P

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Palamizm. Synteza teologiczna Grzegorza Palamasa (1296-1359), mnicha z Góry Athos i obrońcy sposobu modlitwy zwanej hezychazmem, którą praktykowano na Świętej Górze. Palamas jest świętym greckiego Kościoła prawosławnego i uważa się go za największego średniowiecznego teologa bizantyńskiego. Żeby utrzymać twierdzenie, że ludzie autentycznie mogą się do Boga upodobnić przez przebóstwienie, bez naruszania Bożej transcendencji, wprowadził rozróżnienie między niedostępną Bożą istotą a energiami, przez które Bóg się nam daje poznać i sprawia, że uczestniczymy w Jego Boskim życiu. Wskutek sporu z Barlaamem (ok. 1290-1348), mnichem z Kalabrii i znawcą Pseudo-Dionizego Areopagity (V, lub VI stulecie), synod zebrany w Konstantynopolu (w czerwcu 1341 roku) potępił Barlaama, ale inny synod (w sierpniu 1341 roku) nakazał obydwu milczenie. W roku 1344 Palamas został nawet wyklęty za głoszenie herezji. W roku 1347 jednak synod w Konstantynopolu potwierdził jego prawowierność i konsekrowano go na arcybiskupa Tesaloniki, ale musiał się borykać z krytyką ze strony mnicha Gregoriosa Akindynosa (ok. 1300-1349), który z dawnego przyjaciela stał się jego wrogiem. Trzeci atak nadszedł ze strony humanistycznego filozofa Nicefora Gregorasa (ok. 1294 - ok. 1359). Synod zebrany w Konstantynopolu w roku 1351 potępił Gregoriosa Akindynosa pośmiertnie, a Nicefora Gregorasa uciszył, uznając pełną prawowierność Palamasa. W roku 1368, czyli w dziewięć lat po śmierci, Palamasa kanonizowano. Jego święto obchodzi się dwa razy: w drugą niedzielę Wielkiego Postu i 14 listopada. Zob. Góra Athos, hezychazm, istota i energie, neopalamizm, przebóstwienie.

Paliusz (łac. “płaszcz, przepaska”). Wstęga z białej wełny, ozdobiona sześcioma fioletowymi krzyżami z dodanymi dwoma szlaczkami (paskami). Papież go zakłada jako symbol swojej apostolskiej władzy; od najdawniejszych czasów papież darował paliusze arcybiskupom na znak łączności, a niektórym biskupom jako dowód uznania. Obecnie metropolita, czyli arcybiskup, musi prosić o paliusz w ciągu trzech miesięcy od swej nominacji, a jeżeli zostanie przeniesiony do nowej diecezji metropolitalnej, musi prosić o nowy paliusz. Zakłada go tylko na terenie swojej własnej diecezji, ale i wtedy tylko w okolicznościach przewidzianych przez liturgię. W Kościele wschodnim podczas liturgii biskupi zakładają omoforion, czyli haftowaną szarfę, która odpowiada paliuszowi. Zob. arcybiskup, papież.

Panenteizm (gr. “wszystko w Bogu”). System rozwinięty na różne sposoby przez takich filozofów, jak: Kari Christian Friedrich Krause (1781-1832), Friedrich Heinrich Jacobi (1743-1819) i Charles Hartshorne (ur. 1897), zgodnie z którym Bóg do tego stopnia przenika wszechświat, że wszystko się w Nim znajduje. W przeciwieństwie do panteizmu, który utrzymuje, że Bóg i wszechświat do tego stopnia się utożsamiają, że wszystko jest Bogiem, panenteizm głosi, że chociaż Bóg zawiera w sobie wszechświat, jest ponad nim. Zob. panteizm, teologia rozwoju, teizm.

Panteizm (gr. “wszystko Bogiem”). Kierunek filozoficzny, który utożsamia Boga z wszechświatem. Chociaż sam wyraz pojawia się po raz pierwszy dopiero w roku 1709, panteistyczne (lub na pozór panteistyczne) systemy myśli są przynajmniej tak stare, jak hinduizm. Niektórzy wyjaśniają bóstwo na sposób naturalny (panteizm naturalistyczny), np. Benedykt Spinoza (1632-1677); inni znowu naturę wyjaśniają na sposób boski (panteizm emanacyjny): jest to pokusa typowa dla myślicieli mistycy żujących i neoplatońskich. Pseudo-Dionizy Areopagita (ok. 500), Jan Skot Eriugena (ok. 810 - ok. 877), kardynał Mikołaj Kuzańczyk (1401-1464), Mistrz Eckhart (ok. 1260-1327), Giordano Bruno (1548-1600) oraz Jakub Boehme (1575-1624) byli oskarżani słusznie lub niesłusznie o to, że w ich przemyśleniach zawiera się panteizm. Współczesne postaci panteizmu interpretuj ą Boga jako wielkie “Ja”; jest to pogląd, do którego się przynajmniej zbliżają tacy idealiści, jak Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831), Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775-1854) i Francis Herbert Bradley (1846-1924). Wprawdzie panteizm często uważa się za formę ateizmu, można się w nim jednak dopatrywać uwięzionego teizmu. Sobór Watykański I potępił panteizm (DH 3023; zob. także DH 285, 722, 976-977, 1043, 2843, 2901, 3201-3216; ND 141-142, 406/26-27, 411/1, 416). Zob. ateizm, emanacja, hinduizm, idealizm, immanencja, monizm, natura, neoplatonizm, panenteizm, teizm, trancendencja.

Pantokrator (gr. “Wszechwładca, Pan wszystkiego”). Królewskie przedstawienie Chrystusa jako najwyższego Pana wszechświata, zazwyczaj z rękami uniesionymi do błogosławieństwa. Dwa słynne przy-kłady znajdują się w kościele Apostołów w Konstantynopolu i w kościele Bożej Mądrości w Kijowie. Zob. ikona, Królestwo Boże, teokracja, wszechmoc.

Państwo i Kościół. Zob. Kościół i państwo.

Papizm (od łac. “papa = papież”). Stanowisko wobec Kościoła nauczającego i wobec życia, które wyolbrzymia Piotrowe posługiwanie papieża z zaniedbaniem roli innych biskupów i tego, czego może uczyć cały Lud Boży. Zob. kolegialność, papież, posługiwanie Piotrowe, sensus fidelium, ultramontanizm.

Papież (gr. “ojciec”). Pierwotnie tytuł zastrzeżony na Wschodzie tylko dla biskupa Aleksandrii, ale obecnie stosowany tam także do kapłanów ze względu na ich duchowe pokrewieństwo. Na Zachodzie tytuł ten stosowano na określenie wybitnych biskupów, ale od XI stulecia został on zastrzeżony dla biskupa Rzymu. Głowę Kościoła katolickiego, papieża rzymskiego, nazywa się też wikariuszem (zastępcą) Jezusa Chrystusa i patriarchą Zachodu. Zob. biskup, jurysdykcja, kapłani, kolegialność, konklawe, nieomylność, posługiwanie Piotrowe, prymat.

Papirusy znad Morza Martwego. Zob. rękopisy z Qumran.

Parabola (gr. “porównanie”). Zob. przypowieść.

Parafia (gr. “sąsiadować, mieszkać w pobliżu”). Część diecezji mająca swego własnego proboszcza i ciesząca się pewnym stopniem samodzielności pod jurysdykcją miejscowego biskupa (zob. CIC 374, 515-552). Ponieważ biskup nie może występować w każdym miejscu w diecezji, naznacza proboszczów i ustanawia parafie (SC 42, CD 32). W parafiach ludzie włączają się w Kościół przez chrzest (CIC 858), młodzież otrzymuje religijne wychowanie, odbywają się prace misyjne (AA 10, AG 37) i otacza się troską chorych, potrzebujących i podeszłych w latach. Ośrodkiem życia parafialnego jest sprawowanie Eucharystii i głoszenie Słowa Bożego (zob. CD 30). Zob. biskup, diecezja, kapelan, ordynariusz, pasterz.

Paraklet (gr. “Orędownik, Wspomożyciel”). Wyraz używany na oznaczenie Jezusa jako tego, który się wstawia u Ojca niebieskiego za grzesznikami (1 J 2, 1-2). W Ewangelii św. Jana wyraz ten jest stosowany do Ducha Świętego jako Wspomożyciela (J 14, 16; 14,26; 15,26; 16, 7), jako Ducha Prawdy, który zostanie zesłany, by działać w uczniach i prowadzić ich przez dawanie świadectwa o Jezusie i o Jego nauce. Zob. Duch Święty.

Parakleza (gr. “wezwanie na pomoc, prośba”). Małe oficjum o Najświętszej Maryi Pannie, odmawiane w obrządku bizantyńskim przez piętnaście dni poprzedzających święto Koimesis, czyli Zaśnięcia Matki Bożej (obchodzone 15 sierpnia). Zob. liturgia godzin, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny.

Pareneza (gr. “zachęta, upomnienie”). Przepowiadanie mające na celu zbudowanie wspólnoty przez praktyczne zalecenia lub ostrzeżenia. W jedynym miejscu w Nowym Testamencie, w którym pojawia się to słowo, św. Paweł “doradza” załodze miotanego burzą okrętu w drodze na Maltę (Dz 27, 9, 22). On sam, św. Piotr i św. Bamaba “zachęcają” różnych słuchaczy (Dz 2, 40; 11, 23; 14, 22). Parenetyczne ustępy pojawiają się w listach św. Pawła (zob. Rz 6, 1-4; 1 Kor 5, 7-8; Kol 3, 1-4), czasami jako wykazy uczynków cnotliwych (np. Rz 12, 1-21) albo wad (Rz 13, 13). Pareneza może być ogólna (jak to bywa pod koniec większości listów św. Pawła) albo skierowana na poszczególne sprawy (1 Kor 11, 17-22. 27-34). Zob. teologia moralna.

Parrezja (gr. “odwaga w mówieniu”). Pozbawiona bojaźni otwartość, z jaką apostołowie głosili publicznie orędzie ukrzyżowanego i zmartwychwstałego Chrystusa mimo więzienia i grożącej im kary, a nawet śmierci (zob. Dz 2, 29; 4, 13.29.31; 28, 31). Św. Paweł ukazuje tę otwartość w postępowaniu ze wspólnotami (2 Kor 7, 4). Chrześcijanie powinni się odznaczać podobną odwagą w stosunkach z Bogiem (zob. J 3, 21; 5, 14) i w oczekiwaniu na dzień sądu (1 J 2, 28; 4, 17). Wzorem chrześcijańskiej parrezji jest sposób, w jaki Jezus otwarcie głosił swoje orędzie wrogo usposobionemu światu (J 7, 26; 18, 20). Zob. cnoty kardynalne.

Partenogeneza (gr. “dziewicze narodzenie”). Zob. dziewicze porodzenie.

Paruzja (gr. “obecność, przyjście, pojawienie się”). Oficjalna wizytacja dokonywana przez naczelnika lub przywódcę. W najdawniej szych dokumentach chrześcijańskich (1 Tes4, 15; 1 Kor 15, 23) przez wyraz “paruzja” rozumiano powrót Chrystusa w chwale pod koniec dziejów, żeby sądzić świat (Mt 24, 29-31; 25, 31-46). Będzie to “dzień Pana”(1 Kor 1, 8), kiedy to Chrystus “drugi raz się ukaże” (Hbr 9, 28); na to Jego pojawienie się chrześcijanie oczekuj ą cierpliwie (Jk 5, 7-8; 2 P 1, 16; 3, 4. 12; 1 J 2, 28). Synoptycy łączą oczekiwanie na koniec świata z zachętą do czuwania (Mt 24, 36-25, 13; Mk 13, 1-37; Łk 21, 5-36). W Ewangelii św. Jana jest mowa o zmartwychwstaniu, które nastąpi “w dniu ostatecznym” (J 6, 39-40, 44, 54; 11, 24). W rozmaitych wyznaniach wiary spotykamy sformułowania, że Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. DH 6, 10, 13-17, 19, 30, 40-42, 76, 125, 150; ND 2-7, 9-10, 12). Chrześcijaństwo wschodnie bardziej niż zachodnie kładzie nacisk na zbiorowy charakter tego przyszłego dopełnienia, kiedy Bóg będzie “wszystkim we wszystkich” (1 Kor 15, 28). Niektórzy teologowie współcześni wolą nie mówić o “drugim” przyjściu Chrystusa, ponieważ paruzja jest tylko ostatecznym następstwem pierwszego Jego przyjścia przez wcielenie. Za Karlem Rahnerem (1904-1984) możemy powiedzieć, że to raczej świat przyjdzie do Boga podczas paruzji niż Chrystus do świata. Zob. eschatologia, niebo, piekło, sąd ostateczny, zmartwychwstanie Chrystusa.

Pascha (prawdopodobnie z hebr. “pesah = przejście”) Żydowskie święto rodzinne obchodzone w czasie wiosennej pełni księżyca i wspominające wyjście z Egiptu (Wj 12, 1-28; Pwt 16, 1-8). Po południu 14 Nisan ofiaruje się paschalne baranki; tego wieczoru podczas paschalnego posiłku spożywa się chleb przaśny z pieczonym barankiem. Jeżeli idzie o Ostatnią Wieczerzę, po której nastąpiło ukrzyżowanie Jezusa i Jego zmartwychwstanie, to bez względu na to, czy była ona posiłkiem paschalnym (synoptycy) czy nie (Jan), zbiegła się z Paschą i towarzyszącemu jej trwającemu przez cały tydzień świętu chleba nie kwaszonego (Mk 14, 1 -2; 12-16). Toteż chrześcijanie szybko zrozumieli, że Jezus umierający i zmartwychwstały miał wypełnić pierwotne wyjście i jego wspomnienie podczas świąt Paschy. Upatrywano w Nim baranka paschalnego, którego ofiara wyzwalająca usunęła grzech świata (J 1, 29; 1 Kor 5, 7). Zob. wieczerza pańska, Wielkanoc, Wielki Tydzień, zmartwychwstanie Chrystusa.

Pasja (łac. “cierpienie”) 1. Męka Pana Jezusa. 2. Opis męki Pana Jezusa czytany w Niedzielę Palmową i w Wielki Piątek. 3. W filozofii arystotelesowskiej przypadłość bytu przeciwstawiona akcji i oznaczająca “podleganie zmianom”. Zob. Męka Pana Jezusa, Wielki Piątek, Wielki Tydzień.

Pasterski urząd. Zob. urząd duszpasterski.

Pasterz. Wyraz, którego w Starym Testamencie używano na oznaczenie przywódców (Jr 2, 8; 3, 15) i Boga jako Dobrego Pasterza (Ez 34, 1-31; Ps 23, 1-4). Chrystus został posłany do opuszczonej trzody Izraela (Mt 10, 6; 15, 24; zob. Łk 15, 3-7). Jako Dobry Pasterz daje On życie swoje za owce (J 10, 11-16; Hbr 13, 20, 1 P 2, 25). Wzywa on innych do tego by byli pasterzami Kościoła, ale lud pozostaje Jego owcami (J 21, 15-17, 1 P 5, 1-4). Wśród protestantów ministra wyświęconego, obsługującego Kościół miejscowy, nazywa się pastorem, podobnie w niektórych krajach niemieckich postępują katolicy (zob. CIC 519). Zob. biskup, kapłan, lud Boży, parafia, szafarz.

Pastor (łac. “pasterz”). Zob. pasterz.

