela de Cervantesa (1547-1616), Idiota Fiodora Dostojewskiego (1821-1881); bywali oni także wzorami różnych postaci występujących w utworach Aleksandra Puszkina (1799-1837) i Lwa Tołstoja (1828-1910). Zob. eschatologia, krzyż, literatura mądrościowa, niewrażliwość, sentencje Ojców, świętość, święty, theologia crucis.

Szatan (hebr. “przeciwnik”). Rozumiano go najpierw jako przeciwnika, który knuje przeciw komuś intrygi (Hi 1, 6-2, 10), następnie jako diabła i w najwyższym stopniu złego przywódcę upadłych aniołów, który się stara zniweczyć Boży plan zbawienia ludzkości (Mt 13, 39; Mk 1, 13; 4, 15; Łk 10, 18; 13, 16; J 13, 2. 27). Pan Jezus zganił Piotra i nazwał go “szatanem", ponieważ się sprzeciwiał Jego Męce (Mk 8, 33). Zob. aniołowie, demony, diabeł.

Szekina (hebr. “mieszkanie, miejsce zamieszkania”). Pełna chwały obecność Boga wśród nas. Stary Testament, chociaż nie używa tego wyrazu, pozwala go odnieść do namiotu spotkania na pustyni, gdzie się ukazała chwała Boża (Wj 33, 7-11; Lb 11, 16-25; 12, 1-10). W Talmudzie wyraz ten może być pełnym czci omówieniem zamiast imienia Boga. Czwarta Ewangelia używa pojęcia szekina, kiedy mówi o Wcieleniu Słowa, które “zamieszkało między nami”, a my “oglądaliśmy Jego chwałę” (J 1, 14). Zob. chwała, chwała Boża, talmud.

Szema (hebr. “słuchaj”). Pierwsze słowo modlitwy, która w swojej pełnej postaci została utworzona z tekstów Pisma Świętego (Pwt 6, 4-9; 11, 13-21; Lb 15, 37-41), zaś w postaci krótszej wygląda w następujący sposób: “Słuchaj, Izraelu! Pan jest naszym Bogiem Panem jedynym. Będziesz miłował Pana, Boga Twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił” (Pwt 6, 4-5). Chrystus przytoczył początek tej modlitwy, kiedy odpowiadał na pytanie uczonego w Piśmie o to, które jest największe przykazanie (Mk 12, 28-30). W pobożności żydowskiej Szema zajmuje pierwsze miejsce, podobnie jak Modlitwa Pańska w pobożności chrześcijańskiej. Zob. miłość 2, modlitwa.

Szeol (etymologia niepewna). Miejsce w świecie podziemnym, gdzie, według myśli wcześniejszych ksiąg Starego Testamentu, wszyscy zmarli wiodą życie cieni (Rdz 37, 35; Lb 16, 30-34; Pwt 32, 22; Hi 3, 13-19; 26, 5-6; Iz 14, 9-11). Należało pragnąć długiego życia na ziemi, ponieważ zmarli już nie mogą wychwalać Boga (Ps 6, 5; 88, 3-6. 11-12; Iz 38, 18). Zob. czyściec, eschatologia, niebo, piekło.

Szkoła frankfurcka. Grupa uczonych związanych z uniwersytetem we Frankfurcie nad Menem, których krytyczne spojrzenie naukowe odkryło różne powiązania między naszym sposobem rozumienia, spodziewaną korzyścią i stworzenie rozumniejszego społeczeństwa przez uwolnienie poznania od władzy i manipulacji. Wśród wybitnych członków tej szkoły (która wywarła poważny wpływ na współczesną teologię) znajdują się: Theodor Adomo (1903-1969), Jurgen Habermas (ur. 1929), Max Horkheimer (1895-1973) i Herbert Marcuse (1888-1979). Zob. hermeneutyka, postmodernizm, teologia polityczna, teologia wyzwolenia.

Szkoła historyczno-religijna. Grupa uczonych, w większości niemieckich, wśród których znajdowali się Wilhelm Bousset (1865-1920), Hermann Gunkel (1862-1932) i Richard Reitzenstein (1861-1931). Interpretując judaizm i chrześcijaństwo oraz ich pochodzenie, dowodzili oni wielu paralelnych zjawisk i źródeł w innych przekazach religijnych na Bliskim Wschodzie. Zob. religioznawstwo.

Szkoły teologiczne. Różne grupy teologów, którzy badają i systematycznie przedstawiają dane Pisma Świętego i Tradycji w charakterystyczny dla siebie sposób. Ich metody i kryteria są uzależnione od miejsca prowadzenia wykładów (np. od uniwersytetu, klasztoru lub seminarium duchownego), od ich słuchaczy (np. seminarzyści, szeroka publiczność lub cały Kościół) i od upodobań filozoficznych (np. od arystotelizmu, egzystencjalizmu, platonizmu). W Średniowieczu wielkie szkoły teologiczne (augustynianizm, szkoła dominikańska, szkoła franciszkańska) były przeważnie powiązane z takimi nowymi uczelniami, jak uniwersytety w Bolonii, Cambridge, Kolonii, Krakowie, Neapolu, Oksfordzie i Paryżu i z takimi wielkimi mistrzami, jak franciszkanin, św. Bonawentura (1221-1274), dominikanie: św. Albert Wielki (1200-1280) i św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), a trochę później franciszkanie: bł. Duns Szkot (ok. 1265-1308) oraz William Ockham(ok. 1285-ok. 1347). W wieku XIX i XX szkoły teologiczne powiązały się podobnie z konkretnymi instytucjami (np. uniwersytety w Tybindze, w Chicago, Uniwersytet Gregoriański w Rzymie) lub z takimi postaciami, jak: Karl Barth ( 1886-1968), Hans Urs von Balthasar (1905-1988), Karl Rahner (1904-1984), Bernard Lonergan (1904-1984), Pauł Tillich (1886-1965). Zob. augustynianizm, neoscholastyka, neotomizm, nominalizm, scholastyka, skotyzm, tomizm, Tybinga i jej szkoły

Sztuka umierania. Nauka rozwinięta w późnym Średniowieczu o tym, jak się powinni zachować chrześcijanie w obliczu śmierci. Książki na ten temat, np. dzieło Jana Gersona (1363-1429), cieszyły się wielkim powodzeniem i wpłynęły na przedstawianie śmierci w sztuce. Zob. śmierć.