R

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Racjonalizm (z łac. “ratio = rozum”). System, który w poszukiwaniu prawdy także prawdy religijnej daje pierwszeństwo rozumowi. Bardzo mocne nastawienie racjonalistyczne było cechą Oświecenia. Niektórzy jego przedstawiciele posługiwali się rozumem po to, żeby odrzucić objawienie, inni doszli do tego, że odrzucali jakiekolwiek religijne przekonania. Sobór Watykański I (1869-1870), chociaż przeciw fideistom uznawał zdolność rozumu ludzkiego do poznania Boga ze świata stworzonego, to jednak przeciw racjonalistom twierdził, że istnieje “nadprzyrodzone” Boże objawienie, któremu winniśmy okazać posłuszeństwo wiary (DH 3004-3005, 3008; ND 113-114, 118). Obecnie racjonalizm nie jest już w tak dużym stopniu jak dawniej używany jako synonim ateizmu i agnostycyzmu. Jednakże chrześcijanie wschodni często łączą racjonalizm z zachodnim indywidualizmem, który rozluźnia więzy z prawdziwym środowiskiem wiary jakim jest wspólnota. Zob. fideizm, liberalizm, objawienie, oświecenie, Sobór Watykański I.

Rady ewangeliczne. Trzy radykalne ideały dla wyznawców chrześcijaństwa, które polegają na dobrowolnie przyjętym życiu w ubóstwie, celibacie i posłuszeństwie ze względu na nadchodzące królestwo Boże (por. DH 1087-1094, 1810, 3911; ND 1817; CIC 573; LG 44). Zob. celibat, doskonałość, królestwo Boże, posłuszeństwo, ubóstwo, życie zakonne.

Raj. Według Septuaginty (LXX) jest to “ogród w Eden”, w którym Adam i Ewa kiedyś żyli i z którego po grzesznym upadku zostali wypędzeni (Rdz 2, 8-10. 15; 3, 23-24; Ez 28, 13; 31, 8; 36, 35). “Raj” zaczął także oznaczać miejsce pobytu błogosławionych po śmierci (Łk 23, 43), “trzecie niebo” nad ziemią, do którego św. Paweł został kiedyś porwany w ekstazie (2 Kor 12, 2-4). Objawienie obiecuje życie w “raju Bożym”, gdzie błogosławieni będą jeść z “drzewa życia” (Ap 2, 7; 22, 1-2. 14). Zob. eschatologia, niebo, septuaginta.

Ratum et consummatum (łac. “zatwierdzone i dopełnione”). Wyrażenie, którym się posługuje prawo kanoniczne na oznaczenie małżeństwa ważnie zawartego i dopełnionego stosunkiem seksualnym w sposób godny człowieka i ukierunkowany na zrodzenie dzieci (zob. CIC 1061). Małżeństwo jest nierozerwalne, jeżeli jest zatwierdzone i dopełnione, jeżeli jest tylko zatwierdzone, można je rozwiązać, gdy zachodzą słuszne przyczyny. Zob. małżeństwo, ważność.

Recapitulatio. Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie.

Recepcja (łac. “przyjęcie, przyjmowanie”). Proces, dzięki któremu oficjalne nauczanie i oficjalne decyzje przyjmuje, dostosowuje i interpretuje cały Kościół. Potrzeba często czasu, zanim oświadczenia soboru powszechnego zostaną poznane, zrozumiane i przyjęte przez Kościoły miejscowe i ich przywódców. W znaczeniu szerszym wyraz “recepcja” oznacza cały proces, dzięki któremu każde pokolenie przyjmuje Boże objawienie przekazane w Piśmie Świętym i w Tradycji (DV 8-9). Zob. depozyt wiary, sensus fidelium, sobornost’, Sobór Powszechny, urząd nauczycielski Kościoła.

Redaktionsgeschichte (niem. “dzieje redagowania”). Nazwa nadana przez Willi Marxsena (ur. 1919) pracy ostatecznych redaktorów lub autorów naszych tekstów biblijnych. Krytyka redakcyjna (Redaktior geschichte) bada pobudki, jakimi się kierowali autorzy, kiedy wydawali wcześniejsze materiały, zmiany, jakie wprowadzili, oraz orędzie, jakie chcieli przekazać swoim czytelnikom (zob. DV 19). Zob. egzegeza, krytyka biblijna.