Patriarcha (gr. “ojciec, który rządzi”). Nazwa nadawana Abrahamowi, Izaakowi, Jakubowi, dwunastu synom Jakuba i Dawidowi (Rdz 12, 50; Dz 2, 29; 7, 8-9; Hbr 7,4). Począwszy od VI wieku, tytuł ten został nadany biskupom Rzymu, Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy. Ci patriarchowie mieli szeroki zakres władzy w takich dziedzinach, jak mianowanie biskupów większych diecezji i wydawanie wyroków w wypadku odwołania się do ich jurysdykcji. Sobór Nicejski I (325) uznał tę funkcję dla Rzymu i przyznał Aleksandrii pierwszeństwo przed Antiochią. Sobór Konstantynopolitański I (381) nadał Konstantynopolowi “honorowe pierwszeństwo po Rzymie, ponieważ jest on drugim Rzymem” (kanon 3); Sobór Chalcedoński (451) w 28 kanonie (którego papież Leon I nigdy nie zatwierdził) rozszerzył to stwierdzenie i uczynił Konstantynopol drugim po Rzymie tylko w sprawach jurysdykcyjnych. Sobór Konstantynopolitański IV (869-870), zazwyczaj uważany przez katolików za ósmy sobór powszechny, uznał prymat Rzymu i wyliczał patriarchaty w tej kolejności (według godności): Rzym, Konstantynopol, Aleksandria, Antiochia, Jerozolima (uznana jako patriarchat na Soborze Chalcedońskim; zob. DH 661). Sobór Laterański IV (1215) i Sobór Florencki (1438-1445) powtórzyły tę samą listę patriarchatów i w tym samym porządku (DH 811, 1307-1308; ND 809). Sobór Watykański II uznał tradycje, prawa, przywileje i jurysdykcję tych Kościołów wschodnich, które zachowują łączność z Rzymem (OE 7-10). Zalecił on, żeby tam, gdzie to będzie potrzebne, Sobór Powszechny lub papież ustanawiał nowe patriarchaty (OE 11); jest to propozycja wysuwana przez wielu teologów w związku z przyszłym zjednoczeniem siostrzanych Kościołów z Rzymem. Sobór Watykański II ustalił także ogólne wskazania co do nowej unii z Kościołami wschodnimi odłączonymi od Rzymu (UR 13-18), wśród których “pierwsze miejsce zajmują Kościoły Patriarchalne” (UR 14). Zob. autokefaliczny, Kościoły wschodnie, ortodoksja, pentarchia, prawosławie orientalne, prawowierność, prymat.

Patriarcha ekumeniczny (gr. “patriarcha powszechny”). Tytuł, którego używają patriarchowie Konstantynopola od szóstego stulecia. Zob. oikoumene, prymat.

Patriarchaty prawosławne. Autonomiczne Kościoły prawosławne kierowane przez patriarchów. Najstarszym z nich jest Asyryjski Kościół Wschodni, którego patriarcha rezyduje w pobliżu Chicago. Pozostałe patriarchaty prawosławne obejmują dwie grupy: te, które uznają Sobór Chalcedoński (451 r.) i są znane jako prawosławne wschodnie, oraz te, które go nie uznają, a które określa się jako prawosławne orientalne. W grupie pierwszej cztery Kościoły korzeniami sięgają czasów Soboru Chalcedońskiego, a nawet wcześniejszych (Konstantynopol, Antiochia, Aleksandria i Jerozolima), natomiast pięć jest późniejszych (Bułgaria, Serbia, Rosja, Rumunia i Gruzja). Wśród orientalnych Kościołów prawosławnych ormiańskim kieruje katolikos wszystkich Ormian, rezydujący w Ecthmiadzin w Armenii, koptyjskim patriarcha (zwany również papieżem), rezydujący w Kairze, etiopskim patriarcha, rezydujący w Addis Abebie, natomiast Malankarskim Prawosławnym Kościołem Syryjskim katolikos Wschodu (zwany również Katolikosem Apostolskiego Tronu św. Tomasza), rezydujący w Kottayam (Kerala, Indie). Zob. Kościoły wschodnie, kościół wschodni asyryjski, papież, patriarcha, prawosławie orientalne, prymat, Sobór Chalcedoński.

Patripasjanizm (łac. “cierpienie Ojca”). Termin używany przez Tertuliana (ok. 160 - ok. 220) na oznaczenie tej odmiany monarchianizmu, którą nazywamy modalizmem; Tertulian walczył wtedy z Prakseaszem (ok. 200), z którego kpił, że wypędził Ducha Świętego, a ukrzyżował Boga Ojca. Inny medalista, Noetos (ok. 200), twierdził znowu, że to Bóg Ojciec się narodził, a potem umarł na krzyżu. Zob. cierpienie Boga, modalizm, monarchianie.

Patrologia (gr. “nauka o Ojcach Kościoła”). Wyraz wymyślony w wieku XVII na oznaczenie nauki o Ojcach Kościoła. W wydanej w roku 1989 instrukcji watykańskiej Kongregacji do Spraw Nauczania Katolickiego odróżnia się “patrologię” jako studium historyczne i literackie nad Ojcami Kościoła od “patrystyki” będącej studium ich myśli teologicznej. Zob. Ojcowie Kościoła, patrystyka.

Patrystyka (łac. “studium Ojców Kościoła”). Studium nad teologią Ojców Kościoła. Często tego wyrazu używa się niewłaściwie jako synonimu patrologii. Zob. Ojcowie Kościoła, patrologia.

Pelagianizm. Herezja głosząca błędną naukę o łasce; zapoczątkował ją Pelagiusz (ok. 400), mnich z Brytanii lub Irlandii, który najpierw w Rzymie, a później w Północnej Afryce uczył, że ludzie mogą osiągnąć zbawienie dzięki swoim wytrwałym wysiłkom. Grzech pierworodny sprowadził on w najlepszym razie do złego przykładu danego nam przez Adama; ten zły przykład nie wyrządził żadnej wewnętrznej szkody potomkom Adama, a przede wszystkim pozostawił nietknięte naturalne używanie wolnej woli. Sprowadzając łaskę do dobrego przykładu danego nam przez Chrystusa, Pelagiusz zachęcał do prowadzenia ściśle ascetycznego sposobu życia i popierał konieczność istnienia Kościoła dla moralnej elity. Jego uczniowie, Celestiusz (V w.) i Julian z Ecianum (ok. 386-454) rozwinęli pelagianizm jako system. Herezji tej zdecydowanie sprzeciwił się św. Augustyn z Hippony (354-430), potępiły ją też dwa synody w Pomocnej Afryce (DH 222-230; ND 501-502, 1901-1906), a w roku 431 Sobór Efeski (DH 267-268). Zob. augustynianizm, grzech pierworodny, mesalianie, semipelagianie.

Pełnia. Zob. pleroma.

Pentarchia (gr. “rządy pięciu”). Teoria szczególnie popularna w pierwszym tysiącleciu, według której rządy nad jednym i niepodzielnym Kościołem chrześcijańskim sprawować będzie pięciu patriarchów: rzymski, konstantynopolitański, aleksandryjski, antiocheński i jerozolimski. Od czasu schizmy między Wschodem a Zachodem (ostatecznie dopiero od czasu odrzucenia Soboru Florenckiego) greckie Kościoły prawosławne mówiły o tetrarchii (gr. “rządy czterech”). Idei pentarchii nigdy całkowicie nie zarzucono i zakłada ona pewne możliwości ekumeniczne. Zob. kodeks prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich, patriarcha, prymat, schizma, Sobór Florencki, Sobór Powszechny.

Pentateuch (gr. “pięcioksiąg”). Przyjęta wśród katolików i prawosławnych nazwa na oznaczenie pierwszych pięciu ksiąg Pisma Świętego (Rodzaju, Wyjścia, Liczb, Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa), które Żydzi nazywają Tora, a niektórzy protestanci “pierwszymi pięcioma księgami Mojżesza”. Jeśli idzie o te księgi, to tradycję o autorstwie Mojżesza trzeba rozumieć w takim znaczeniu, że od niego pochodzi natchnienie dla wielu opowiadań i dla dużej części prawodawstwa spisanego w Pentateuchu. Opierając się na pewnych przemyśleniach Jana Astruca (1684-1766), Johann Gottfried Eichhom (1752-1827) wysunął postulat, aby przyjęto jako źródła Pentateuchu dokument jahwistyczny (J) i dokument elohistyczny (E). Julius Weilhausen (1844-1918) wprowadził tezę innego jeszcze źródła, mianowicie Kodeksu Kapłańskiego (P), do którego później dodano źródło deuteronomistyczne (D) i tak powstała teoria czterech źródeł. Obecnie zwrócono większą uwagę na tradycję ustną i na inne czynniki i wskutek tego złagodzono czystą teorię o czterech istniejących wcześniej dokumentach (J, E, P, D), na podstawie których po prostu mianoby napisać księgi Pentateuchu. Zob. Biblia, Stary Testament, tora.

Pentekostarion (gr. “pięćdziesiątnica”). Okresowa księga liturgiczna z oficjami własnymi, której się używa w obrządku bizantyńskim podczas obrzędów liturgicznych od Niedzieli Wielkanocnej po Niedzielę Pięćdziesiątnicy włącznie. Zob. Wielkanoc, oktoechos, pięćdziesiątnica.

Per intinctionem (łac. “przez zanurzenie”). Zob. zanurzenie.

Personalizm (z łac. “persona = osoba”). Kierunek filozoficzny, skupiający się na niepowtarzalnej wartości osoby ludzkiej. Z jednej strony przeciwstawia się on ideologiom totalitarnym (które podporządkowują dobro jednostek dobru zespołu), behawioryzmowi i każdej psychologii, według której człowiek jest przedmiotem badań naukowych i można go zinterpretować po prostu, spoglądając na jego funkcje i reakcje. Z drugiej strony prawdziwy personalizm wyklucza jakikolwiek samolubny indywidualizm, szukający poparcia dla swoich własnych “interesów” kosztem innych. Personalistami można nazwać wielu (raczej różnorodnych) myślicieli, np. Mikołaja Bierdiajewa (1874-1948), E.S. Brightmana (1884-1953), Martina Bubera (1878-1965), Ferdynanda Ebnera (1882-1931), Emmanuela Mouniera (1905-1950) i Michała Polany'iego (1891-1976). Zob. osoba.

Perychoreza chrystologiczna (gr. “chodzić dookoła”). Wzajemne przenikanie się boskiej i ludzkiej natury Chrystusa. Pozostają one wprawdzie nietknięte i nie zmieszane jedna z drugą, istnieją jednak razem bez rozdzielenia i bez podziału (zob. DH 112-113, 115, 1301, 1331; ND 301-303, 323, 326). Zob. Sobór Chalcedoński, unia hipostatyczna, wcielenie.

Perychoreza trynitarna. Wzajemna obecność, przenikanie się albo współistnienie Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej (DH 1331; ND 326). Wyrażenia tego użył św. Grzegorz z Nazjanzu (329-389), a techniczne znaczenie otrzymało ono u św. Jana Damasceńskiego (ok. 675 - ok. 749). Zob. relacje miedzy osobami Boskimi, Trójca immanentna.

Perykopa (gr. “wybrany fragment”). Fragment z Pisma Świętego czytany w kościele, lub analizowany w homilii, albo podczas badań naukowych. Zob. egzegeza, hermeneutyka, homilia.

Pesymizm (łac. “tendencja do spodziewania się najgorszego”). Pogląd na świat podkreślający w szczególny sposób obecność zła i liczący się z tym, że właśnie ono odniesie zwycięstwo, przynajmniej na krótką metę. Przeciwko optymizmowi Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646-1716)jego twierdzeniu, że “ten świat jest najlepszy z możliwych”, Voltaire (1694-1778), poruszony katastrofalnym trzęsieniem ziemi w Lizbonie, napisał sztukę pt. Kandyd (1759). Chrześcijanie, chociaż uznają, że grzech i inne nieszczęścia rzucają cień na ludzkie położenie i zadają mu rany, odnajdują nadzieję w życiu łaski i oczekują na ostateczne zwycięstwo podczas powszechnego zmartwychwstania (Rz 8, 8-25; Ap 21, 1-4). Zob. antychryst, eschatologia, grzech pierworodny, łaska, tajemnica zła.

Philosophia perennis (łac. “filozofia wieczysta”). Zob. filozofia wieczysta.

Piekło. Miejsce albo stan, w którym wiecznie cierpią złe duchy, oraz grzesznicy, którzy nie okazali żalu za grzechy (DH 1002; ND 2307). Ta wieczna kara, różniąca się odpowiednio do popełnionych grzechów (zob. DH 1306; ND 2309), polega na pozbawieniu możliwości oglądania Boga (tzw. poena damni, tj. ból utraty, czyli właściwe potępienie) i na powodowaniu bólu przez nigdy nie gasnący, ale też nie skonkretyzowany bliżej “ogień” (poena sensus, czyli kara zmysłów; zob. DH 443,780; ND 1409). Nauka Kościoła idzie w ślad za Nowym Testamentem (Mt 13, 36-43; 25, 31-46) i kładzie nacisk na możliwość kary piekła dla tych, którzy trwając w dobrowolnym, odmawiaj ą okazywania miłości Bogu i bliźnim. Nie oznacza to jednak, że znamy ilość potępionych. Ogarniająca wszystkich zbawcza miłość Boga pozostaje nadal podstawową i skuteczną siłą (1 Kor 15, 28; 1 Tm 2, 3-6). Zob. apokatastaza, eschatologia, zatwardziałość serca.

Pielgrzymka. Spowodowana pobożnością podróż do miejsc świętych praktyka wspólna chrześcijanom i wyznawcom innych religii na świecie. Po nawróceniu się cesarza Konstantyna Wielkiego w roku 312 nasiliły się pielgrzymki do Ziemi Świętej i do grobów męczenników w Rzymie. Najstarsza istniejąca relacja z pielgrzymki do Ziemi Świętej, Itinerarium Burdogalense, została napisana około roku 333 przez anonimowego podróżnika z Burdigali (obecnie Bordeaux) w Południowej Galii. Inne tradycyjne i współczesne miejsca pielgrzymkowe to: Santiago de Compostela w Hiszpanii, sanktuarium maryjne w Lourdes we Francji, w Fatimie w Portugalii i na Jasnej Górze w Polsce oraz wyspa Tinos w Grecji, na której prawosławni w szczególny sposób świętują zaśnięcie Matki Bożej. Zob. męczennik, Niedziela Palmowa, Wielki Tydzień, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny.

Pietyzm (łac. “pobożność”). Odrodzeniowy ruch w protestantyzmie, któremu kształt nadał Phlipp Jakob Spener (1635-1705) i który (na przekór powszechnej, formalnej prawowierności Kościoła oficjalnego) kładł nacisk na modlitwę, czytanie Pisma Świętego, przeżycia religijne i prowadzenie zaangażowanego życia chrześcijańskiego w małych wspólnotach. Do znanych nazwisk znamiennych dla tego ruchu należą: hymnograf Paul Gerhardt (ok. 1607-1676), Nikolaus Ludwik Graf von Zinzendorf (1700-1760) i mistyk Garhard Tersteegen (1697-1769). Pietyzm ułatwił powstanie metodystów i wpłynął na takich teologów, jak Fryderyk Daniel Emst Schleiermacher (1768-1834). Zob. luteranizm, metodyści, protestanci, protestanci liberalni.

