O

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Obecność rzeczywista. Zob. rzeczywista obecność.

Obecność sakramentalna. Zob. rzeczywista obecność.

Objawienia. Zob. wizje.

Objawienie. Ujawnienie przez Boga tego, co przedtem było nieznane. Stary Testament utrwalił objawienie Boga przekazane ludziom na pierwszym miejscu słowami (Jr 23, 18. 22) i wydarzeniami w dziejach (Wj 15, 1-21), a na drugim przez świat stworzony (Ps 19, 2; Mdr 13, 1-9). Prorocy klasyczni, wielcy pośrednicy i przekaziciele Bożego objawienia, mówili także o tym, że nadejdzie zbawcze objawienie Boże (Iz 40, 1-11; Jr 31, 31-34). Przez swoje wcielenie, życie, śmierć, zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego (DV 4,17) Chrystus stał się szczytem Bożego objawienia (1 J 1, 14. 18; Hbr 1, 1-2), tak jednak, że równocześnie był podmiotem objawiającym, samym objawieniem, czyli procesem objawiania, wreszcie treścią objawienia, czyli jego przedmiotem. Dla nauki o objawieniu najbogatszą księgą jest Ewangelia św. Jana i jej terminologia z wyrazami takimi, jak: chwała, światło, znaki, prawda, świadectwo, a także z wyrażeniem “Ja jestem”, a przede wszystkim z teologią Wcielonego Słowa. Podstawowe objawienie zakończyło się z Chrystusem i czasami apostolskimi, czekamy tylko teraz na ostateczne, chwalebne objawienie powtórnego przyjścia Pana, czyli paruzję (Tt 2, 13; 1 J 3, 2; DV 4). Od czasów Średniowiecza, a szczególnie od czasów Oświecenia prawdy objawione zaczęto przeciwstawiać prawdom poznanym przez rozum, które są nam dostępne bez ścisłej konieczności szczególnego nam ich przekazywania przez Boga. Pod kątem takich twierdzeń ustawione było nauczanie Soboru Watykańskiego I (DH 3004-3007, 3026-3028; ND 113-114, 116, 216). Sobór Watykański II rozumiał objawienie po pierwsze jako ujawnienie się samego Boga, który nas zachęca do tego, byśmy Mu na to dali osobistą odpowiedź wiary (DV 2, 6), a po drugie jako przekazanie Bożych prawd (DV 7, 9, 10, 11, 26). Sobór Watykański II uznał z istoty swej zbawczą i sakramentalną naturę objawiania się Boga za pośrednictwem wydarzeń (dzieł) i słów (DV 2,4, 14, 17). Dzieje zbawienia i dzieje objawienia są od siebie nierozdzielne, są one po prostu dwoma stronami tej samej rzeczywistości. Po Soborze niektórzy uczeni rozwinęli teologię objawienia, zwracając uwagę na “symboliczne" objawianie się Boga, które ludzie “przeżywają” w wierze. Zarówno teologia katolicka, jak oficjalna nauka Kościoła stały się bardziej świadome pośredniczej roli Ducha Świętego w dziele objawienia i zbawienia ponad chrześcijaństwem jako instytucją. Teolog rumuński Dumitru Staniloae (1903-1995) wiele rozważał na temat prawosławia jako religii objawienia rozumianego jako udzielenie Bożych energii. Zob. depozyt wiary, dogmat, dzieje zbawienia, istota i energie, logos, łaska, oświecenie, palamizm, paruzja, Pismo Święte i tradycja, przeżycie religijne, Słowo Boże, symbol, tajemnica, teologia naturalna, teologia janowa, wyznanie wiary.

Objawienie Boga. Zob. teofania.

Objawienie Chrystusa. Zob. chrystofania.

Obojętność. Brak zainteresowania sprawami religijnymi wynikający ze zeświecczenia, braku właściwego religijnego wychowania albo osobistego zaniedbania w praktycznym wyznawaniu wiary w Boga (zob. DH 2915-2918). “Obojętność” może także oznaczać takie oderwanie się od wszystkich stworzeń i doznań, które nam pozwala, w dokonywaniu wyboru, kierować się tylko wolą Bożą. Tak pojęta “obojętność” jest cechą znamienną duchowości św. Ignacego Loyoli (1491-1556). Zob. apatia, hezychazm, sekularyzm.