Redukcjonizm (z łac. “sprowadzić do mniejszej miary, zredukować”). Każda próba wytłumaczenia lub wyjaśnienia złożonych danych rzeczywistości przez odwołanie się do jednego tylko jej aspektu. W ten sposób filozof może ogólnie utożsamić rzeczywistość z dostępnymi bezpośrednio danymi zmysłowymi. Odrzucenie wiary w Boga przybiera zazwyczaj pewną postać redukcjonizmu. Ludwik Feuerbach (1804-1872) w opublikowanej w roku 1841 Istocie chrześcijaństwa dowodził, że wiara w Boga jest “tylko” odbiciem ludzkich pragnień i aspiracji. Deiści, liberalni protestanci i racjonaliści, zwracając się do ludzi swego pokolenia, często nadmiernie upraszczali i rozwodniali chrześcijańskie objawienie. Zob. deizm, protestantyzm liberalny, racjonalizm.

Reformacja (łac. “przywrócenie, odnowienie”). Przynajmniej od Soboru w Vienne (1311-1312) w Kościele, którego życie na wszystkich szczeblach naznaczone było poważnymi nadużyciami, słyszano wołanie o “reformę głowy i członków”. Wołania te się wzmogły podczas “niewoli babilońskiej” papieży w Awinionie (1305-1374), podczas wielkiej schizmy zachodniej, kiedy to równocześnie było dwóch albo trzech papieży (1378-1417), wskutek ruchu koncyliarystycznego i wskutek skandali związanych z papiestwem renesansowym. Różne próby reformy wewnątrz Kościoła katolickiego nabierały siły i ostatecznie osiągnęły cel podczas Soboru Trydenckiego (1545-1563). Na tym samym tle trzeba patrzeć na reformację protestancką, często nazywaną reformacją właściwą. W samym sercu tego ruchu stał Marcin Luter (1483-1546), a dla drugiego pokolenia Jan Kalwin (1509-1564). Innymi czołowymi postaciami reformacji byli: Ulryk Zwingli (1484-1531), reformator z Zurychu, i Filip Melanchton (1497-1560), współpracownik Lutra w Wittemberdze. Reformacja angielska zaczęła się od spraw małżeńskich Henryka VIII (1491-1547) i niepowodzenia kardynała Tomasza Wolseya (ok. 1474-1530) w uzyskaniu dlań rozwodu. Odrzucono autorytet papieski i zniesiono klasztory. Do wiodących reformatorów w Anglii należeli: arcybiskup Tomasz Cranmer (1489-1556), biskup Hugh Latimer (ok. 1485-1555) i biskup Mikołaj Ridley (ok. 1500-1555). Niewątpliwie szerzeniu się reformacji pomógł nacjonalizm, przyczyniły się do tego także sprawy gospodarcze, często jednak był to głęboki i szczery ruch religijny, którego celem było oczyszczenie życia Kościoła i oparcie życia chrześcijańskiego na Piśmie Świętym (UR 21). Sobór Watykański II uznał tę nieustanną potrzebę odnowy, do której Chrystus wzywa swój Kościół (UR 6). Zob. anabaptyści, baptyści, husyci, języki narodowe, kalwinizm, koncyliaryzm, kontrreformacja, luteranizm, nominalizm, prezbiterianizm, protestanci, purytanie, Sobór Trydencki, Sobór Viennejski, waldensi, wspólnota anglikańska, wyznanie augsburskie, zwinglianizm.

Regeneracja (łac. “odrodzenie”). Zob. nowe narodzenie.

Regulacja urodzeń. Używanie naturalnych, lub sztucznych środków mających na celu zapobieżenie poczęciu podczas stosunku seksualnego. Do środków naturalnych należy powstrzymywanie się od stosunków seksualnych, gdy kobieta może być płodna oraz stosunek przerywany. Wśród środków sztucznych te, które działają po stosunku, gdy mogło już dojść do poczęcia poprawnie nazywają się środkami poronnymi. Środki antykoncepcyjne (“zapobiegające poczęciu”), np. pigułki i środki mechaniczne, działają uprzednio, by zapobiec możliwości poczęcia. W swej encyklice z 1968 r. Humanae vitae Paweł VI (papież w latach 1963-1978), polecając głębokie wartości miłości małżeńskiej i odpowiedzialnego rodzicielstwa, nauczał, że każdy akt seksualny musi pozostać otwarty na poczęcie, potępił bezpośrednią sterylizację oraz odrzucił sztuczne środki regulacji urodzeń jako pozbawione ładu wewnętrznego (DH 4470-4479; ND 2220-2225). Zob. aborcja.

Reguła fidei (łac. “reguła, norma wiary”). Zob. reguła wiary.

Reguła (łac. “prawidło, przepis”). Spisany i zatwierdzony sposób życia mężczyzn i kobiet związanych ślubami, którzy należą do jakiegoś instytutu zakonnego. Sobór Watykański II wezwał instytuty zakonne, by unowocześniły różne reguły (PC 3-4, zob. CIC 578, 587). Ludzie świeccy stowarzyszeni z zakonami żyją czasem według uproszczonej reguły konkretnego zakonu. Zob. życie zakonne.