Pięcioksiąg Mojżesza. Zob. pentateuch.

Pięć dróg. Pięć dowodów na istnienie Boga, które znajdują się w dziele św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) pt. Summa Theologiae. Z faktu istnienia zmian (ruchu) na świecie wnioskuje on, że istnieje “pierwszy motor nieporuszony”. Druga droga prowadzi od naszego doświadczenia, że istniej ą przy czyny powodujące skutki, do stwierdzenia istnienia Przyczyny Ostatecznej, która nie jest skutkiem żadnej przyczyny. Droga trzecia wychodzi z faktu przypadkowości naszego świata i dochodzi do “pierwszej przyczyny koniecznej”. Czwarta droga zaczyna się od stwierdzenia, że we wszechświecie istnieją tylko ograniczone stopnie doskonałości, i kończy się oświadczeniem, że musi istnieć Przyczyna Nieograniczona. Na piątej drodze autor każe się najpierw przypatrywać planowej organizacji świata i dowodzi, że tę planowość można wyjaśnić tylko celowym działaniem Bożego Planisty. Pięć dróg u samych podstaw zakwestionowali: Dawid Hume (1711-1776), Immanuel Kant (1724-1804) oraz inni filozofowie, ciągle jednak jeszcze dają one wartościowy wkład w naszą (ograniczoną) wiedzę o Bogu. Zob. argument teleologiczny, argumenty na istnienie Boga, celowość, przyczynowość.

Pięćdziesiątnica. Po święcie Paschy (przypadającym pięćdziesiąt dni wcześniej) i obchodzonym w jesieni Święcie Namiotów trzecie większe święto żydowskie, w które pierwotnie świętowano zbiory zboża, a potem nadanie Prawa Mojżeszowi na Górze Synaj. Jako święto chrześcijańskie Pięćdziesiątnica nawiązuje do zesłania Ducha Świętego na uczniów, do przemówienia św. Piotra skierowanego do mieszkańców Jerozolimy i do pielgrzymów, kiedy to około trzech tysięcy ludzi przyjęło jego orędzie i zostało ochrzczonych (Dz 2, 1-42). Z Konstytucji Apostolskich i z opisu pielgrzymki Egerii wiemy z całą pewnością, że w Ziemi Świętej chrześcijanie to święto obchodzili już w IV stuleciu. W dwudziestym kanonie Soboru Nicejskiego I (325) jest mowa o Pięćdziesiątnicy w takim kontekście, że od Wielkanocy aż do pierwszej niedzieli po Pięćdziesiątnicy zakazany jest post, a modlitwy z wielokrotnie powtarzanym “Alleluja” odmawia się stojąco. W obszarze anglojęzycznym Pięćdziesiątnica zwana jest także Whitsunday (ze staroangielskiego: “White Sunday = Niedziela Biała”, prawdopodobnie dzień może ostatni? w którym nowo ochrzczeni ubierali się na biało). W Polsce powszechnie się przyjęła nazwa “Zielone Świątki" pewnie od zwyczaju zdobienia domów gałązkami drzew i krzewów. W obrządku bizantyńskim Pięćdziesiątnicę obchodzi się przez dwa kolejne dni: w niedzielę świętuje się dopełnienie objawienia Trójcy Przenajświętszej (w obrządku łacińskim to święto się obchodzi w niedzielę po Pięćdziesiątnicy, zwaną Niedzielą Trójcy Przenajświętszej), a w poniedziałek zesłanie Ducha Świętego na apostołów. Zob. Duch Święty, pascha, pentekostarion.

Piękno. Zob. teologia piękna.

Pismo Święte. Zob. Biblia.

Pismo święte i tradycja. Stosunek zachodzący między spisanym i natchnionym Słowem Boga z szerszą rzeczywistością Kościoła, która się nam jawi “w nauce, życiu i kulcie” i przekazuje “wszystkim pokoleniom to wszystko, czym on jest, i to, w co wierzy” (DV 8). Przeciw zasadzie zwolenników reformacji sola Scriptura (łac. “tylko Pismo Święte”), Sobór Trydencki (1545-1563) nauczał, że “Dobra Nowina” jest “źródłem wszystkich zbawczych prawd i normą postępowania”. Zawiera się ona nie tylko w “księgach spisanych”, ale także w “nie spisanych tradycjach, które do nas dotarły” (DH 1501; ND 210). Sobór mówił wprawdzie o jednym źródle (“Dobra Nowina”), jego nauka jednak wielu katolików skłoniła do opracowania teorii dwóch źródeł, według której niektóre prawdy objawione mogą się zawierać w tradycji, ale nie w Piśmie Świętym Sobór Watykański II uważał, że objawienie jest przede wszystkim żywym przekazaniem się samego Boga (DV 2-6) a nie tylko zespołem objawionych twierdzeń “zawartych" w Piśmie Świętym lub w innych źródłach. Sobór położył nacisk raczej na rozwój jednej (pojedynczej!) tradycji niż poszczególnych tradycji (czyli nauczania lub praktyk w poszczególnych Kościołach), zwrócił też uwagę na sposób, w jaki Tradycja i Pismo Święte są jednolite co do pochodzenia (=objawienie), funkcji i celu (DV 9), a mówiąc tylko o Piśmie Świętym jako o Słowie Bożym, uznawał rolę tradycji w wyjaśnianiu i aktualizowaniu objawienia (DV 8). Dokumenty soborowe na temat ekumenizmu (UR 14-17) oraz Kościołów wschodnich (OE 5-6) wyrażają sposób w jaki Tradycja (duża litera) jest przekazywana poprzez tradycję (mała litera). Dzięki odbytemu w roku 1963 posiedzeniu Komisji Wiary i Ustroju Światowej Rady Kościołów i wpływowi Ivesa Congara (1904-1995) Gerharda Ebelinga (ur. 1912), Hansa Georga Gadamera (ur. 1900) i innych coraz więcej protestantów zaczęło przyjmować, że niemożliwe jest odwoływanie się do samego tylko Pisma Świętego. Tradycja jest istotnym środkiem umożliwiającym zrozumienie objawienia, natomiast Pismo Święte odgrywa szczególną rolę w osądzaniu i reformowaniu Tradycji. Zob. Biblia, Duch Święty, luteranizm, protestanci, reformacja, Słowo Boże, sola scriptura, tradycja, urząd nauczycielski Kościoła, wystarczalność Pisma Świętego.

Platonizm. Kierunek filozoficzny, któremu początek dał Platon (427-347 przed Chr.); Akademia Platońska pozostawała ośrodkiem nauczania chociaż niekoniecznie samego platonizmu dopóki nie została zamknięta przez cesarza Justyniana I (panował w latach 527-565) w roku 529 po Chrystusie. Słynne Dialogi, w których Platon pokazuje, w jaki sposób Sokrates (ok. 469-399 przed Chr.) prowadził dyskusje z sofistami i innymi filozofami, zmierzają do jednego podstawowego zagadnienia: wypowiedzi o sprawiedliwości, prawdzie, dobroci, pięknie i o innych zagadnieniach związanych z naszym zmiennym i widzialnym światem będą uzasadnione, jeżeli je można będzie “uogólnić”, a to wskazuje na istnienie wyższego świata odwiecznych i nie podlegających zmianie uniwersalnych idei. Dusze nasze istniały wcześniej niż świat i cieszą się wiedzą wrodzoną, którą czerpią z uprzedniego oglądania idei. Klemens z Aleksandrii (ok. 150 - ok. 215) i Orygenes (ok. 185 - ok. 254) wiele zawdzięczają Platonowi, a Orygenes od niego zaczerpnął naukę o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (zob. DH 403-404). Początkowo na Ojców Kościoła wpływ wywierał “platonizm średni”, który kładł nacisk na absolutną transcendencję Boga. W pewnym sensie spory ariańskie oznaczały kryzys tej postaci platonizmu; całkowicie transcendentalny Bóg potrzebował pośrednika, czyli “demiurga”, aby stworzyć świat. Neoplatonizm oddziaływał na św. Augustyna z Hippony (354-430), na jego następców, a także platoników z okresu Odrodzenia, takich jak Marsyliusz Ficino (1433-1499). W przeciwieństwie do Zachodu, gdzie ostatecznie większą lub mniejszą przewagę zdobył arystotelizm, na Wschodzie panował platonizm wśród humanistów takich jak Michał Psellus(ok. 1019-1078)i wśród teologów, którzy teorię przebóstwienia wyjaśniali platońskim pojęciem współudziału. Matthew Arnold (1822-1888) twierdził, że każdy człowiek się rodzi albo platonikiem, albo arystotelikiem. Alfred North Whitehead (1861-1947) zaś przyznał pierwszeństwo mistrzowi Arystotelesa twierdząc, że wszystkie kierunki filozoficzne są tylko przypisami do Platona. Zob. arianizm, arystotelizm, augustynianizm, demiurg, idealizm, neoplatonizm, Ojcowie Kościoła, orygenizm, powszechniki, przebóstwienie, teologia aleksandryjska.

Pleroma (gr. “pełnia”). W listach św. Pawła wyraz ten odnosi się do pełni Boga (Ef 3, 19), do pełnej miary bóstwa Chrystusa (Kol 1, 19; 2, 9), do Kościoła jako dopełnienia Chrystusa (Ef 1, 23) i do pełni czasu, w którym Syn Boży został wysłany (Ga 4,4). Gnostycy zaliczyli pleromę do przymiotów Syna, która przez całą serię emanacji przygotowuje na przejście do kenomy (gr. “pustka, ogołocenie”). Zob. emanacja, gnostycyzm, kenoza.

Pluralizm (łac. “więcej”). Każdy pogląd filozoficzny, który nie usiłuje sprowadzić wszystkiego do jednej ostatecznej zasady. Odpowiednio do tego, czy się przyjmuj e różnorodność kultur, partii politycznych lub wyznań religijnych, pluralizm przyjmuje różne postaci kulturalne, polityczne lub religijne. Przeciwko zdecydowanej jednolitości Sobór Watykański II poparł prawdziwą różnorodność w tradycji chrześcijańskiej i w kulcie (SC 37, UR 14-17). W kilka miesięcy po ogłoszeniu 25 stycznia 1959 roku zamiaru zwołania Soboru Watykańskiego II Jan XXIII przywołał klasyczną maksymę: In essentialibus unitas, in dubiis libertas, in omnibus caritas (łac. “w rzeczach istotnych jedność, w wątpliwych wolność, a we wszystkich miłość”). Niektórzy odróżniają “pluralizm” jako coś rozrywającego prawdziwą jedność wiary i teologii od “wielokształtności”, która sprawia, że wiara chrześcijańska wyraża się na różne sposoby. Zob. dualizm, Kościoły wschodnie, Kościół i państwo, monizm, obrządek, postmodernizm, świadomość klasyczna, wolność religijna.

Pneumatologia (gr. “nauka o Duchu Świętym”). Gałąź teologii zajmująca się Duchem Świętym. Listy św. Pawła świadczą o roli Ducha Świętego, który objawia nam Boga, umożliwia wiarę, daje natchnienie modlitwie, przebywa w Kościele, obdarza wspólnotę różnymi charyzmatami i działa na rzecz dopełnienia wszystkich rzeczy w Chrystusie (Rz 8, 1-27; 1 Kor 2, 10-16; 12, 1-11; Ga 4,6). Często bywa tak, że się nie prowadzi osobnych studiów nad Duchem Świętym, lecz w łączności z innymi ważnymi zagadnieniami, takimi jak: Trójca Przenajświętsza, Kościół, łaska i sakramenty. To “zaniedbanie” odpowiada temu, co św. Jan Damasceński (ok. 675 - ok. 749) nazywa kenotyczną (gr. “pusty, ogołocony”) cechą Ducha Świętego, który przychodzi anonimowo, żeby w nas umocnić obraz Syna Bożego. Naukę tę ożywił na nowo Władimir Łosski (1903-1958). Posługując się powiedzeniem Gustawa Flauberta (1821-1880), możemy powiedzieć, że Duch Święty podobnie jak autor w swoich dziełach “Jest wszędzie, a jeżeli idzie o szczegóły, nie ma Go nigdzie”. Nauka o Duchu Świętym, jak o tym dobrze wiedzą chrześcijanie wschodni, raczej przenika całą teologię i życie, niż ogranicza się do jednego określonego działu. Na przykład Sobór Watykański II, przekazując własną naukę o Kościele (LG 3-4, 9-17), ukazuje, w jaki sposób myśli chrystologiczne i pneumatologiczne są sobie wzajemnie niezbędne i jak się wzajemnie uzupełniają. Zob. chrystologia, Duch Święty, łaska, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Pneumatomachowie (gr. “walczący z Duchem Świętym”). Zob. duchoburcy.

Pobożność. Modlitewne i uczuciowe oddanie, które sprawia, że wierzący z głębi serca odpowiadają na to, czego Bóg od nich chce. Zob. religijność.

Pocałunek pokoju. Pozdrawianie się wzajemne podczas liturgii Eucharystycznej jako znak miłości i jedności. Na Wschodzie oraz w niektórych obrządkach zachodnich (np. w liturgii anglikańskiej) pocałunek pokoju wymienia się, gdy dary chleba i wina są przynoszone do ołtarza (zob. Mt 5, 23-24). Wśród prawosławnych pocałunek pokoju ma miejsce bezpośrednio przed odmawianiem wyznania wiary, a w Mszy łacińskiej przed “Baranku Boży” i Komunią św. Zob. Komunia święta, liturgia, pokój.

Pochodzenie osób Boskich. Termin teologiczny wyrażający sposób, w jaki Druga i Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej pochodzą od Ojca. Pochodzenie Syna od Ojca zwie się też “zrodzeniem”, podczas gdy pochodzenie Ducha Świętego od Ojca i Syna zwie się także “tchnieniem” (zob. DH 150, 804; ND 12,318). Św. Augustyn z Hippony (354-430), w którego ślady poszli średniowieczni scholastycy, wyjaśniał zrodzenie Syna Bożego jako akt poznania samego siebie przez Ojca, a pochodzenie Ducha Świętego przez wzajemną miłość Ojca i Syna. Zob. filioque, relacje między osobami boskimi, scholastyka, tchnienie, teologia Trójcy Przenajświętszej, Trójca immanentna.

Podniesienie. Uniesienie do góry konsekrowanej Hostii i konsekrowanego Kielicha, żeby zachęcić zgromadzonych do adoracji Chrystusa obecnego właśnie w sposób eucharystyczny i żeby wyrazić nasze ofiarowanie się Bogu. W obrządku ambrozjańskim, łacińskim i w obrządku mozarabskim kanon mszalny, zwany także Modlitwą Eucharystyczną, kończy się drugim albo mniejszym podniesieniem, kiedy to kapłan unosi do góry równocześnie Hostię i Kielich. Zob. adoracja, kanon, rzeczywista obecność.

Podporządkowanie osób boskich. Zob. subordynacjonizm.