Obraz Boży. Nauka, zgodnie z którą ludzie mężczyzna i kobieta zostali stworzeni na obraz Boży i na Boże podobieństwo (Rdz l, 26-27). Niektórzy Ojcowie Kościoła i późniejsi teologowie rozróżniali między (a) “obrazem Boga”, który jest właściwością ludzi będących stworzeniami obdarzonymi rozumem i wolną wolą i który przez grzech może być tylko zaciemniony, oraz (b) “podobieństwem Bożym”, które utracone przez grzech można odtworzyć przez łaskę chrztu i przez życie wiary. Nowy Testament uznaje, że Chrystus jest prawdziwym obrazem Bożym (Kol 1, 15) i że jest wzorem, według którego mają być kształtowani mężczyźni i kobiety (Rz 8, 29). Nauka o obrazie Bożym przyczyniła się do rozwinięcia poczucia godności i praw człowieka. Zob. grzech pierworodny, łaska, przebóstwienie, skażenie ludzkiej natury, stworzenie, upadek.

Obrazoburstwo. Prąd, który przeciwstawiał się używaniu obrazów w kulcie chrześcijańskim i powodował niepokoje w cesarstwie bizantyńskim w latach od mniej więcej 725 do 843. W pierwszej jego fazie niszczono ikony jak bożki pogańskie nie mające nic wspólnego z wiarą chrześcijańską, a dające zgorszenie Żydom i muzułmanom. Z klasztoru św. Saby w pobliżu Jerozolimy św. Jan Damasceński (ok. 675 - ok. 749) dowodził, że posługiwanie się obrazami w celu przedstawienia Chrystusa albo innych świętych postaci jest koniecznym skutkiem wcielenia. Po przyjęciu obrazoburstwa przez heretycki synod w miejscowości Hiena (753) powszechny Sobór Nicejski II (787) przywrócił obrazy i ich kult (DH 600-603, 2532; ND 1251-1252). W drugiej fazie tego kryzysu (814-843) ikony tolerowano jako pomocne przy nauczaniu prawd wiary, uważano jednak za niewłaściwe publiczne oddawanie im czci i dlatego usuwano je ze świątyń. Od samego początku obrazoburcy prześladowali, a czasem nawet zabijali mnichów. Wielkim obrońcą obrazów był św. Teodor Studyta (759-826), sławny reformator monastyczny. Żeby zakończyć cały spór, ustanowiono Święto Ortodoksji, które jeszcze teraz obchodzą Kościoły wschodnie w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu. Zob. islam, obraz Boży, ortodoksja, Sobór Nicejski II.

Obrządek. Sposób sprawowania obrzędów religijnych albo udzielania sakramentów. Wyrazu tego można też używać na oznaczenie całego zespołu obrzędów zachowywanych w poszczególnych Kościołach. Na Zachodzie takie obrządki, jak np. ambrozjański w Mediolanie, różnią się od zwyczajnego obrządku łacińskiego tylko pomniejszymi liturgicznymi szczegółami. Wśród katolików wschodnich “obrządek” oznacza nie tylko znaczne różnice w liturgii, ale także cały sposób życia poszczególnych Kościołów, ich szczególną duchowość i urządzenia prawne. W tym znaczeniu “obrządek” zbiega się z tradycją określonego Kościoła, to znaczy z określonym dziedzictwem liturgicznym, teologicznym, duchowym i dyscyplinarnym (CCEO 28 § l), którą posiada “ecclesia sui iuris”, czyli Kościół autonomiczny (CCEO 27). Na Wschodzie istnieje obecnie siedem takich większych obrządków: ormiański, bizantyński, etiopski, koptyjski, maronicki (albo syryjsko-maronicki), wschodnio-syryjski (zwany czasami asyryjsko-chaldejskim) i zachodnio-syryjski (albo antiocheński). Te siedem obrządków znajdujemy zarówno w tradycjach katolickich, jak prawosławnych oprócz obrządku maronickiego, bo ten jest tylko katolicki. Zob. asyryjski Kościół wschodni, chrześcijaństwo ormiańskie, chrześcijaństwo etiopskie, chrześcijaństwo koptyjskie, liturgia św. Jana Chryzostoma, maronici, tradycja zachodniosyryjska.