Reguła wiary. Norma wiary jako publiczne kościelne kryterium umożliwiające stwierdzenie prawdziwości objawienia przekazanego Kościołowi przez Jezusa Chrystusa. Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200) odwoływał się do tej normy odpierając twierdzenia gnostyków, że istnieje szczególne objawienie, dostępne tylko dla elity. Powstające wyznania wiary, wyrażając treść reguły wiary, przejęły jej rolę. Zob. gnostycyzm, objawienie, tradycja, wyznanie wiary.

Reinkarnacja (łac. “ponowne wcielenie”). Zob. wędrówka dusz.

Rekapitulacja (łac. “ponowne zebranie, streszczenie”). Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie.

Rekolekcje. Indywidualny lub grupowy wyjazd (zazwyczaj do domu zakonnego przeznaczonego do tego celu), mający na celu obudzenie lub pogłębienie życia duchowego poprzez milczenie, modlitwę, a także ćwiczenia, jak i rachunek sumienia. Często można skorzystać z kierownictwa mężczyzn lub kobiet, którzy prowadzą rekolektantów ku rozeznaniu woli Bożej na ich obecnej, a czasem nowej, drodze życia. Długość rekolekcji waha się od trzech do trzydziestu dni, którą to długość spopularyzował św. Ignacy Loyola (1491-1556), patron ćwiczeń duchowych. Obecnie od kilkudziesięciu lat w niektórych rekolekcjach wykorzystuje się azjatyckie metody ascezy i modlitwy. Zob. duchowość, modlitwa, zen.

Relacje między Osobami Boskimi. Taka hierarchia Osób Boskich między sobą, że stanowią one Trzy Osoby w jednym Bogu. Znamy cztery takie relacje: ojcostwo, synostwo, tchnienie czynne i tchnienie bierne. Ojcostwo stanowi o Ojcu, synostwo o Synu Bożym, a tchnienie bierne o Duchu Świętym. Tchnienie czynne jest wspólne Ojcu i Synowi i nie tworzy nowej Osoby. Zob. filioque, pochodzenie Osób Boskich, tchnienie, teologia Trójcy Przenajświętszej, Trójca immanentna.

Relatywizm (z łac. “relativus = odnoszący się do czegoś, względny, warunkowy”). Pogląd głoszący, że nie ma żadnych absolutnych prawd ani wartości i że wszystko jest zdeterminowane przez poszczególne okresy dziejów, przez kultury, społeczeństwa i osoby. Czysty relatywizm (“wszystkie roszczenia i prawdy są względne”) jest sam w sobie sprzeczny. Łagodniejsza odmiana relatywizmu kładzie nacisk na fakt, że założenia historyczne, kulturalne i religijne warunkuj ą pój ecie znaczenia i prawdy. Relatywizujący sposób podejścia Ernesta Troeltscha (1865-1923) zmusił współczesnych teologów do lepszego wyjaśnienia, na czym polega “absolut” Chrystusa, tak by ukazać, że jest On w sposób ostateczny i niezrównany pełnią Bożego objawienia i zbawienia dla wszystkich narodów i wszystkich czasów. Jeżeli idzie o określenia dogmatyczne, to trzeba odróżnić historycznie uwarunkowane sformułowania od trwałych prawd, które są przedmiotem nauczania. Zob. chrystologia, dogmat, idealizm, krytyka biblijna, modernizm, pluralizm, świadomość klasyczna.

Religia i nauka. Zob. nauka i religia. Religia obywatelska Wykorzystywanie tradycji religijnych w celu podtrzymania działalności publicznej w krajach, w których żadna religia nie ma zdecydowanej przewagi. W Stanach Zjednoczonych na przykład religia obywatelska to zlepek odziedziczony z tradycji żydowsko-chrześcijańskiej przejawiający się w różny sposób, kiedy na przykład przywódcy polityczni się odwołują do “oczywistego przeznaczenia” narodu, kładą rękę na Biblii, składając przysięgę przed objęciem urzędu; albo nawiązują do podstawowego wyznania: “wierzymy w Boga”. Zob. Kościół i państwo, religijność.

Religia żydowska. Zob. judaizm.

Religie. Systemy wierzeń w bóstwo i dawanych mu odpowiedzi, obejmujące także księgi święte, obrzędy kultowe i życie etyczne jej zwolenników. Chrześcijanie ogólnie, a katolicy w sposób szczególny, zostali wezwani do prowadzenia życia w ciągłym napięciu między ewangelizacją a dialogiem, co jest wyrażone, odpowiednio, w dekrecie Soboru Watykańskiego II o działalności misyjnej Kościoła (Ad gentes) i w jego deklaracji o stosunku Kościoła do religii niechrześcijańskich (Nostra aetate). Zob. animizm, buddyzm, chrześcijanie anonimowi, chrześcijaństwo 2, dialog, ewangelizacja, hinduizm, islam, judaizm, teologia misyjna.