Poganie (z łac. “paganus = mieszkaniec wsi”). Wyrazu tego pierwotnie używano na oznaczenie tych mieszkańców cesarstwa rzymskiego, którzy mieszkali we wsiach i stali się chrześcijanami później, ponieważ głoszono im Ewangelię po zewangelizowaniu ludności miejski ej. W Starym Testamencie goim (hebr. “narody”) to ci, którzy nie uznawali jedynego prawdziwego Boga (Pwt 7, 1; Ps 147, 20). Stary Testament wprawdzie potępiał ich bałwochwalstwo, mimo to świadczył także o Bożym planie zbawienia pogan (Iz 2, 1-4; 49, 6; 60, 1-3, Am 9, 7; Jon). Abraham został wezwany, by był pośrednikiem w przekazywaniu Bożych błogosławieństw całej ludzkości (Rdz 12, 1-3). Stary Testament ukazuje takich “świętych pogan”, jak Melchizedek, królowa Saby, Hiob i Rut. Św. Paweł ogłasza, że Bóg pragnie zbawić zarówno Żydów, jak pogan (Rz 3, 29; 9, 24; 15, 8-12; zob. Łk 2, 29-32). Wyznawców niektórych religii niechrześcijańskich nazwano poganami (w znaczeniu ujemnym). Zabobonom jeszcze istniejącym wśród nawróconych na chrześcijaństwo przyklejono także etykietkę “pogański”. Sobór Watykański II unika zarówno wyrazu “poganin”, jak “pogaństwo” i raczej mówi o “narodach” (gentes), które trzeba ewangelizować. Zob. animizm, bałwochwalstwo, chrześcijanie anonimowi, ewangelizacja, wielobóstwo, wkorzenienie w kulturę.

Pogrzeb 1. Zbiór ceremonii związanych z pożegnaniem zmarłego chrześcijanina od chwili śmierci aż po pogrzebanie lub kremację ciała (zob. CIC 1176-1185). Znamiennymi cechami dla różnych ceremonii w domu zmarłego, w kościele, nad grobem lub w krematorium - są szacunek dla ciała ludzkiego, modlitwy za zmarłego oraz nadzieja na zmartwychwstanie. Zgodnie z instrukcją Soboru Watykańskiego II (SC 81), Msza św. żałobna zdecydowanie wyraża radosną wiarę w zmartwychwstanie Chrystusa. Szaty liturgiczne kapłana nie są już koloru czarnego, lecz fioletowe lub białe. Zazwyczaj zapala się paschał i stawia z przodu trumny. W chrześcijaństwie bizantyńskim obrzędy pogrzebowe znacznie się między sobą różnią zależnie od tego, czy jest to pogrzeb dziecka, które jeszcze nie ukończyło siódmego roku życia, czy osoby dorosłej świeckiej, czy też kapłana; obrzędy pogrzebowe dla zmarłych biskupów są te same, co dla kapłanów, a dla diakonów te same, co dla ludzi świeckich. Następnie często odprawia się specjalne nabożeństwo za zmarłego, zwane panichidą, na trzeci, dziewiąty i trzydziesty dzień po jego śmierci. Zob. cmentarz, czuwanie, kremacja, Sobór Watykański II, śmierć, świece, zmartwychwstanie umarłych.

Pogrzeb 2. Uroczyste złożenie do grobu martwego ciała ludzkiego. W greckim Kościele prawosławnym ceremonie, które następują po wspomnieniu śmierci Chrystusa w Wielki Piątek są potocznie znane jako “pogrzeb Chrystusa”. Centrum tych uroczystości jest podobny do grobu mebel, zwany epitaphion (gr. “grób”). Zob. Wielkanoc, Wielki Piątek.

Pojednanie. Ponowne stworzenie stanu przyjaźni po sytuacji, która powstała wskutek jakiegoś sporu i odłączenia się od wspólnoty z kimś innym, (l) Wyraz “pojednanie”, w jego zwykłym “świeckim” znaczeniu (zob. 1 Kor 7, 11), św. Paweł stosuje na oznaczenie pełnej miłości zbawczej inicjatywy Boga i naszej potrzeby przyjęcia tego, co się dzięki Chrystusowi wydarzyło, czyli naszego przez Niego pojednania z Bogiem (Rz 5, 8-11; 2 Kor 5, 18-20). W szerszym znaczeniu wyraz “pojednanie” oznacza skutki odkupienia na całym świecie (Kol 1, 19-20). (2) Ponieważ sakrament pokuty sprawia pojednanie z Bogiem i Kościołem, często się go nazywa “sakramentem pojednania” (zob. LG 11, PO 5). Zob. odkupienie, sakrament pokuty, zbawienie.

Pojęcia transcendentalne. Wyrażenie, którym się posługiwali scholastycy na oznaczenie tych właściwości, które są przynależne bytowi tylko dlatego, że jest bytem, i które przekraczają kategorie pozwalające klasyfikować rzeczy (np. istota, właściwość, czas i przestrzeń). Ostatecznie wylicza się sześć pojęć transcendentalnych: 1. rzeczywistość, 2. byt, 3. jedność, 4. prawda, 5. dobroć, 6. fakt, że się jest czymś. Bytem jest to wszystko dlatego, że istnieje. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) wylicza tylko trzy pojęcia transcendentalne: jedność, prawdę i dobroć. Scholastycy często dodawali czwarte tj. piękno, skłonni jednak byli mówić, że jest ono tylko harmonijnym funkcjonowaniem jedności, prawdy i dobra. Hans Urs von Balthasar(1905-1988) domagał się jednak pierwszego miejsca dla piękna, jest ono bowiem pierwszym sposobem, jakim Bóg nas pociąga do siebie w Jezusie Chrystusie. Zob. chwała, doxa, scholastyka, transcendencja.

Pokój. Św. Augustyn z Hippony (354-430) nazwał go “uspokojonym stanem rzeczy”. Zarówno dla Starego Testamentu, jak dla Nowego pokój to coś więcej niż wolność od wojny (zob. Iz 2, 4; Mi 4, 3; Mt 26, 52). Szalom (hebr. “zdrowie, pokój”) to wszechstronny dobrobyt będący wynikiem zjednoczenia z Bogiem, szczególnie zbawczy pokój związany z epoką mesjańską (Iz 9, 1-7; 11, 1-9; 32, 15-20). Jezus nazwał błogosławionymi tych, “którzy wprowadzają pokój” (Mt 5, 9). Powstawszy z martwych, pozostawił nam pokój, Jakiego świat dać nie może” (J 14, 27; 20, 19. 21; Kol 3, 15); pokój ten pociąga za sobą nową solidarność (Ga 3, 28; Ef2, 13-18) zrodzoną z Jego śmierci i zmartwychwstania (Kol 1, 20). Obowiązkiem Jego uczniów jest głoszenie pokoju jako orędzia zbawienia eschatologicznego (Dz 10, 36; Rz 10,15; zob. Mt 10, 12-13). W wydanej w roku 1963 encyklice Pacem in terris (łac. “Pokój na ziemi”) Papież Jan XXIII wyraził nadzieję na międzynarodowy pokój w ustroju społecznym opartym na sprawiedliwości, wolności, miłości i prawdzie. Papież Paweł VI w encyklice z 1967 r. Populorum progressio (łac. “Rozwój narodów”) rozwój nazwał nowym imieniem dla pokoju (14). Sobór Watykański II opowiedział się za większym wysiłkiem w popieraniu pokoju i poczucia wspólnoty między narodami (GS 77-90). Stolica Święta przez własną Komisję do spraw Pokoju i Sprawiedliwości oraz na wiele innych sposobów usiłuje popierać pokój międzynarodowy. W Stanach Zjednoczonych Konferencja Narodowa Biskupów Katolickich wypowiedziała się proroczo w dokumencie zatytułowanym Wyzwanie pokoju: obietnica Boża i nasza odpowiedz (1983). Ale zgodnie ze słowami Williama Butlera Yeatsa (1865-1939) “pokój nadchodzi powoli jak deszcz”. Zob. Królestwo Boże, Mesjasz, opór bierny, sprawiedliwość, tolerancja, wojna sprawiedliwa, zbawienie.

Próba nakłonienia kogoś do grzechu (Jk 1, 14-15). O Bogu powiedziano, że “kusił” albo “wystawił na próbę” Abrahama (Rdz 22, 1-19; Hbr 11, 17-19) oraz że pozwolił na to, by Hiob był “kuszony” (Hi 1,1-2. 12). Słabe ciało (Mk 14, 38) i trudne okoliczności (Łk 8, 13) mogą nas prowadzić do złego. Wielki kusiciel, diabeł, próbował Chrystusa doprowadzić do grzechu przede wszystkim podczas Jego pobytu na pustyni po chrzcie (Mt 4, 1-11; Mk 1, 13; Łk 4, 1-13). Jezus jednak, chociaż kuszony podobnie jak my, nie popełnił grzechu (Hbr 4,15). Ludzie mogą zgrzeszyć przez “kuszenie” Boga, kiedy się domagają znaków (Mt 12, 39) i kiedy narzekają na swoje położenie (Wj 17, 1-7; Pwt 6, 16; 9, 22; 33, 8; Ps 95, 8; 106, 32; Hbr 3, 8-10). Podobnie jak Chrystus i modlitwa, którą nam dał na czas ciężkiej próby (Mt 6, 13; Łk 11, 4), Kościół nauczający uznaje naszą słabość w zetknięciu się z pokusą i poleca modlitwę i ascezę jako środki zaradcze (zob. DH 1533-1535, 2192, 2217, 2224, 2237, 2241-2253; ND 1936-1937). Zob. asceza, grzech, modlitwa, sarks.

Pokuta (1) Zob. cnota pokuty. (2) Zob. sakrament pokuty.

Poligamia (gr. “wiele małżeństw”). Zob. wielożeństwo.

Poligenizm (gr. “wiele początków”). Pogląd, że rodzaj ludzki nie pochodzi od pierwotnej pary przodków, jak to twierdzi monogenizm (gr. “jeden początek”), lecz od wielu. W wydanej w roku 1950 encyklice Humani generis (łac. “Rodzaj ludzki”) Pius XII ostrzega przed poligenizmem, bo nie jest rzeczą jasną, czy się da on pogodzić z nauką o grzechu pierworodnym i o jego przejściu na wszystkich potomków Adama i Ewy (DH 3897; ND 420). Po roku 1950 cieszący się poważaniem i prawomyślni teologowie, opierając się na udoskonalonej egzegezie i na dokładniejszej interpretacji wypowiedzi św. Pawła (Rz 5, 12-19), zaproponowali sposoby pogodzenia wiary o istnieniu grzechu pierworodnego z poligenizmem. W tym samym czasie jednak biologowie zaczęli utrzymywać, że nasz rodzaj ludzki nie wywodzi się od wielu rodzin, lecz od jednej. Zob. ewolucja, grzech pierworodny, stworzenie 1.

Politeizm (gr. “wiara w wielu bogów”). Zob. wielobóstwo.

Posiłek kultowy. Posiłek, podczas którego i dzięki któremu wierni czciciele przyznają się do swego bóstwa i z nim się utożsamiają. W Kościele chrześcijańskim najwyższym aktem czci jest sprawowanie Eucharystii, ofiarnego i duchowego Pokarmu danego nam przez Jezusa Chrystusa w Jego męce i zmartwychwstaniu (wraz z darem Ducha Świętego); dzięki temu możemy uprzedzać Jego ostateczne przyjście i składając dziękczynienie, jednoczyć się z Bogiem. Zob. epikleza, Eucharystia, Msza święta, ofiara Mszy świętej.

Posłannictwo Boże. Akt wysłania (albo “pochodzenia”). Drugiej i Trzeciej Osoby Trójcy Przenajświętszej przez Ojca niebieskiego w wieczności i czasie (zob. J 14, 26; 20, 21; Ga 4, 4-6). Zob. apropriacja, filioque, pochodzenie osób Boskich, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Posługiwanie Piotrowe. Szczególna służba na rzecz wiary chrześcijańskiej, życia i jedności, jaką pełnił św. Piotr i jaką kontynuują jego następcy, biskupi Rzymu, miasta, w którym święci Piotr i Paweł ponieśli śmierć męczeńską. Posługiwanie Piotrowe oznacza dawanie świadectwa zmartwychwstaniu Chrystusa (Łk 22, 31-32; 24, 34; Dz 2, 22-36) i pełnienie z miłością obowiązków pasterskich (Mt 16, 17-19; J 21, 15-19; 1 P 5, 1-4). Św. Ignacy Antiocheński (ok. 35 - ok. 107) nazwał Kościół rzymski “przewodzącym w miłości”; zdanie to powtórzył patriarcha Demetrios, kiedy to papież Jan Paweł II odwiedził Konstantynopol w roku 1979. Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200) za kryterium pozwalające rozpoznać praw dziwa wiarę uznał następstwo apostolskie w ogólności, a szczególnie następstwo apostolskie biskupa Rzymu. Kiedy na Soborze Chalcedońskim (451) odczytano Tomus, czyli list papieża św. Leona I (440-461) do patriarchy konstantynopolitańskiego, św. Flawiana, Ojcowie soboru wykrzyknęli: “Piotr przemówił ustami Leona”. Sobór Watykański I (1869-1870) wyraził to posługiwanie Piotrowe w słowach określających powszechną jurysdykcję i nieomylność papieża (DH 3050-3075; ND 818-840). Sobór Watykański II jasno określił kolegialny charakter tej posługi, wykonywanej razem ze wszystkimi innymi biskupami, którzy z następcą Piotra i pod jego przewodnictwem ponoszą odpowiedzialność za cały Kościół (LG 22). Ostatnio dialog ekumeniczny z Kościołem anglikańskim, prawosławnym i protestanckim wskazuje na narastające poczucie potrzeby istnienia jakiegoś kościelnego urzędu centralnego, który byłby widzialnym znakiem chrześcijańskiej jedności w wierze, nie ma jednak jeszcze zgody co do tego, jak konkretnie wykonywać to posługiwanie Piotrowe. W swej encyklice z 1995 r. Ut unum sirt (nr 96) Jan Paweł II zaapelował do zwierzchników i teologów innych Kościołów o nawiązanie z nim na temat posługiwania Piotrowego “braterskiego i cierpliwego dialogu”. Zob. apostoł, febronianizm, gallikanizm, jurysdykcja, katolicyzm, kolegialność, koncyliaryzm, nieomylność, papież, pentarchia, protestanci, reformacja, sukcesja apostolska.

Posłuszeństwo. Gotowość wypełnienia praw i nakazów albo przyjęcia za prawdziwe stwierdzeń pochodzących od kogoś obdarzonego autorytetem. Tylko Bóg ma najwyższy i bezwzględny autorytet. Ludzie (np. rodzice wobec dzieci, państwo wobec obywateli, przywódcy kościelni wobec wiernych) w różnym ograniczonym stopniu mają udział w autorytecie Bożym. W gotowości pełnienia woli swojego Ojca, Chrystus stał się “posłuszny aż do śmierci” (Flp 2, 8; zob. Hbr 5, 8), dając nam przykład pełnego miłości posłuszeństwa (J 15, 10). Wiara, całkowicie przeciwstawiona nieposłuszeństwu, jakim jest grzech, oznacza posłuszeństwo Bogu i Bożym przykazaniom (Mt 7, 21; Rz 1, 5; 16, 26). W Kościele wszyscy powinni okazywać pełne szacunku posłuszeństwo papieżowi i biskupom, przy czym sama natura tego poddania się zakłada zależność od stopnia wykonywanej władzy (LG 25, 27). Ci, którzy się związali ślubem zakonnego posłuszeństwa, w życiu zakonnym mają obowiązek okazywać posłuszeństwo swoim przełożonym i konstytucjom swojego instytutu zakonnego (PC 14, CIC 573, 590, 598, 601 i 618). Kapłani diecezjalni winni są szczególne posłuszeństwo papieżowi i swoim biskupom (PO 15, CIC 273). Zob. autorytet, urząd nauczycielski Kościoła, życie zakonne.