Obrzezanie. Obcięcie napletka u dziecka płci męskiej na znak przyjęcia go do wspólnoty religijnej. Żydzi z tego obrzędu uczynili podstawowy znak ich przymierza z Bogiem (Rdz 17, 10-14; Wj 12, 48; Kpł 12, 3). Wczesny Kościół zrezygnował z obrzezywania nawróconych mężczyzn, ponieważ obrzęd ten został zastąpiony chrztem (Dz 15, 5, 28-29; Ga 5, 2-6; 6, 15; Koi 2, 11-15). Święto Obrzezania Dzieciątka Jezus obchodzimy 1 stycznia. Obrzezanie dziewczynek, praktykowane przez niektórych chrześcijan koptyjskich i etiopskich, napotyka na opór. Zob. chrzest, chrześcijaństwo etiopskie, chrześcijaństwo koptyjskie, judaizm.

Obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Wprowadzone niedawno (1972) przygotowanie dorosłych, którzy chcą przyjąć chrzest i wejść do Kościoła. Wciągnięci na listę katechumenów, kandydaci otrzymuj ą pouczenie o wierze i obowiązkach chrześcijan; dzieje się to zazwyczaj w okresie Wielkiego Postu. Podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej otrzymują oni sakramenty chrztu, bierzmowania i Komunię św. Kolejność jest taka, jaką stosują Kościoły wschodnie podczas chrześcijańskiej inicjacji dzieci, które podczas tego samego obrzędu otrzymują chrzest, bierzmowanie i Komunię św. Zob. katechumenat, Triduum Wielkanocne, Wielki Tydzień.

Obwieszczenie uroczyste. Zob. uroczyste obwieszczenie.

Obywatelska religia. Zob. religia obywatelska.

Oddawanie czci Bogu. Adoracja Boga, która się wyraża w uwielbieniu, dziękczynieniu, ofiarowaniu samego siebie, pokucie i prośbie. Osobiście można oddawać cześć Bogu gdziekolwiek i kiedykolwiek (J 4, 21-24). Chrześcijańską publiczną formą oddawania czci Bogu jest liturgia, ukierunkowana na Chrystusa, który jako najwyższy arcykapłan złożył w naszym imieniu ofiarę nowego przymierza (Hbr 4, 14-10, 25). Oddając cześć Bogu, mamy udział w kapłańskim dziele Chrystusa dla naszego dobra (SC 7), co nas nakłania do prowadzenia ofiarnego życia na każdy dzień (rz 12, 1). Zob. adoracja, cnota pokuty, hiperdulia, kapłani, kadzidło, liturgia, liturgia godzin, modlitwa błagalna, ofiara, przymierze, ruch liturgiczny.

Odkrycia w Qumran. Zob. rękopisy z Qumran.

Odkupiciel. Tytuł nadany Jezusowi (nie przez Nowy Testament) dlatego, że przez swoje wcielenie, życie, śmierć, zmartwychwstanie i zesłanie Ducha Świętego uwolnił nas od grzechu i od wszelkiego zła. Chociaż pochodzenie jego jest inne, pod względem stosowania tytuł ten jest synonimem tytułu “Zbawiciel”, którego w odniesieniu do Jezusa użyto w Nowym Testamencie szesnaście razy. Zob. zbawienie.

Odkupienie. Działanie Boże mające na celu wyzwolenie nas z niewoli grzechu i zła. Wyzwolenie z ucisku w Egipcie było wydarzeniem, które w Starym Testamencie stało się przykładem zbawczej działalności Boga (Wj 15, 1-21; Pwt 7, 8; 13, 5; 24, 18). Uwolnienie z niewoli babilońskiej także ukazało pełną miłości wierność Boga jako Zbawcy (Iz 41, 14; 43, 14; 44, 24; 54, 8). Swoją śmiercią i zmartwychwstaniem (Mk 10,45; Rz 4, 25; Ef 1, 7; 1 P 1, 18-21) Chrystus wyzwolił nas spod władzy grzechu i zła (Kol 1, 13-14) przez zbawienie, w którym uczestniczy się dzięki wierze (Rz 3,24-30), a które się wypełni w przyszłym zmartwychwstaniu (Rz 8, 23; Ef4, 30). Od czasów Nowego Testamentu przez odkupienie rozumie się nie tylko uwolnienie z ucisku (l Kor 15, 20-28. 54. 56-57), ale także oczyszczenie z winy (1 Kor 6, 11; Ef 5, 25-26; Hbr 2, 17-18) i miłość, która zmienia ludzkie serca (Mk 7, 21-23; Rz 5, 5; l J 4, 9-10) i przynosi nowe przymierze przyjaźni z Bogiem (Mk 14, 24; 1 Kor 11, 25). Zob. ekspiacja, krzyż, odpokutowanie, pojednanie 1-2, przymierze, usprawiedliwienie, zadośćuczynienie, zbawienie.