Religie tajemne. Religie pochodzenia greckiego (np. orfizm) albo wschodniego (np. mitraizm), w których obrzędy były często tajemne i zastrzeżone dla wtajemniczonych. Religie te inaczej niż judaizm i chrześcijaństwo, które się opierają na Bożej interwencji w dzieje świata oparte są na mitycznej interpretacji zjawisk przyrodzonych, takich jak: zmiana pór roku, wegetacja, a przede wszystkim płodność. Kluczowe role przypisuje się bóstwom męskim i żeńskim, a ich bohaterskie czyny świętuje się przez takie akty kultu, jak obmycia oczyszczające lub posiłki ofiarne zewnętrznie podobne do sakramentów chrześcijańskich. Religie tajemne cieszyły się wielkim uznaniem w okresie od pierwszego stulecia przed Chrystusem do czwartego po Chrystusie. Zob. mit, religijność, szkoła historyczno-religijna, tajemnica.

Religie świata. Te religie, które wzbudzają zainteresowanie światowe ze względu na wiek, wielką ilość zwolenników oraz przemyślaną naukę. Można się zastanawiać, czy lista jest kompletna, ale do tych religii trzeba przynajmniej zaliczyć chrześcijaństwo, judaizm, islam, buddyzm, hinduizm i taoizm. Zob. buddyzm, chrześcijanie anonimowi, chrześcijaństwo, dialog, hinduizm, islam, judaizm, taoizm.

Religijność (łac. “związanie, przywiązanie”). Zasadnicza postawa ludzi wobec Boga jako ich Stwórcy i Zbawiciela. Moralna cnota religijności wyraża siew adoracji i wielkodusznej służbie okazywanej naszemu miłującemu Bogu. Karl Barth (1886-1968) przeciwstawił wiarę (opartą na Słowie Bożym i całkowicie zależną od łaski Bożej) “religijności”, którą odrzucał jako zupełnie bezwartościowy wynik ludzkich dążeń. Zob. adoracja, miłość 2, oddawanie czci Bogu, odkupienie, stworzenie 1.

Religioznawstwo. Nauka, która się rozwinęła pod koniec XIX stulecia i zajmuje się studiami nad podobieństwami i różnicami w wierzeniach i życiu religijnym wyznawców różnych religii. Religioznawstwo jako takie nie wypowiada się o względnych zasługach i ostatecznej prawdzie religii, które są przedmiotem jego badań. Zob. religie świata, religijność.

Relikwie (łac. “resztki, szczątki”). Resztki ciała pozostałe po świętych, a także przedmioty ściśle z nimi związane (np. ich ubrania, listy itp.). Od najwcześniejszych stuleci otaczano czcią groby i relikwie męczenników i innych świętych. Wyprawy krzyżowe spowodowały powstanie handlu relikwiami, które zresztą sprowadzane do Europy często były fałszywe. Od czasu Soboru Trydenckiego (DH 1821-1823; ND 1255-1257) nauka Kościoła oficjalnego próbowała naprawić nadużycia związane z relikwiami (zob. CIC 1190) i powiązać ogólnie kult świętych, ich obrazów i relikwii z podstawowym okazywaniem czci Bogu (SC 111, LG 51). Na Zachodzie relikwie męczenników i innych świętych zazwyczaj się umieszcza pod stałymi ołtarzami (CIC 1237; zob. Ap 6, 9). Zob. ikona, kult świętych, obrazoburstwo, Sobór Nicejski II, Sobór Trydencki, święty, wyprawy krzyżowe.

Reprobacja (łac. “odrzucenie”). Zob. odrzucenie.

Res et sacramentum (łac. “rzecz oznaczająca i jej znak”). Jest to rzeczywistość nadprzyrodzona, którą trzeba odróżnić zarówno od sacramentum tantum (łac. “tylko znak”), np. od chleba i wina przeznaczonych do sprawowania Eucharystii, jak od res sacramenti tantum (łac. “tylko rzecz oznaczana sama w sobie”), czyli od łaski, którą sakrament oznacza i sprawia. “Res et sacramentum” to rzeczywistość przekraczająca łaskę sprawioną bezpośrednio przez sakrament; oznacza ona takie trwałe rzeczywistości, jak rzeczywista obecność Chrystusa w sakramencie Eucharystii (a nie tylko przez łaskę Komunii św.) i niezniszczalne znamię, jakie pozostawia chrzest, bierzmowanie i święcenia kapłańskie. Zob. charakter, Komunia święta, łaska, sakrament, sfragis, symbol.