Post. Powstrzymywanie się od spożywania pokarmów oparte na motywach religijnych, takich jak: skrucha (J 1 1, 14; Jon 3, 7) albo przygotowanie się do szczególnego zadania (Mt4,2; Dz 13, 2-3); zazwyczaj towarzyszy mu modlitwa (Dz 14,23). Post może być ilościowy (jeżeli się ogranicza ilość przyjmowanych potraw) albo jakościowy (jeżeli się zupełnie wyklucza pewne potrawy, np. mięso; post jakościowy nazywamy też abstynencją). Chrystus pościł na pustyni (Łk 4,2), ale podczas działalności publicznej krytykowano Go, że nie pościł tak, jak to robili faryzeusze (Mt 11, 18-19), On sam znowu krytykował tych, którzy z postu uczynili praktykę pełną obłudy (Mt 6, 16-18; Łk 18, 12). W tradycji obrządku łacińskiego katolicy zachowują post ilościowy obowiązkowy w Środę Popielcową i w Wielki Piątek, podczas gdy chrześcijanie wschodni do Wielkanocy podobnie jak do Bożego Narodzenia przygotowują się czterdziestodniowym postem, a ponadto zachowują post od niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego do wigilii uroczystości świętych Piotra i Pawła oraz przez dwa tygodnie przed Zaśnięciem Matki Bożej, czyli przed 15 sierpnia (CCEO 882). Przed przyjęciem Komunii świętej wierni powinni powstrzymać się przynajmniej przez godzinę od jedzenia i picia, za wyjątkiem wody i lekarstw (CIC 919; zob. CCEO 707 § 1, 713 § 2). Zob. przygotowanie do Bożego Narodzenia, suche dni, Wielki Post, Wielki Tydzień, wstrzemięźliwość.

Postępowanie właściwe. Zob. Właściwe postępowanie.

Postmodernizm. Określenie po raz pierwszy użyte w 1946 r. przez Arnolda Toynbee, a od lat siedemdziesiątych XX w. powszechnie stosowane w odniesieniu do kultury zachodniej, zniechęconej do rozumu, metod naukowych i wiary w postęp. Pod koniec I wojny światowej Oswald Spengler(1880-1936) pisało “schyłku Zachodu”. Podczas II wojny światowej Dietrich Bonhoeffer (1906-1945) snuł rozważania na temat świata, który “osiągnął dojrzałość” była to myśl, która była zachętą dla teologii świeckiej, a nawet dla teologii “śmierci Boga”. Wkrótce po zakończeniu II wojny światowej, podczas wykładów głoszonych w Monachium i Tybindze, Romano Guardini (1885-1968) dowodził, że wiek współczesny dobiegł końca. Jacques Derrida (ur. 1930), Michel Foucault (1926-1984), Jean-Francois Lyotard (ur. 1924) i inni analizowali ułomną, a nawet zranioną, rzeczywistość ludzkiego istnienia. Jlirgen Habermas (ur. 1929) oraz inni pisarze sprzeciwiali się postmodernizmowi jako dziwacznemu, nierozważnemu porzuceniu racjonalnego myślenia. Trendy postmodernistyczne można znaleźć w architekturze, sztuce (np. prace Andy Warhola [1930-1987]), literaturze, filozofii, krytyce literackiej, egzegezie biblijnej, oraz innych dyscyplinach. Zob. hermeneutyka, oświecenie, racjonalizm, szkoła frankfurcka, teologia śmierci

Pośrednictwo. Wkroczenie kogoś trzeciego w celu pogodzenia dwóch skłóconych ze sobą stron i doprowadzenia w ten sposób przez jakieś nowe porozumienie do osiągnięcia wspólnego rozwiązania lub dobra. W Starym Testamencie Abraham (Rdz 18, 16-33), Mojżesz (Rdz 32, 7-14) i inni prorocy, kapłani, sędziowie i królowie byli pośrednikami między narodem a Bogiem. Jezus Chrystus, będąc Bogiem i Człowiekiem, jest w pełni i ostatecznie Pośrednikiem; oznacza to, że jest On ostatecznym Mediatorem między Bogiem, a grzeszną ludzkością (1 Tm 2, 5; Hbr 8, 6; 9, 15; 12, 24); jest to podstawowa prawda wiary chrześcijańskiej, omówiona przez Piusa XII w takich encyklikach jak Mystici Corporis (1943) i Mediator Dei (łac. “Pośrednik Boży”) z roku 1947 (zob. DH 1526, 3370, 3820; ND 712, 1215). Zob. odkupiciel, odkupienie, zbawienie.

Pośredniczka. Nadawany Matce Bożej tytuł, który powstał na Wschodzie, a jego pierwsze pewne potwierdzenie na piśmie pochodzi od św. Andrzeja z Krety (zm. 740). Ponieważ jest tak bardzo związana z własnym Synem, Maryja może się wstawiać za innymi swoimi dziećmi (J 19, 26); to wstawiennictwo liczy na nieskończone zasługi Jej Syna. Aniołowie, święci i ludzie żyjący obecnie na ziemi też się wstawiają za innymi (1 Tm 2, l) i na swój sposób przekazuj ą jako pośrednicy Boże błogosławieństwa. Takich podporządkowanych pośredników nazywa się czasami “pośrednikami w znaczeniu względnym”, czyli uzależnionymi od zasług Jezusa Chrystusa (zob. DH 3320-3321, 3370, 3916; ND 712). Deesis (gr. “modlitwa”), często spotykana kompozycja ikonograficzna na środku ikonostasu, ukazuje Matkę Bożą i św. Jana “Zwiastuna” (jak Jan Chrzciciel jest często nazywany na Wschodzie) wstawiających się u Chrystusa, który jest przedstawiony jako Pantokrator. Zob. Aniołowie Stróżowie, ikonostas, kult świętych, mariologia, pantokrator, wstawiennictwo.

Poświęcenie. Jest to zwyczaj stosowany w Kościołach chrześcijańskich, będący znakiem oficjalnego stwierdzenia, wzywania albo przydzielania Bożego uznania i łaski; zazwyczaj towarzyszy mu znak krzyża. Zob. beraka, konsekracja, sakramentale.

Poświęcenie kościoła Zob. dedykacja kościoła.

Potentia oboedientialis (łac. “zdolność do uległości”). Natura ludzka otwarta na łaskę Bożą. Wyrażenie sięga czasów św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) i bł. Piotra z Tarantaise (ok. 1224-1276), który jest znany także jako Innocenty V (papież w 1276 r.). Teologia potrydencka często interpretowała tę ludzką otwartość statycznie. Kard. Henri de Lubac (1896-1991) i inni posługiwali się tym wyrażeniem, żeby wykazać, w jaki sposób ludzie są dynamicznie ulegli inicjatywom Bożym. Zob. łaska.

Potentia idrisdictionis (łac. “władza jurysdykcyjna”). Zob. hierarchia, jurysdykcja, święcenia.

Potestas ordinis (łac. “władza święceń”). Zob. hierarchia, jurysdykcja, święcenia.

Potępienie. Los tych ludzi, którzy umierają bez żalu za popełnione grzechy ciężkie. Ponieważ całkowicie odrzucili Boga i bliźnich (Mt 25,31-46), będą cierpieć wieczne męki w piekle. Zob. grzech śmiertelny i powszedni, metanoia, odrzucenie, piekło, sąd ostateczny.

Powątpiewanie. Zob. wątpliwość.

Powszechniki. Ogólne pojęcia takie, jak: róża, dom, sprawiedliwość, stworzenie. Platon (427-347 przed Chr.), kierując się pewną odmianą przesadnego realizmu, dowodził, że wieczne, istniejące same z siebie idee w wyższym świecie służą jako wzory powszechnych nazw, jakie nadajemy rzeczom indywidualnym w naszym zmiennym, widzialnym świecie. Poglądem przeciwnym jest nominalizm Williama Ockhama (ok. 1285-1347) i Gabriela Bielą (ok. 1420-1495), według których tylko byty indywidualne są rzeczywistością, nazwy powszechne są mniej lub więcej umowne. Umiarkowany realizm Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) głosi, że pojęcia ogólne istnieją w naszym umyśle, ale są oparte na rzeczywistej naturze rzeczy. Zob. filozofia, nominalizm, platonizm, tomizm.

Powszechny Sobór. Zob. Sobór Powszechny.

Poza Kościołem nie ma zbawienia. Zob. Extra ecclesiam nulla salus.

Pozytywizm (fr. “positivisme” z łac. “positivus = dodatni, oparty na czymś, uzasadniony”). Kierunek filozoficzny upowszechniony przez Augusta Comte'a (1798-1857), który twierdził, że znamy tylko to, co możemy dostrzec zmysłami, odrzucał twierdzenia teologiczne i metafizyczne i chciał zorganizować społeczeństwo oparte na zasadach naukowych. W okresie międzywojennym logicy o zabarwieniu pozytywistycznym, np. Alfred Julius Ayer (1910-1989), dowodzili, że pełne znaczenie mają tylko twierdzenia tautologiczne, albo takie, które można sprawdzić doświadczalnie; rzecz w tym, że samo to ich twierdzenie ani nie jest tautologiczne, ani możliwe do sprawdzenia doświadczalnie. Zob. materializm, metafizyka, nauka i religia.

Pożądliwość. Ogólnie rzecz biorąc, jakakolwiek żądza. W znaczeniu bardziej specyficznym wyraz ten się odnosi do nieuporządkowanych pożądań, które są następstwem grzechu pierworodnego i pozostają po chrzcie (por. DH 1515; ND 512). Zob. grzech pierworodny, Sobór Trydencki.

Praeambula fidei (łac. “przesłanki wiary”). Zob. przesłanki wiary.

Pragmatyzm (gr. “nastawienie na rzeczy konkretne”). Amerykański kierunek filozoficzny, zawdzięczający swe powstanie Charlesowi Sandersowi Peirce'mu (1839-1914), a rozwinięty przez Williama Jamesa (1842-1910) i Johna Deweya (1859-1952). Szkoła ta przez to, że kładła nacisk na doświadczenie, prawdziwość twierdzeń sprawdzała ich praktycznymi wynikami. W szczególności Dewey wywarł głęboki wpływ na myśl amerykańską! na amerykańskie wychowanie. Pragmatyzm wpłynął także na Georga Tyrrella (1861-1909) i na innych modernistów. Zob. filozofia, modernizm.

Prawa człowieka. Dobra, do których posiadania ludzie są uprawnieni na mocy sprawiedliwości, ponieważ zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo i powołani do życia wiecznego z Bogiem. Są to: wolność sumienia i prawo do życia, pracy, małżeństwa, wykształcenia i własności. Trzecie przykazanie dekalogu (Wj 20, 2-17; Pwt 5, 6-21) zapewniało regularny odpoczynek ubogim pracownikom i niewolnikom. Wiele przepisów prawnych Starego Testamentu i wiele wypowiedzi proroków o niesprawiedliwości (2 Sm 11, 1-12, 14; Iz 5, 23) jest związanych z podstawowymi prawami człowieka. Stary Testament wielokrotnie domaga się opieki nad sierotami, wdowami i obcokrajowcami (Pwt 24, 17-22; 27, 19). Wbrew tej zasadniczej równości wszystkich ludzi w Chrystusie (Ga 3, 28) życie chrześcijańskie nadal było odkształcane przez niewolnictwo, uciemiężenie kobiet, antysemityzm i inne karygodne wykroczenia. Równocześnie przez wiele stuleci mnisi i inne ugrupowania w Kościele niemal osamotnieni zapewniali ludziom wykształcenie oraz otaczali opieką chorych, opuszczonych i umierających. Wielka Karta Wolności (1215), amerykańska Deklaracja Niepodległości (1776), polska Konstytucja Trzeciego Maja (1791) oraz Deklaracja Narodów Zjednoczonych o Prawach Człowieka (1948) oto ważniejsze oświadczenia wyrażające ogólną świadomość praw ludzkich i zachęcające do ich przestrzegania. Wśród wielu chrześcijan, którzy walczyli o prawa człowieka, musimy wspomnieć Bartłomieja de las Casas( 1484-1566), Piotra Skargę (l 536-1612), Williama Wilberforce'a (1759-1833), Daniela O'Connella (1775-1847), biskupa Wilhelma Emmanuela Kettelera (18111877), kardynała Henryka Edwarda Manninga (1808-1892), św. Alberta Adama Chmielowskiego (1845-1916), Martina Lutra Kinga (1829-1968), kardynała Stefana Wyszyńskiego (1901-1981) oraz papieży, poczynając od Leona XIII (1810-1903), który ogłosił przełomową encyklikę Rerum novarum (1891), upamiętnioną przez Jana Pawła II (ur. 1920) w encyklice Centesimus annus (1991). Sobór Watykański II poparł pełny zakres praw człowieka (GS 27, 29, 66). W szczególności jeden cały dokument (Dignitatis humanae) został poświęcony prawu osób i wspólnot do społecznej i obywatelskiej wolności w sprawach religijnych to postęp w nauce Kościoła przygotowany przez teologa amerykańskiego, Johna Courtneya Murraya (1904-1967). Zob. antropologia, dekalog, obraz Boży, teologia afroamerykańska, teologia feministyczna, wolność religijna.

Prawa Kościelne. Szczegółowe przykazania wiążące wszystkich członków Kościoła katolickiego. Obejmują one uczestniczenie we Mszy świętej w niedziele i święta obowiązujące (CIC 1246), wyznanie grzechów ciężkich i przyjęcie Komunii świętej przynajmniej raz w roku (CIC 920, 989), zachowanie postu i wstrzemięźliwości oraz branie udziału w działalności Kościoła i w udzielaniu pomocy ubogim (CIC 222). Zob. małżeństwo, ,Prawo Kanoniczne.

Prawda. Cecha znamienna wiedzy, bytu i działalności: a. Wiedza jest prawdziwa, jeżeli czyjeś sądy są logicznie spójne i odpowiadają temu, w jaki sposób rzeczy istnieją. b. Każda rzeczywistość jest prawdziwa, jeżeli jest wewnętrznie poznawalna i poznana przez Boga. c. Nasze słowa i czyny są prawdziwe, jeżeli wiernie przekazujemy to, co wiemy, jeżeli żyjemy odpowiednio do naszych wierzeń i jeżeli stwierdzamy, że nasze teorie się sprawdzają praktycznymi następstwami. Hebrajski wyraz oznaczający prawdę (emet) jest spokrewniony z wyrazem amen i wskazuje na żywą wierność. O Bogu się mówi, że jest “bogaty w łaskę (hesed) i wierność” (Wj 34, 6; zob. Ps 177, 2); to wyrażenie Starego Testamentu odbija się echem w Janowym opisie Słowa, które stało się ciałem i było “pełne łaski i prawdy” (J 1, 14). Chrystus, będąc doskonałym objawieniem Ojca, jest rzeczywistą Prawdą (J 14, 6). Zesłany przez Niego Duch Święty poprowadzi nas do wszelkiej prawdy (J 16, 13). Wierzący zostali wyzwoleni po to, by “czynić prawdę” (J 3,21; 8, 32). Filozofia interpretuje “prawdę” jako właściwość (wiedzy, rzeczywistości i działalności). Nowy Testament natomiast rozumie prawdę w sposób głęboko osobisty w kategoriach Chrystusa, Ducha Świętego i wierzących. Zob. amen, Duch Święty, hesed, objawienie, pojęcie transcendentalne.

Prawo. Powtarzające się prawidło w sposobie działania ludzi i innych stworzeń (np. prawa historii i prawa fizyki). W znaczeniu normatywnym prawo uznaje i reguluje uprawnienia i obowiązki obywateli albo wierzących, żeby umożliwić trwanie wspólnego dobra w społeczeństwie i Kościele i aby je uwydatnić. Wyraz “Prawo” może też oznaczać religię żydowską (Dz 23, 29), podobnie jak wyrażenie “święte przykazanie” (2 P 2, 21) odnosiło się do chrześcijaństwa. Prawo miłości (Mt 22, 36-40) wywodzi się ze Starego Testamentu, otrzymało ono jednak nową moc przez to, że uosobiło się w Chrystusie (J 13, 34; 15, 12-13). Zob. antynomizm, autonomia, dekalog, heteronomia, prawo i Ewangelia, Prawo Kanoniczne, prawo naturalne, tora.

Prawo i Ewangelia. Przeciwstawienie, na które kładł nacisk Marcin Luter (1483-1546): a. bezowocne wysiłki w celu zapewnienia sobie zbawienia dzięki własnym osiągnięciom religijnym, b. usprawiedliwienie, które pochodzi z samej tylko wiary, z Ewangelii będącej “mocą Bożą ku zbawieniu każdego wierzącego” (Rz 1, 16). W tym układzie prawo, nawet nadane przez Boga Prawo Mojżeszowe, wzmaga naszą świadomość, że jesteśmy niewolnikami grzechu. Słowo Boże zwiastuje nam, że staliśmy się wolni dzięki zasługom Chrystusa miłosiernie nam przypisanym i że w ten sposób uczestniczymy przez wiarę w sprawiedliwości Chrystusa. Pojęcie “prawa i Ewangelii”, choć było zamierzone jako podstawowe prawidło interpretacji całego Pisma Świętego, a także samego życia, czasami prowadziło do zbyt mocnego przeciwstawienia Starego Testamentu Nowemu. Zob. luteranizm, prawo, przypisywanie, reformacja, Sobór Trydencki, tora, usprawiedliwienie, wiara i uczynki.

Prawo Kanoniczne. Zbiór skodyfikowanych ustaw i postanowień prawnych, do których przestrzegania są zobowiązani wszyscy katolicy zarówno jako jednostki, jak jako rozmaite grupy, które powstały w obrębie Kościoła. Szczególnie odnosi się to do Kodeksu Prawa Kanonicznego ogłoszonego przez Jana Pawła II w 1983 r., który zastąpił kodeks z 1917 r. Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich ogłoszonego w 1990 r. oraz konstytucji apostolskiej Pastor bonus (obowiązującej od 1 marca 1989 r.), która reguluje zasady działania Kurii Rzymskiej. Zob. Corpus Iuris Canonici, kodeks prawa kanonicznego, Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich, nomokanon.

Prawo Kanoniczne Wschodnie. Zob. źródła Wschodniego Prawa Kanonicznego.

Prawomyślność. Zob. ortodoksja.

Prawo naturalne. Powszechne prawo moralne dane przez Boga w samym akcie stworzenia istot ludzkich i możliwe do poznania w świetle rozumu (zob. GS 79, DHu 2). Literatura klasyczna, np. fragmenty Antygony Sofoklesa (ok. 497-406 przed Chr.), zachodnia tradycja prawna, Pismo Święte (np. Rz 2, 14-15) i inne wypowiedzi dowodzą istnienia prawa naturalnego, które wskazuje ludziom właściwą drogę postępowania wolnego i odpowiedzialnego. Grzech utrudnia rozpoznanie prawa moralnego i podporządkowanie się mu (Mt 19, 1-9); główne jego sformułowania wylicza Dekalog. W świetle samego tylko prawa naturalnego trudno osiągnąć moralną pewność co do określonych rozwiązań w takich dziedzinach, jak: stosunki międzynarodowe, sprawiedliwość społeczna, obyczajowość w sferze seksualnej. Zob. dekalog, grzech, prawo, teologia moralna, wolna wola.

Prawosławie orientalne. Współczesne wyrażenie na oznaczenie tych Kościołów wschodnich, które odrzuciły uchwały Soboru Chalcedońskiego (451) uważając, że zdradził on myśl św. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444) i skapitulował wobec dyofizyzmu (gr. “dwie natury”) nestoriańskiego. Te Kościoły przyjmują trzy pierwsze sobory powszechne inaczej niż prawosławie wschodnie, które przyjmuje pierwsze siedem soborów. Podczas gdy wschodnie prawosławne Kościoły autokefaliczne uznają patriarchę konstantynopolitańskiego za symbol swojej jedności, orientalne prawosławne Kościoły autokefaliczne nie mają takiego punktu oparcia dla jedności. Zob. autokefaliczny, chrześcijaństwo ormiańskie, Kościoły wschodnie, monofizytyzm, nestorianie, patriarchaty prawosławne, Siedem Soborów Powszechnych, Sobór Chalcedoński, Sobór Efeski, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Nicejski I.

Prawowierność. Zob. ortodoksja.

Predestynacja (łac. “przeznaczenie”). Zob. przeznaczenie.

Preegzystencja (łac. “istnienie uprzednie”). Przekonanie, że Jezus z Nazaretu był/jest osobowo identyczny z Synem Bożym, który istniał od wieków i który przyszedł na świat, żeby się objawić w dziejach ludzkich (J 1, 14; 1 Kor 8, 6; 2 Kor 8, 9; Flp 2, 5-11; Kol 1, 15-17; Hbr 1, 2-3). Wprawdzie przedchrześcijańska myśl żydowska przyjmowała istnienie istot pośredniczących między Bogiem a światem, nie mamy jednak możliwych do udowodnienia poprzedników pojęcia w pełni osobowej preegzystencji Chrystusa jako Syna Bożego i Logosu, który “zstępuje” na ziemię. W przedchrześcijańskiej myśli żydowskiej Mądrość i Logos to tylko żywe metafory Bożej działalności i Bożych przymiotów. Platon (ok. 427-347 przed Chr.) dowodził istnienia odwiecznych idei, które były wzorem dla Demiurga kształtującego świat. Ta teoria skłoniła Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) do przypuszczenia, że Bóg stworzył istoty duchowe, a używanie lub nadużywanie przez nie wolnej woli sprawia, że stają się albo aniołami, albo diabłami, albo wreszcie duszami zamieszkującymi w ludzkich ciałach. Zob. chrystologia odgórna, demiurg, literatura mądrościowa, logos, wcielenie, wieczność.

Prefacja (łac. “przedmowa”). Modlitwa wprowadzająca w Modlitwę Eucharystyczną w mszy łacińskiej i wyliczająca powody skłaniające nas do wysławiania Boga. Prefacje się zmieniają zależnie od okresu liturgicznego (np. inne są na Adwent, inne na Wielki Post, Wielkanoc czy Zesłanie Ducha Świętego), a także od różnych świąt (np. Najświętszej Maryi Panny, apostołów i męczenników). Odpowiadająca prefacji część w liturgiach wschodnich poprzedza bezpośrednio anaforę. Zob. anafora, eucharystia, liturgia, modlitwa eucharystyczna.

Prezbiter (gr. “starszy”). Wyrażenia tego używano na oznaczenie urzędników synagogalnych, członków żydowskiego sanhedrynu albo najwyższej rady w Jerozolimie, a także tych, którzy przewodzili pierwotnym gminom chrześcijańskim (zob. Dz 11, 30; 14, 23). Początkowo wyraz presbiteroi wydaje się być synonimem wyrazu episkopoi (gr. “nadzorca”; zob. Flp 1, 1; Tt 1, 5. 7). W Kościele jerozolimskim prezbiterów łączono z apostołami (Dz 15, 2. 4.6.22-23; 16,4). W czasach św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 - ok. 107) prezbiterzy (albo kapłani) to grupa, która występowała po “nadzorcach” (czyli po biskupach), ale przed diakonami. Dekret Soboru Watykańskiego II o kapłanach nosi tytuł Presbyterorum ordinis (1965). Zob. biskup, diakon, kapłani, starsi.

Prezbiterianizm (od gr. “presbiter = starszy”). Sposób sprawowania rządów w Kościele, różny z jednej strony od episkopalizmu, czyli od rządów biskupich, z drugiej strony od kongregacjonalizmu, czyli od rządów wspólnoty. Są to rządy sprawowane przez cały szereg urzędników aż po zgromadzenie ogólne, w którym uczestniczą wybrani przedtem reprezentanci: ministrowie i starsi. Prezbiterianie są związani z tradycją Jana Kalwina (1509-1564) i szkockiego reformatora, Jana Knoxa (ok. 1505-1572). Kościół Szkocki jest jedynym Kościołem prezbiteriańskim będącym jednocześnie Kościołem państwowym. Zob. kalwinem, kościół episkopalny, starsi, teologia kongregacyjna.

Privilegium paulinum Zob. przywilej Pawłowy.

Probabilizm (łac. “prawdopodobny”). Kierunek w teologii moralnej, którego zasadą znamienną jest to, że jeżeli mimo usiłowań dojścia do pewności pozostaje obiektywna wątpliwość co do istnienia prawa lub co do jego zastosowania, zgodne z prawem będzie oparcie się na opinii prawdopodobnej, nawet gdyby opinia przeciwna, sprzyjająca ściślejszej interpretacji prawa, była bardziej prawdopodobna. Kierunek ten, popierany przez jezuitów i innych moralistów, został podważony przez probabilioryzm, kierunek przyjęty przez dominikanów w roku 1656, według którego wolno się kierować tylko tymi opiniami, które mają bardziej oczywiste dowody na swoją korzyść. Św. Alfons Liguori (1696-1787), założyciel redemptorystów, dzięki temu, że zajął stanowisko pośrednie, udzielił poparcia probabilizmowi, który się dzisiaj powszechnie przyjmuje (zob. DH 2725-2727). Zob. jansenizm, laksyzm, rygoryzm, teologia moralna.

Processiones divinae (łac. “pochodzenie Boże”). Zob. pochodzenie osób Boskich.

Proklamacja (łac. “głosić przed kimś, obwieszczać”). Głoszenie Chrystusa (Kol 1, 28) i Ewangelii (1 Kor 9, 14) połączone z wysławianiem i dziękczynieniem. Może się to dziać podczas ewangelizowania ludzi “stojących na zewnątrz”, czyli nie będących chrześcijanami, albo podczas sprawowania obrzędów liturgicznych, np. w Exultet, czyli w obwieszczaniu Świąt Wielkanocnych, a także podczas Eucharystii, kiedy to “głosi się śmierć Pana, aż przyjdzie” (1 Kor 11, 26). Zob. anamneza, doksologia, ewangelizacja, homilia, kazanie, orędzie, prorok.

Prolepsis (gr. “uprzedzenie, antycypacja”). Zob. uprzedzenie.

Prorok. Człowiek natchniony przez Ducha Bożego do szczególnego mówienia lub działania. Prorocy Starego Testamentu, wyjaśniający wydarzenia dawne i obecne i zapowiadający te, które miały nadejść, przemawiali na podstawie głębokiego poznania Boga, głosili wierność przymierzu i przeciwstawiali się czysto zewnętrznemu zachowywaniu Prawa. Wezwani przez Boga (Iz 6, 1-13; Jr 1, 4-19; Ez 1, 1 - 3, 27), przekazywali słowo Boże narodowi. Konflikty między prorokami wskazywały na konieczność stwierdzenia tożsamości tych, którzy rzeczywiście zostali upoważnieni do przemawiania w imię Boże (1 Krl 22; Jr 27-28). Nowy Testament poświadcza istnienie podobnych problemów w badaniu proroctw i wydawaniu o nich sądu (1 Kor 14, 37-40; 1 Tes 5, 19-21). Jezus uznany za jednego z proroków (Mk 6, 15; 8, 28), a wręcz za proroka w najściślejszym słowa znaczeniu (J 6, 14; 7, 40; Pwt 18, 15. 18), przemawiał i działał profetycznie (Mk 11,15-18; 13, 1-2; Łk 11, 29). Jezus, chociaż umieszczał samego siebie w szeregu proroków (Mt 13, 57; Łk 13, 34), twierdził, że był, czy jest czymś więcej niż prorocy, królowie, poświęcone osoby i miejsca w Starym Testamencie (np. Mt 12, 15-21, 41-42). Nowy Testament wielokrotnie zauważa, że to, na co oczekiwali prorocy Starego Testamentu, zostało wypełnione w Jezusie. Dar prorokowania dany był także wspólnotom Nowego Testamentu (Rz 12, 6; 1 Kor 12, 28-30; 14, 29. 32) i późniejszemu Kościołowi. Sobór Watykański II położył nacisk na to, w jaki sposób wszyscy ochrzczeni, poprzez swój zmysł wiary i dawane świadectwo, mają udział w proroczej funkcji Jezusa Chrystusa (LG 12, 35). Zob. charyzmaty, islam, Jezus Chrystus, kapłani, Stary Testament.

Prosopon (gr. “twarz, maska, rola w dramacie”). Początkowo maska noszona na scenie, później wyraz oznaczający osobę. Niektórzy greccy Ojcowie Kościoła mówili o trzech prosoponach Trójcy Przenajświętszej i o jednym prosoponie w Jezusie Chrystusie (zob. DH 250, 302; ND 604, 615). Dla Nestoriusza (zm. ok. 451), który cenił określenia “postać/zewnętrzny przejaw” z Listu do Tesaloniczan 2, 6-7, słowo prosopon oznaczało to wszystko, co stanowi czyjś “wygląd zewnętrzny”, albo publiczne “ukazanie się”. Częściej jednak na oznaczenie osoby czyli jednostki rozumnej posługiwali się oni wyrazem hipostasis. Zob. hipostaza, nestorianie, osoba.

Prostota. 1. Cecha znamienna bytu niepodzielnego i niezłożonego z różnych części (simplicitas). Będąc duchowo i całkowicie samym sobą. Bóg jest prosty w tym znaczeniu ontologicznym (J 4, 24; zob. DH 297, 800, 805, 1880, 3001; ND 19, 319). 2. W znaczeniu moralnym prostota się odnosi do nieskomplikowanej czystości intencji, którą się kieruje człowiek prawdziwie religijny (zob. Mt 10,16). W duchowości wschodniej cechowała osobę, którą Duch Święty połączył w jedną całość. Zob. cierpienie Boga, niezmienność, roztropność.