Revivalizm. Zob. odnowa życia

Rękopisy z Qumran. Teksty religijne w języku hebrajskim, aramejskim lub greckim przepisane, lub stworzone w latach między 20 przed Chrystusem a 60 po Chrystusie i odnalezione w roku 1947 (i później) w jaskiniach koło Qumran, jakieś 13 kilometrów na południe od Jerycha, tuż obok Morza Martwego. Stąd znane są również jako rękopisy znad Morza Martwego. Wydaje się, że należały one do znajdującej się w sąsiedztwie wspólnoty żydowskiej, a zawierają fragmenty czasem bardzo obszerne z niemal wszystkich ksiąg Starego Testamentu i innych utworów religijnych. To odkrycie miało ogromne znaczenie dla badań nad Starym Testamentem i nad środowiskiem, w którym się narodziło chrześcijaństwo. Zob. biblia, esseńczycy, Stary Testament.

Rodzice chrzestni. Zob. chrzestny.

Rozeznanie duchów. Szczególny dar sprawiający, że człowiek staje się zdolny do odróżniania Bożych charyzmatów od całkiem naturalnych uzdolnień i wpływów złego ducha (l Kor 12, 10). Aby można było odróżnić, czy konkretne wydarzenia lub stany pochodzą od Ducha Świętego, czy też od ducha złego i wprowadzającego w błąd (1 J 4, 1-6), wielu Ojców Kościoła i późniejszych autorów obmyśliło różne zasady albo sposoby, takie jak te, które napisał św. Ignacy Loyola (1491-1556) dla udzielających ćwiczeń duchownych. Myśl o rozeznaniu duchów zawdzięcza wiele Orygenesowi (ok. 185 - ok. 254) i jego nauce o pięciu zmysłach duchowych oraz św. Diadochowi z Photike (połowa V wieku). Podkreślał on potrzebę dokonywania wyborów w kontekście Kościoła i jego sakramentów, zwłaszcza chrztu. Zob. charyzmaty, doświadczenie religijna, roztropność.

Rozgrzeszenie. Wypowiedzenie nad skruszonymi grzesznikami formuły przebaczenia grzechów osobistych przez Chrystusa (zob. DH 1673). Rozgrzeszenie może być wyrażone w formie orzekającej (np. “Ja tobie odpuszczam grzechy”) albo modlitewnej (np. “Niech Bóg wszechmogący zmiłuje się nad nami i odpuści nam nasze grzechy”). Wschodnie formuły rozgrzeszenia mają zazwyczaj postać modlitewną (np. “Niech Bóg ci przebaczy”), Rozgrzeszenie jest istotną częścią sakramentu pokuty i nawiązuje do Chrystusowej posługi przebaczania (Mt 18, 21-35; Mk 2,1-12. 15-17; Łk5, 17-26; 7, 36-50; 15, 1-32; 19, 1-10; J 8, 3-11), a także do władzy “związywania” i “rozwiązywania”, jaką pozostawił On Kościołowi (Mt 16, 19; 18, 18; J 20, 22-23). W obrządku łacińskim formuła rozgrzeszenia brzmi tak: “Bóg, Ojciec miłosierdzia, który pojednał świat ze sobą przez śmierć i zmartwychwstanie swojego Syna i zesłał Ducha Świętego na odpuszczenie grzechów, niech ci udzieli przebaczenia i pokoju przez posługę Kościoła. I ja odpuszczam tobie grzechy w imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego”. Sobór Trydencki (1545-1563) określił, że rozgrzeszenie jest nie tylko deklaracją, czyli stwierdzeniem, lecz że jest także aktem prawnym (DH 1685, 1709; ND 1628, 1649). Rozgrzeszenia udziela biskup zarządzający diecezją, udzielają go także kapłani, którzy od biskupa otrzymuj ą upoważnienie do słuchania spowiedzi (por. DH 1323; ND 1612). Zgodnie z Kodeksem Prawa Kanonicznego z roku 1983 mają oni wtedy prawo słuchania spowiedzi na całym świecie, chyba że biskup innej diecezji wyraźnie im tego zakaże na terenie swojej diecezji (por. CIC 967; CCEO 722 § 4). Jeżeli zagraża niebezpieczeństwo śmierci albo jeżeli ze względu na wielką ilość chcących przystąpić do sakramentu pokuty niemożliwa jest spowiedź indywidualna, można udzielić rozgrzeszenia ogólnego (CIC 961; CCEO 720 § 2). Tym jednak, którzy w ten sposób przystąpili do tego sakramentu, trzeba powiedzieć, że przy najbliższej nadarzającej się sposobności powinni się wyspowiadać indywidualnie. Rozgrzeszenie na początku Mszy św. i podczas Liturgii Godzin nie jest sakramentem, lecz “sakramentale” Zob. diecezja, epikleza, jurysdykcja, odpuszczenie grzechów, ordynariusz, przebaczenie grzechów, sakrament, sakrament pokuty, sakramentale, spowiedź.