Protestanci (łac. “publicznie oświadczać, sprzeciwiać się”). Ludzie, Kościół, system teologiczny i urządzenia związane w jakiś sposób z protestantyzmem, czyli z szesnastowieczną reformacją. Za symboliczną datę początków protestantyzmu przyjmuje się dzień 31 października 1517 roku, kiedy to Marcin Luter ogłosił swoje dziewięćdziesiąt pięć tez o odpustach, w których zaatakował różne nadużycia związane z nauczaniem, głoszeniem, a także praktykowaniem sakramentu pokuty. Wyraz “protestant” pochodzi od niekatolickiej mniejszości, która zebrana na zwołanym przez cesarza sejmie w roku 1529 w Spirze zaprotestowała przeciw religijnej polityce katolickiego władcy, Karola V. Wyraz ten często się utożsamia z wyrazem “ewangelik”, czasami wyraża on też pewien sprzeciw wobec katolicyzmu. Wśród powszechnie przyjętych przez protestantyzm zasad znajdują się: nauka o usprawiedliwieniu przez samą tylko wiarę, a nie przez uczynki, powaga samego tylko Pisma Świętego i powszechne kapłaństwo wiernych. Zob. baptyści, ewangelicy, husyci, kalwinizm, luteranizm, metodyści, nowa prawowierność, prawo i Ewangelia, prezbiterianizm, protestantyzm liberalny, przypisywanie, purytanie, reformacja, sakrament pokuty, skażenie ludzkiej natury, sola fide, sola gratia, sola scriptura, teologia dialektyczna, teologia kongregacyjna, theologia crucis gloriae, usprawiedliwienie, wiara i uczynki, zwinglianizm.

Protestantyzm liberalny. Kierunek w dziewiętnastowiecznej i dwudziestowiecznej teologii protestanckiej, na który wielki wpływ wywarła filozofia Oświecenia, często sprzeciwiający się dogmatom Kościoła i nastawiony na rozwój naukowego podejścia do Pisma Świętego. Friedrich Schleiermacher (1768-1834), którego się powszechnie uważa za twórcę tego ruchu, utrzymywał, że normą wiary jest doświadczenie religijne i wewnętrzna świadomość Boga. Różni jego następcy dążyli do uwolnienia Pisma od legendarnych i mitycznych naleciałości, tak by odsłonić prawdziwą historię. Wielkie zainteresowanie etyczne (które przyćmiło eschatologię) sprawiło, że liberałowie kładli nacisk na religię Jezusa historycznego wyrażoną w Kazaniu na Górze i ujmowaną jako solidarność ludzi kierowanych przez Boga. Niektórzy, np. Emst Troeltsch (1865-1923), podawali w wątpliwość jedyność objawienia chrześcijańskiego, a samo chrześcijaństwo pojmowali jako coś niewiele większego niż uderzające zjawisko w historii religii. Wiara we współczesną wiedzę, filozofię i postęp spowodowała, że teologowie głęboko się powiązali z europejską kulturą mieszczańską i jej politycznymi przywódcami; wyraźnym przykładem takiej postawy jest Adolf von Hamack (1851-1930). Pierwsza wojna światowa i wyłonienie się teologii dialektycznej przyhamowały na jakiś czas protestantyzm liberalny. Od początku lat sześćdziesiątych przeżywa on pewne odrodzenie. Zob. eschatologia, Jezus historyczny, modernizm, oświecenie, protestanci, teologia dialektyczna.

Protoewangelia (gr. “pierwsza ewangelia”) Opowiadanie o dzieciństwie Jezusa zawarte w apokryficznym utworze Jakuba. Wyraz ten stosuje się także do tradycyjnej interpretacji wypowiedzi o kobiecie depczącej głowę węża (Rdz 3,15) jako pierwszej obietnicy zbawienia i roli, jaką w tym dziele odegrała Matka Boża. Zob. eschatologia, Ewangelie apokryficzne, Ewangelie dzieciństwa, sens Pisma Świętego.

Protokanoniczny (gr. “znajdujący się w kanonie na pierwszym miejscu”). Wyraz stosowany do 39 ksiąg Starego Testamentu uważanych przez wszystkich za natchnione i kanoniczne. Zob. apokryfy, kanon Pisma Świętego, księgi deuterokanoniczne.

Protologia (gr. “nauka o rzeczach pierwszych”). Nauka o początku świata i ludzi. Protologia odpowiada eschatologii, ponieważ pierwotny plan Boży staje się jasny przez swoje pełne rozwinięcie pod koniec dziejów. Zob. Adam, Ewa, grzech pierworodny, sprawiedliwość pierwotna, stworzenie, upadek.

Prozeuci (gr. “ci, którzy się nawrócili”). Poganie nawróceni na judaizm (zob. Mt 23, 15; Dz 2, 10), a także “bojący się Boga”, którzy zachowywali tylko część prawa żydowskiego (zob. Dz 10, 2; 13, 43).

Prozelityzm. W przeszłości prozelityzm był często synonimem ewangelizacji. Rzeczywiście, Sobór Watykański II stwierdził prawo Kościoła do prowadzenia pracy ewangelizacyjnej i do zdobywania konwertytów (AG 7, DHu 13-15). Dzisiaj jednak prozelityzm ma niemal zawsze znaczenie ujemne i oznacza zmuszanie ludzi lub manipulowanie nimi tak, żeby przyjęli taką, a nie inną wiarę. Wspólnoty religijne i świeckie wiele razy potępiały tę odmianę prozelityzmu; wystąpił przeciwko niej także Sobór Watykański II (AG 13, DHu 4). W dialogu ekumenicznym z Kościołami wschodnimi prozelityzm jest jednym z zagadnień umieszczonych w oficjalnym programie. Zob. ewangelizacja, nawrócenie, unici, wolność religijna.

Prymas (łac. “pierwszy, przodujący”). Zob. prymat.

Prymat (łac. “pierwszeństwo”) Stanowisko pierwszego biskupa albo prymasa w Kościele lokalnym i należne temu stanowisku poważanie. Prymat honorowy oznacza przewodniczenie na synodach i konferencjach, nie pociąga on jednak ze sobą żadnej władzy poza własną diecezją lub krajem, jak to jest w wypadku arcybiskupa Canterbury we wspólnocie anglikańskiej. Prymat jurysdykcyjny papieża oznacza jego rzeczywisty autorytet w rządzeniu pasterskim w całym Kościele (zob. DH 875, 3059-3060, 3063-3064, 3074; ND 804, 825-826, 829-830, 839). Wielu prawosławnych uznaje honorowy prymat papieża, ale nie jego rzeczywistą jurysdykcję. Kiedy jednak w roku 1979 Jan Paweł II odwiedzał Konstantynopol, patriarcha Demetrios I powitał go słowami św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 - ok. 107), określając Stolicę Apostolską jako “przewodzącą w miłości”, tytułem zatem czcigodnym, który wskazuje na pasterskie posługiwanie całemu Kościołowi. W Kościele ormiańskim i syryjskim prymasa zwie się “katolikosem” (gr. “przełożony ogólny”). Prymat może być powszechny, lub regionalny. I tak, wśród Kościołów prawosławnych orientalnych, patriarcha Aleksandrii cieszy się prymatem honorowym wobec Kościołów etiopskiego i erytrejskiego. Zob. autorytet, biskup, chrześcijaństwo ormiańskie, diecezja, jurysdykcja, Kościół wschodni asyryjski, papież, synod.

Pryscylianie Herezja powstała w IV stuleciu, związana z Hiszpanem Pryscylianem, kaznodzieją! przez jakiś czas biskupem Avili. Ta dualistyczna herezja wiele zapożyczyła z gnostycyzmu i manicheizmu, a za sabelianizmem poszła w tym, że “Ojca”, “Syna” i “Ducha Świętego" pojmowała jako wyłącznie trzy sposoby ukazywania tej samej rzeczywistości, czyli trzy sposoby patrzenia na tego samego Boga. Reakcja na tę herezję przyspieszyła rozwój doktryny trynitarnej, a Hiszpania stała się pierwszym krajem katolickim, który w wyznaniu wiary używał wyrażenia Filioque (łac. “i Syna”). W roku 386 Pryscylian mimo protestów św. Marcina z Tours (zm. 397) został stracony przez władze państwowe w Trier i tym samym stał się pierwszym heretykiem straconym przez chrześcijańską władzę (zob. DH 188-208, 283-286, 451-464). Zob. dualizm, gnostycyzm, manicheizm, modalizm, patripasjanizm.

Przebaczenie grzechów. Podstawowe przekonanie w żydowsko-chrześcijańskim pojmowaniu miłosiernego postępowania Boga z nami (Ez 18,21-28; Mk 1, 4; Łk 15). Jezus odpuszczał grzechy (Mk 2,1-12; Łk 7,36-50) i Kościołowi swemu dał władzę dokonywania tego samego (Łk 24, 47; J 20, 22-23). Odpuszczenie grzechów przez chrzest (Dz 2, 38) i innymi sposobami domaga się od nas żalu za grzechy oraz dobrowolnego przebaczenia tym wszystkim, którzy wobec nas zawinili (Mt 5,23-24; 6,12.14-15; 18,21-35). Zob. chrzest, sakrament pokuty.

Przebóstwienie. Według św. Ireneusza z Lyonu (ok. 130 - ok. 200), św. Atanazego Wielkiego (ok. 296-373) oraz innych Ojców Kościoła cel wcielenia. Ludzie już stworzeni na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) dzięki łasce mogą mieć udział w życiu Bożym (2 P 1, 3-4). Zob. łaska, Ojcowie Kościoła, wcielenie.

Przechowywanie Najświętszego Sakramentu. Praktyka przechowywania w tabernakulum konsekrowanych Hostii, żeby umożliwić udzielanie Komunii św. chorym i odbywanie adoracji Najświętszego Sakramentu przez wiernych (CIC 934-944). Chrześcijanie prawosławni oraz niektórzy anglikanie również przechowuj ą konsekrowane Hostie w celu komunikowania chorych. Świecąca się lampka w pobliżu tabernakulum wskazuje na obecność Najświętszego Sakramentu. Zob. adoracja, Najświętszy Sakrament, obecność rzeczywista.

Przeistoczenie. Zmiana (wskutek wypowiedzenia przez kapłana słów konsekracji) substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa, chociaż postaci chleba i wina pozostają. Sobór Laterański IV (1215) użył czasownika transsubstantiare (łac. “zmieniać istotę”) w eucharystycznej części swego wyznania wiary (DH 802, zob.782,1642; ND21, 1502,1519). W czasach reformacji Ulryk Zwingli (1484-1531) patrzył na Eucharystię zupełnie symbolicznie i twierdził, że nie było żadnej zmiany. Pogląd ten głosił wcześniej Berengariusz z Tours (ok. 999-1088), który odrzucał przeistoczenie i nie zgadzał się z rzeczywistą obecnością (DH 700; ND 1501). Marcin Luter (1483-1546) utrzymywał, że chociaż pozostają substancje chleba i wina, Ciało i Krew Chrystusa stają się obecne dla wierzącego. Ten pogląd nazwano konsubstancją (łac. “z istotą”). Sobór Trydencki w nauce o Eucharystii ponownie przedstawił prawdę wiary, że podczas konsekracji chleb i wino zostają przeistoczone w Ciało i Krew Chrystusa i że powinny być adorowane (DH 1651-1654, 1656; ND 1526-1529, 1531). Grecki Kościół prawosławny zamiast wyrazu “przeistoczenie” stosuje wyraz metabole (gr. “zmiana, przemiana”) albo metousiois (gr. “zmiana istoty”), ale tak naprawdę przedmiotem dyskusji z Kościołem katolickim jest moment konsekracji. Zob. epikleza, Eucharystia, konsekracja, konsubstansacja obecność rzeczywista, przypadłość, Sobór Laterański IV, Sobór w Konstancji, zwinglianizm.

Przekaz. W Nowym Testamencie tradycja podtrzymywana we wspólnocie. Można też mówić o religijnych tradycjach żydowskich (Ga 1, 14), nawet przewrotnych i domagających się naprawy (Mk 7, 1-13). “Przekazem” może też być ogólnie przyjęta nauka chrześcijańska (2 Tes 3, 6) albo szczególne wielkiej wagi tradycje (1 Kor 11, 2, 23; 15, 2-5). Zob. Biblia, tradycja.

Przemiana serca. Zob. metanoia.

Przemienienie. Wydarzenie z życia Chrystusa, kiedy to na górze (prawdopodobnie na górze Tabor blisko Nazaretu) Piotr, Jakub i Jan zobaczyli Go promieniującego chwałą w towarzystwie Mojżesza i Eliasza (Mt 17, l-9; Mk 9, 2-10; Łk 9,2 8-36; 2 P 1, 16-19). Mojżesz i Eliasz, reprezentujący odpowiednio Prawo i proroków, widzieli chwałę Bożą (zob. Wj 24, 12-18; 33, 7-23; 34, 29-35; l Kil 19, 1-18). W mistyce wschodniej “światło Taboru” stało się synonimem najgłębszego przeżycia Boga, które całkowicie przemienia nasze życie po stromym wspinaniu się na górę (nasza asceza). Cechą przeważającą jednak nie był (i nie jest) konieczny wysiłek, lecz coraz większa chwała, która jest naszą własną, jeżeli pozwalamy Bogu zmienić nasze życie (2 Kor 3, 18). W tym upodobnieniu do Bożej chwały przez oczyszczenie (zob. 1 J 3, 2) bizantyński mistyk św. Grzegorz Palamas (1296-1359) dostrzegał Boże energie w działaniu. Trzej uczniowie zobaczyli Chrystusa w nowym świetle, ponieważ zmieniły się ich oczy, a oni osiągnęli dojrzałość. Święto Przemienienia kładzie nacisk na Chrystusa jako na Syna Bożego z samej natury, którego wieczna chwała objawiona przez cierpienie wspiera doczesną pielgrzymkę chrześcijan ku Bogu. Grecy obchodzili to święto przynajmniej od IV stulecia, a upowszechniło się ono na Wschodzie około roku 1000. W 1457 r. papież Kalikst III ustanowił to święto dla całego Kościoła, żeby podziękować Bogu za zwycięstwo nad Turkami odniesione rok wcześniej pod Belgradem. Zob. chwała, hezychazm, mistyka, palamizm, teologia.

Przepisy liturgiczne. Zob. rubryka.

Przepowiadanie. Zob. kaznodziejstwo.

Przesłanki wiary. Te założenia wiary chrześcijańskiej, które pozwalaj ą na jasne ukazanie, że akt wiary jest także rozumnym działaniem ludzkim. Z jednej strony doświadczenie ludzi, szczególnie w swoich najgłębszych pokładach może sprawić, że otworzą się na słowo objawione, usłyszą je i w nie uwierzą. Z drugiej strony człowiek, który przyjmuje Boga dającego samego siebie w Chrystusie, zakłada pewne posiadanie znajomości Boga, celu ludzkiego życia (zob. Rz 1, 19-20; 2. 15; Hbr 11, 6) i ziemskiej historii Jezusa. Zob. analiza wiary, wiara.

Przeszkody małżeńskie. Właściwości lub osobiste okoliczności, które stoją na drodze do zawarcia związku małżeńskiego nazywamy przeszkodami zrywającymi, przekreślają one bowiem ważność małżeństwa. Należą do nich: niedostateczny wiek, impotencja, już istniejące ważne małżeństwo, święcenia, publicznie złożone śluby wieczyste, ścisłe pokrewieństwo (zob. CIC 1073-1094; CCEO 790-812). Zob. ratum et consummatum, ważność.

Przeznaczenie. Wybranie do zbawienia wskutek uprzedniej wiedzy i woli Boga (zob. Mt 20, 23; J 10, 29; Rz 8, 28-30; Ef l, 3-14). Spór z pelagianami wywołał u św. Augustyna z Hippony (354-430) pewne skrajne stwierdzenia, jakoby Bóg wybierał (z “mnóstwa grzechów”, jakim jest rodzaj ludzki) tylko niektórych ludzi do zbawienia wiecznego. Jan Kalwin (1509-1564), odrzucając powszechną wolę zbawczą Boga, przyjmował podwójne przeznaczenie: niektórzy ludzie są wybrani przez Boga do zbawienia wiecznego, a inni znowu są przeznaczeni na wieczne potępienie. Pogląd ten, głoszony wcześniej przez mnicha Gottschalka (ok. 804-869), był wielokrotnie potępiany (zob. DH 621, 685, 1567; ND 1967). Chociaż przeznaczenie występuje w obronie pierwszeństwa łaski Bożej, od której całkowicie zależymy, nie może ono jednak doprowadzić ani do zaprzeczenia powszechnej woli zbawczej Boga (1 Tm 2, 3-6), ani do odrzucenia ludzkiej wolnej woli (zob. DH 396-397; ND 1921-1922). Zob. apokatastaza, kalwinizm, łaska, molinizm, opatrzność, pelagianizm, wiedza uprzednia, wolna wola, wszechwiedza, zasługa, zbawienie.

Przeżycie religijne. Bezpośredni i osobisty kontakt z Bogiem i z Bożymi sprawami (Wj 24, 2, 15-18; 33, 11; DH 3033, 3484; ND 127; DV 8, 14). W drugiej adnotacji do ułożonych przez siebie Ćwiczeń duchownych św. Ignacy Loyola (1491-1556) nawiązał do tradycji sięgającej do Orygenesa (ok. 185 - ok. 254), a ostatecznie do św. Jana (J 1, 39; 13, 23; 1 J 1, 1-3; por. Ps 34, 9), kiedy mówił o oczekiwaniu na to, by modlitwa spowodowała w nas “odczuwanie i smakowanie wewnętrzne” rzeczy Bożych. Przeżycie religijne - zarówno o wielkim natężeniu, jak zwyczajne musi być badane i wyjaśniane w obrębie Kościoła i pod kierownictwem Ducha Świętego (1 Tes 5, 21), co się w szczególny sposób odnosi do przeżyć dramatycznych i mistycznych. Na przykład, starożytni messalianie mylili poczucie (psychologię) łaski z samą łaską. Zob. Duch Święty, kontemplacja, messalianie, mistyka, modernizm, modlitwa, rozeznanie duchów.

Przybranie za dzieci Boże. Pawłowy sposób wyrażania nowych powiązań z Bogiem ludzi odkupionych przez Chrystusa. Wierzący przestali już być niewolnikami grzechu, a stali się przybranymi dziećmi Bożymi, które wołają “Abba, Ojcze” (Rz 8, 15; Ga 4, 5-7), i dziedzicami (Rz 8,17; Ga 4,7) razem z Chrystusem, który z samej swojej natury jest Synem Bożym. Ich przybranie zostanie dopełnione przez zmartwychwstanie ciał (Rz 8, 21-25). Zob. łaska habitualna, nowe narodzenie, odkupienie, przebóstwienie, zmartwychwstanie umarłych.

Przyczynowość. Wpływ, jaki jeden byt lub jego część wywiera na drugi. Przyczyna sprawcza powoduje skutki w bycie już istniejącym albo powołuje nowy byt do istnienia. Przyczyna materialna jest “tworzywem”, z którego byt się kształtuje. Przyczyna formalna nadaje bytowi kształt i go organizuje, powodując przez to, że jest on tym, czym jest. Przyczyna celowa jest celem, dla którego byt został utworzony. Przyczyna wzorcza służy podczas wykonywania jako model albo wzór. Żeby wskazać, że działanie ludzkie odbywa się na innym poziomie niż działanie Boże, Boga nazywamy causa prima, czyli “przyczyną pierwszą”, ponieważ wszystkie inne rzeczy zależą od Boga w powstawaniu, trwaniu i działaniu. Stworzenia nazywamy causae secundae, czyli przyczynami drugorzędnymi, ponieważ tylko dzięki całkowitej zależności od Boga mogą one wywierać na siebie wzajemny wpływ. Zob. analogia, argumenty na istnienie Boga, arystotelizm, materia i forma, ontologizm, stworzenie.

Przygotowanie do Bożego Narodzenia. Okres ten na Zachodzie nazywa się Adwentem. Wschodni Syryjczycy własny okres przygotowania do Bożego Narodzenia, obejmujący cztery niedziele przed tą uroczystością, oznaczaj ą wyrazem subára (syr. “zwiastowanie”); Syryjczycy zachodni tym samym wyrazem oznaczaj ą okres sześciu niedziel przed Bożym Narodzeniem. Wszyscy Syryjczycy obchodzą w tym okresie uroczystość Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny i narodzin św. Jana Chrzciciela. W tradycji bizantyńskiej ten okres przed bożonarodzeniowy rozpoczyna się 15 listopada i jest połączony z czterdziestodniowym postem, zwanym czasami postem Filipowym, ponieważ się rozpoczyna nazajutrz po święcie św. Filipa Apostoła. Zob. adwent, kalendarz liturgiczny, liturgia, post, zwiastowanie.

Przyjęcie. Zob. recepcja.

Przymierze. Układ przyjaźni Boga z ludzkością reprezentowaną przez Noego (Rdz 9, 8-17) oraz z Abrahamem i jego potomstwem (Rdz 15, 18; 17, 1-22). Na górze Synaj Bóg zawarł przymierze z Hebrajczykami za pośrednictwem Mojżesza (Wj 19, 5-6; 24, 7-8), a dekalog streszczał odpowiednie obowiązki Izraela (Wj 20, 1-17; Pwt 5, 1-21; Jr 11, 1-8). Prorocy więksi zapowiadali, że Bóg będzie ofiarodawcą i sprawcą świętości wewnętrznej (np. Jr 31, 31-34). Nowe i wieczne przymierze zostało opieczętowane Krwią Chrystusa (Łk 22, 20; 1 Kor 11,25; Hbr 7,22; 8, 8-13). Zob. berith, dekalog.

Przymioty Boże. Właściwości, które przypisujemy Bogu, opierając się na przemyśleniach filozoficznych (np. niezmienność) albo na objawieniu zawartym w Piśmie Świętym (np. wierność); wyrażają one w granicach analogii niewyrażalną istotę Boga, od której w ostatecznym rozrachunku nie różnią się realnie. Zob. analogia, palamizm.

Przypadkowość. Cecha charakterystyczna bytów i wydarzeń, które nie istnieją z konieczności ani się z konieczności nie zdarzają, lecz tylko w jakiejś zależności ostatecznie w zależności od Boga, jedynego Bytu, który istnieje koniecznie.

Przypadłość. Właściwość, która tkwi w substancji i niezależnie od niej istnieć nie może, sama w sobie jednak nie jest istotną właściwością tej substancji. Filozofia arystotelesowska zna dziewięć klas przypadłości, a wśród nich jakość, ilość, relacja, przestrzeń i czas. Jakość i ilość nazywane są przypadłościami absolutnymi i wewnętrznymi, pozostałe względnymi i zewnętrznymi. Zob. substancja i przypadłości, przeistoczenie.

Przypisywanie. Prawne zaliczanie komuś winy lub niewinności kogoś drugiego. Jest to najważniejsze pojęcie w protestanckim spojrzeniu na usprawiedliwienie, jakoby niewinność Chrystusa została nam, grzesznikom, przypisana (raczej niż udzielana). Nowsze dyskusje jednak zmierzają do złagodzenia jakiejkolwiek ostrej różnicy między poglądem protestanckim (według którego Bóg tylko oświadcza, że grzesznicy są sprawiedliwi), a katolickim (według którego Bóg rzeczywiście sprawia, że grzesznicy się stają sprawiedliwi). Zob. luteranizm, protestanci, przebóstwienie, usprawiedliwienie.

Przypowieść. Porównanie wzięte z natury (np. nasienie gorczycy u Mk 4, 30-32) albo z życia ludzkiego (np. uczta weselna u Mt 22, 1-14) i opowiedziane jako historia w celu uzmysłowienia i wywołania pewnego religijnego albo moralnego poglądu. Przypowieści znajdujemy wprawdzie w Starym Testamencie (2 Sm 12, 1-14; a może Iz 5, 1-7), w szczególny sposób charakteryzują one jednak naukę i przepowiadanie Jezusa. Ewangelie synoptyczne zawierają wiele przypowieści, jakimi się Jezus posługuje, wzywając swoich słuchaczy do ostatecznego uznania prawa Bożego i do podjęcia zgodnej z nim decyzji. Ewangelia św. Jana nie zawiera żadnej przypowieści w ścisłym tego słowa znaczeniu, chociaż wypowiedź o dobrym pasterzu (J 10, 1-19) oraz o winnym krzewie i latoroślach (J 15, 1-8) wykazuje jasno elementy przypowieściowe. Adolf Jülicher (1857-1938), Charles Harold Dodd (1884-1973) oraz Joachim Jeremias (1900-1979) wzbogacili nasze rozumienie Jezusowych przypowieści. Nie są one alegoriami, w których każdy szczegół niesie w sobie zamierzone znaczenie. Przypowieść podkreśla jeden punkt, chociaż przypowieści dłuższe (np. o synu marnotrawnym, którą lepiej by było nazywać przypowieścią o miłosiernym ojcu, u Łk 15, 11-32) mogą ukazywać pewne znaczenie także w podporządkowanych szczegółach. Zob. alegoria, egzegeza, hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego.

Przywilej Pawłowy. Prawo do ponownego zawarcia małżeństwa przez osoby, które już były związane związkiem małżeńskim, potem przeszły na chrześcijaństwo i stwierdzają, że ich niechrześcijański małżonek albo się chce oddzielić, albo im nie pozwoli w pokoju wypełniać praktyk religijnych (CIC 1143). Św. Paweł pierwszy sformułował ten przywilej (1 Kor 7, 12-15). Zob. małżeństwo, przeszkody małżeńskie.

Psalmy (gr. “pieśni”). Pieśni religijne Starego Testamentu, których autorzy wypowiadają Bogu ze wszech miar świętemu akty adoracji, dziękczynienia, żalu, skruchy, wierności i innych uczuć, jakie przeżywaj ą poszczególni ludzie i cały naród. Wprawdzie tradycyjnie przypisuje się je królowi Dawidowi (zm. ok. 970 przed Chr.), prawdopodobnie jednak tylko niektóre ze 150 Psalmów od niego się wywodzą. Chrześcijanie na całym świecie używają tej żydowskiej księgi liturgicznej, jeżeli chcą publicznym aktem kultu uczcić Pana Boga albo się prywatnie pomodlić. Wydarzeniem przełomowym w rozwoju wiedzy o Starym Testamencie było studium Hermana Gunkela (1862-1932) nad Psalmami z uwzględnieniem ich form literackich (zob. DH 3521-3528). Zob. krytyka biblijna.

Pseudoepigrafy (gr. “fałszywe tytuły”). Utwory przypisywane komuś innemu niż ich rzeczywistemu autorowi z myślą o tym, by podnieść ich powagę. Przykładem na to są utwory niekanoniczne; Księga Henocha i Wniebowzięcie Mojżesza. Katolicy na oznaczenie takich żydowskich ksiąg przypisywanych fałszywie innym autorom posługują się wyrazem “apokryfy”. Zob. apokryfy.

Pulpit (łac. “drewniane podwyższenie”). Stałe lub ruchome podwyższenie, przy którym się w kościele czyta lub śpiewa. Przez długi czas pulpity w praktyce nie istniały jako oficjalna część wyposażenia kościelnego; odpowiednia dla nich część świątyni była zajęta przez ołtarz, ambonę oraz (w katedrze), przez tron biskupa. Sobór Watykański II przyczynił się do powrotu pulpitów podkreślając, że to sam Chrystus przemawia, kiedy się w kościele czyta Pismo Święte (SC 7). Zob. ambona.

Punkt omega (gr. “omega ostatnia litera alfabetu”). Według myśli francuskiego jezuity i paleontologa, Pierre Teilharda de Chardin (1881-1955), ostateczna meta (zob. Ap 1, 8; 21, 6; 22, 13) rozwoju i dążenia wszechświata. W swoich książkach Lephenomene humain (Zjawisko ludzkie), Le milieu divin (Środowisko Boże) i innych zestawił on wiarę chrześcijańską z danymi naukowymi i doszedł do wniosku, że świat coraz bardziej złożony będzie się stawał coraz bardziej ludzkim i chrześcijańskim, czyli że jego rozwój zmierza ku szczytowi w Chrystusie kosmicznym (zob. 1 Kor 15, 28; Ef 1, 3-10; Kol 1, 15-20). Zob. chrystocentryzm, entelechia, eschatologia, paruzja.

Purytanie (z łac. “purus = czysty”). Pojemne określenie tych wpływowych grup w Kościele anglikańskim, które przeciwstawiając się religijnym rozstrzygnięciom królowej Elżbiety I (lata panowania 1558-1603) i kierując się teologią kalwińską, miały na celu oczyszczenie Kościoła z niebiblijnych naleciałości. Purytanie kładli nacisk na kaznodziejstwo, ścisłe zachowanie niedzieli oraz na bardzo surowy kodeks moralny. W ostatecznym rozrachunku wielu purytanów odrzucało rządy biskupie w Kościele. Wśród czołowych postaci anglikańskiego purytanizmu znaleźli się: Thomas Cartwright (1535-1603), lord protektor Oliver Cromwell (1599-1658) i poeta John Milton (1608-1674). W początkach wieku XVII uchodźcy purytańscy założyli w Massachusetts Bay Colony. Najbardziej znaczącym teologiem wśród purytanów w Nowej Anglii był Jonathan Edwards (1703-1758). Na Wyspach Brytyjskich niektóre elementy pierwotnego purytanizmu odziedziczyli anglikanie z “Low Church” (ang. Niski Kościół), baptyści, kongregacjonaliści, prezbiterianie oraz kwakrzy. Zob. baptyści, episkopat, kalwinizm, kwarkowie, prezbiterianizm, protestanci, reformacja, teologia kongregacyjna, wspólnota anglikańska.

Pustelnicy. Zob. eremici.

Pustynia. Jałowa ziemia pozbawiona wody. Pozbawiając ludzi ich normalnych warunków życia, pustynie bardziej bezpośrednio stawiają ich twarzą w twarz z siłami dobra i zła. Mojżesz zbierał siły wewnętrzne, pracując na pustyni Madian. Wyprowadził lud Boży z niewoli, lecz jego wejście do Ziemi Obiecanej zostało poprzedzone czterdziestoletnim błądzeniem po pustyni. Jezus stawiał czoła pokusom diabelskim, gdy przez czterdzieści dni modlił się i pościł na pustyni. Później św. Jan Chryzostom (ok. 347-407), św. Benedykt z Nursji (ok. 480 - ok. 550), św. Palladiusz (ok. 365-425) oraz inni wybitni chrześcijanie doznawali przemiany duchowej, gdy udawali się na pustynię. W czasach wczesnochrześcijańskich na pustynię masowo uciekali spragnieni Boga mnisi, jak również wielu tych, którzy pragnęli uniknąć kłopotów z prawem lub prześladowań. Niektóre ze współczesnych ruchów i ugrupowań duchowych, takich jak Mali Bracia i Siostry Jezusa, dla których inspiracją jest postać Charlesa de Foucauld (1858-1916), krzewią kontemplację ascetyczną poprzez doświadczenia na pustyni. Zob. asceza, sentencje ojców, życie monastyczne.