Rozluźnienie obyczajów. Zob. laksyzm.

Rozłam w Kościele. Zob. schizma.

Rozmyślanie. Modlitwa myślna, której celem jest zjednoczenie z Bogiem i wglądnięcie w wolę Bożą przez zastanawianie się nad zagadnieniem poruszanym w Piśmie Świętym lub nad innym zagadnieniem duchownym. Ponieważ rozmyślanie jest odmianą modlitwy dla początkujących, stopniowo ćwiczenie się w nim powinno doprowadzić do wyższego i prostszego stadium kontemplacji. Zob. kontemplacja.

Rozproszenie. Zob. diaspora.

Roztropność. Pierwsza cnota kardynalna, dająca możliwość wprowadzania w życie ogólnych zasad i ideałów. Roztropność chrześcijańska to coś więcej niż przenikliwość, umożliwiająca przewidywanie trudności i unikanie konsekwencji, których się nie chce. Pociąga ona za sobą ćwiczenie praktycznej wyobraźni, co sprawia, że całe życie moralne człowieka staje się rozumne. Zob. cnoty kardynalne.

Rozwój. Zob. ewolucja.

Rozwój dogmatów. Rozwój nauczania w Kościele od czasów apostolskich (DV 8). Autentyczny rozwój domaga się zachowania mimo zmian identyczności między nową nauką, a oryginalnym depozytem wiary albo objawieniem, które punkt szczytowy osiągnęło w Jezusie Chrystusie. Św. Wincenty z Lerynu (zm. przed rokiem 450) rozwój dogmatów porównywał do rozwoju człowieka, który mimo zmian zachowuje tożsamość, przekształca się bowiem z dziecka w człowieka dorosłego, a mimo to zawsze pozostaje tą samą osobą. John Henry Newman (1801-1890) przeszedł na katolicyzm, gdy kończył pisać O rozwoju doktryny chrześcijańskiej (1845). Skrytykował on podaną przez św. Wincentego regułę wszechobecności, powszechności i jednomyślności, “quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est” (łac. “to, w co wierzą wszędzie, zawsze i wszyscy”) jako zbyt abstrakcyjną! opracował siedem oznak, lub kryteriów rozróżniania pomiędzy rozwojem wiernym, a zniekształceniem. W zmaganiu się z zagadnieniem rozwoju wiele zależy od tego, w jaki sposób człowiek pojmuje objawienie, rozumienie i interpretację. Zob. depozyt wiary, doktryna, tradycja.

Rozwój moralny. Wzrastanie w człowieku świadomego poczucia odpowiedzialności i odpowiadające mu dojrzewanie osobowej wolnej woli. Oficjalna nauka Kościoła głosi, że dziecko osiąga “wiek posługiwania się rozumem” około siódmego roku życia i że od tego czasu zaczyna działać jako odpowiedzialna osoba ludzka. Współczesna psychologia jednak ukazała, że dzieci często działają pod przymusem i że moralne zasady tylko powoli docierają do ich wnętrza, by mogły rozpocząć działalność jako wolne i odpowiedzialne osoby ludzkie. Wspólnoty chrześcijańskie mają obowiązek tworzyć warunki sprzyjające rozwojowi ku odpowiedzialności moralnej w pełnej wolności. Zob. rozwój wiary, teologia moralna.

Rozwój wiary. Postęp w przeżywaniu i rozumieniu wiary chrześcijańskiej, odpowiedni do etapów ludzkiego dojrzewania. Św. Paweł pisze, że się wyzbył tego, co dziecięce (1 Kor 13, 11), i dodaje, że nasze życie z wiary nieustannie się “zmienia”, tak że “coraz bardziej jaśniejąc”, stajemy się podobni do obrazu Chrystusa (2 Kor 3, 18). Doświadczenia sprawdzają i udoskonalają wiarę (Jk 1, 2-12), a “karność” powoduje wzrost w świętości (Hbr 12, 5-13). Dojrzewanie w wierze domaga się nie tylko pełni życia sakramentalnego, wytrwałej modlitwy i uczynków miłości okazywanych bliźnim będącym w potrzebie, ale także regularnego pogłębiania znajomości objawienia chrześcijańskiego, które nadążałoby za rozwojem intelektualnym człowieka. Zob. doskonałość, katecheza, neokatechumenat, rozwój moralny, uświęcenie, wtajemniczenie.

Różaniec (łac. “ogród różany”). Powszechnie przyjęta na Zachodzie modlitwa, będąca wyrazem nabożeństwa do Matki Bożej. Składa się ona z piętnastu tajemnic, z których każda przypomina jakieś wydarzenie z życia Jezusa lub Maryi. W obręb jednej tajemnicy wschodzą: Modlitwa Pańska (jeden raz). Zdrowaś Maryjo (dziesięć razy) i Chwalą Ojcu (jeden raz). Pięć tajemnic radosnych skupia się na narodzeniu i dzieciństwie Chrystusa. Pięć tajemnic bolesnych zaczyna się od konania Chrystusa w Ogrodzie Oliwnym, a kończy się Jego śmiercią na krzyżu. Pięć tajemnic chwalebnych zaczyna się zmartwychwstaniem Chrystusa, a kończy się udziałem Matki Bożej w zwycięstwie Jej Syna. Mimo takiej tradycji, różańca najprawdopodobniej nie wprowadził św. Dominik (1170-1221). Upowszechnili go jednak dominikańscy kaznodzieje, a papież-dominikanin, św. Pius V, oficjalnie różaniec poparł w roku 1569. Z powodu powtarzania się tej samej modlitwy różaniec czasem nazywa się zachodnio-katolickim odpowiednikiem “Modlitwy Jezusa”. Zob. modlitwa Jezusa, nabożeństwa.

Rubryka (z łac. “ruber = czerwony”). Wskazówka w księgach liturgicznych wydrukowana czerwonym kolorem obok głównego tekstu (drukowanego w czarnym kolorze), który się śpiewa lub czyta podczas zgromadzeń liturgicznych. Rubryki wskazują, w jaki sposób można lub trzeba sprawować obrzędy liturgiczne. Zob. liturgia.

Ruch liturgiczny. Nowożytny ruch, który się zaczął wśród katolików, ale wkrótce rozszerzył się także na inne wyznania chrześcijańskie, a który popiera czynny udział wszystkich członków Kościoła w oficjalnym kulcie i prowadzi do tego, żeby Eucharystia stała się rzeczywistym ośrodkiem ich życia wspólnotowego. Inicjatorem tego ruchu był opat Prosper Gueranger (1805-1875) i benedyktyńskie opactwo w Solesmes. Oficjalne jego poparcie pojawiło się w roku 1903, kiedy to Pius X podjął kroki prawne zachęcające do częstszego przystępowania do Komunii św. i umożliwiające skuteczną reformę muzyki kościelnej. W Europie benedyktyni tacy, jak Lambert Beauduin (18731960) i Odo Casel (1896-1948) z innymi, jak Pius Parsch (1884-1954), Romano Guardini (1885-1968) i Joseph Jungmann (1889-1975) wspierali nie tylko studia akademickie nad liturgią, ale także jej rozwój w duszpasterstwie. Encyklika Piusa XII Mediator Dei z 1947 r. (łac. “Pośrednik między Bogiem a ludźmi”) wprowadziła pewne reformy; szczyt osiągnęły one w przywróceniu obrzędów Wielkiego Tygodnia i w pracach Soboru Watykańskiego II, który wprowadził języki narodowe do liturgii i zreformował obrzędy. Dla prawosławnych liturgia miała zawsze miejsce centralne. Nawet mniejszej wagi reformy, jak przyjęcie kalendarza gregoriańskiego, czasami prowadziły do protestów, a nawet do schizm. Rosyjski prawosławny Ojciec Jan z Cronstadt (1829-1908), który zasłynął jako autor żywota Chrystusa, opowiadał się za obniżeniem, a nawet usunięciem ikonostasu, aby liturgia stała się przez to bardziej przystępna, a komunia częstsza. Protestantyzm zrodził się jako ruch reformatorski, który zakładał wprowadzenie języka miejscowego do liturgii i podkreślał znaczenie Liturgii Słowa kosztem Eucharystii. W ostatnim stuleciu wiele wspólnot anglikańskich i niektóre Kościoły protestanckie rozpoczęły reformę i popieraj ą rozwój kultu sakramentalnego. W ostatnich dziesięcioleciach ruch ekumeniczny wsparł szerzenie reformy liturgicznej w wielu wyznaniach chrześcijańskich. Zob. ikonostas, języki narodowe, kalendarz gregoriański, kult, obrządek, ruch oksfordzki, starowiercy, śpiew gregoriański, Wielki Tydzień.

Ruch oksfordzki. Ruch w Kościele anglikańskim w latach 1833-1845, którego ośrodkiem był Uniwersytet Oksfordzki. Na jego czele stali: John Keble (1792-1866), John Henry Newman (później kardynał) (1801-1890) i Edward Bouverie Pusey (1800-1882). Był to pierwszy okres anglokatolicyzmu. Inspirowany raczej tradycją High Church (ang. “Wysoki Kościół”) a nie Kościoła Niskiego czy ewangelicką, ruch ten miał na celu reformę anglikanizmu, kładł nacisk na apostolski i sakramentalny charakter Kościoła i na jego znamię kapłańskie, opierał się wpływom liberalizmu, popierał katolicką tradycję w sprawach kultu, pracował na rzecz ubogich i zachęcał do tworzenia męskich i żeńskich wspólnot zakonnych. Żeby promować swoją sprawę. Ruch Oksfordzki wydawał Tractsfor the limes (ang. “rozprawy okolicznościowe”) w latach 1833-1841, spośród których rozprawa Newmana Tract 90 (1841) spowodowała dużą dyskusję ze względu na jej prokatolicką orientację. Od roku 1836 Keble, Newman i Pusey zaczęli wydawać Library ofthe Fathers (ang. “Biblioteka Ojców”), która ukazała, że ich natchnieniem był powrót do Ojców Kościoła. Początek ruchu wyznacza mowa Keble'a pt. “Narodowe odstępstwo” (1833), a za jego koniec zazwyczaj uważa się wstąpienie Newmana do Kościoła katolickiego (1845). Zob. anglokatolicyzm, ewangelicy, liberalizm, Ojcowie Kościoła, wspólnota anglikańska, życie zakonne.

Rusini. Nazwa nadawana plemionom wschodniosłowiańskim na Rusi (Białorusini, Wielkorusini, Małorusini); w XIX stuleciu nazwa ta została rozszerzona na Ukraińców mieszkających w dawnej Galicji na Podkarpaciu i na Bukowinie. Katolicy ruscy są zazwyczaj członkami Kościoła Bizantyńsko-Ukraińskiego. Zob. Kościoły wschodnie.

Rygoryzm (z łac. “rigor = sztywność, surowość, nieugiętość”). System teologii moralnej, który w wypadkach, kiedy zachodzi wątpliwość, kładzie nacisk na prawo z uszczerbkiem dla wolności, nawet jeżeli opowiedzenie się za swobodą ma większy stopień prawdopodobieństwa. Taki sposób myślenia tłumi wolność postępowania na korzyść pewności; został on potępiony w roku 1690 (zob. DH 2303; ND 2009/3). Zob. laksyzm, probabilizm, teologia moralna.

Ryt (łac. “forma, obrządek”). Zob. obrządek.

Rytuał (z łac. “ritus = obrządek”). Oficjalna księga liturgiczna zawierająca modlitwy i opis czynności przepisanych podczas udzielania sakramentów, prowadzenia pogrzebów, publicznego składania ślubów, konsekracji kościoła i innych obrzędów religijnych.

Rzeczy ostateczne. To powszechnie przyjęte wyrażenie odpowiada temu samemu, co oznacza grecki wyraz ta eschata i łaciński novissima, czyli śmierć, sąd (zarówno szczegółowy pojedynczego człowieka, jak ostateczny całej ludzkości), niebo lub piekło. Te części składowe naszego przeznaczenia, z konieczności za naszego życia osłonięte tajemnicą, punkt szczytowy osiągają w samym Chrystusie, który jest Alfą i Omegą, Początkiem i Końcem (Ap 22, 13). Bez zajmowania wyraźnego stanowiska w sprawie współczesnych dyskusji o oczyszczeniu w chwili śmierci i o możliwości zbawienia wszystkich ludzi, dokonanego przez Boga nieskończenie miłosiernego. List Kongregacji Doktryny Wiary z roku 1979 zwraca uwagę na naukę Kościoła o zmartwychwstaniu całej osoby ludzkiej, oczyszczeniu w czyśćcu i o dwóch naszych ostatecznych możliwościach, niebie albo piekle (DH 4650-4659; ND 2317. Zob. apokatastaza, czyściec, niebo, piekło, sąd ostateczny, śmierć, tajemnica, wizja uszczęśliwiająca.

Rzeczywista obecność. Wśród wielu sposobów obecności Chrystusa zmartwychwstałego na naszym świecie jest to obecność jedyna w swoim rodzaju (SC 7). Po dokonaniu konsekracji podczas Mszy św. jest On obecny z Ciałem, Krwią, duszą i bóstwem pod postaciami Chleba i Wina (zob. DH 1637, 1640-1641, 1651-1654; ND 1514, 1517-1518, 1526-1528). Zob. epikleza, Eucharystia, konsekracja, przeistoczenie.