Odmitologizowanie (z gr. “mythos = baśń, opowiadanie zmyślone, mit”) Upowszechniona przez Rudolfa Bultmanna (1884-1976) próba przełożenia na język współczesny tego, co on sam nazwał mitologią biblijną. Chociaż sam wyraz zakłada usuwanie pewnych rzeczy, zamysł Bultmanna był pozytywny: chciał on mity wyjaśniać egzystencjalnie. Zob. egzystencjalizm, hermeneutyka, mit.

Odnowa charyzmatyczna. Zob. zielonoświątkowcy.

Odnowa życia. Systematyczne próby rozbudzenia nowego życia wśród niedbale lub tylko nominalnie wierzących przez pełne entuzjazmu przepowiadanie i spontaniczną modlitwę mającą na celu wywołanie powszechnej religijnej odpowiedzi. Ruchy takie powtarzały się od XVIII stulecia w Stanach Zjednoczonych, na Wyspach Brytyjskich i w wielu innych krajach. Taki żywiołowy sposób sprawowania kultu jest znamienny dla Armii Zbawienia założonej w roku 1865 przez Wiliama Bootha (1829-1912). Zob. baptyści, charyzmatycy, metodyści, pietyzm, zielonoświątkowcy.

Odpokutowanie. Wyrazu tego często się używa jako synonimu dla wyrazu “odkupienie” (a czasem przez niedbałość jako synonimu dla “ekspiacji”), a oznacza on ostateczny owoc procesu odkupienia: stać się jedno z Bogiem (od którego przedtem byliśmy odłączeni) i w ten sposób uczestniczyć w Bożym życiu. Wyraz ten może również wskazywać środki ułatwiające usunięcie winy i pogodzenie grzeszników z Bogiem; przede wszystkim oznacza on różne obrzędy w Starym Testamencie (np. przepisane dla obchodu Jom Kippur, czyli dla dorocznego Dnia Pojednania) oraz śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa w Nowym Testamencie. Zob. ekspiacja, Jom Kippur, odkupienie, przebóstwienie, usprawiedliwienie, zbawienie.

Odpusty. Odpuszczenie kary doczesnej za popełnione grzechy, za które już wyrażono żal i które już zostały podarowane. To zmazanie kary czerpie Kościół ze skarbnicy nieskończonych zasług Chrystusa i z uczestnictwa świętych w Jego męce i chwale. W Kościele pierwotnym wstawiennictwo chrześcijan oczekujących na śmierć męczeńską mogło zmniejszyć ciężką pokutę nałożoną na skruszonych grzeszników. W XVI stuleciu gorszące nadużywanie odpustów przyczyniło się do wybuchu reformacji. Prawo udzielania odpustów jest w zasadzie zastrzeżone Stolicy Apostolskiej. Inaczej niż odpusty cząstkowe, odpusty zupełne mogą być pomocne w zmazaniu całej należnej kary, jeżeli zostaną spełnione wszystkie warunki wymagane do ich uzyskania. Zarówno odpust zupełny, jak cząstkowy może być ofiarowany za dusze w czyśćcu cierpiące. Paweł VI w konstytucji apostolskiej Indulgentiarum doctrina (łac. “Nauka o odpustach”) wydanej w roku 1967 ograniczył ilość odpustów zupełnych i położył nacisk na konieczność osobistego nawrócenia w sercu (zob. DH 1467; ND 1685/17; CIC 929-997). Zob. czyściec, grzech, sakrament pokuty, zasługa.

Odpuszczenie grzechów. Zob. rozgrzeszenie.

Odrzucenie (łac. “reprobatio”). Akt, którym Bóg wyklucza ze zbawienia ludzi będących po śmierci w stanie grzechu śmiertelnego, ponieważ za niego nie okazali skruchy i skazuje ich na karę wieczną (zob. Mt 25, 41-45). Zob. grzech śmiertelny, jansenizm, kalwinizm, piekło, przeznaczenie.

Officium divinum (łac. “powinność wobec Boga”). Liturgia Godzin albo modlitwy oficjalne (przeważnie psalmy), które odmawiają kapłani, zakonnicy i inni ludzie (SC 83-101). Zachowując ten chrześcijański zwyczaj, nawiązujący zresztą do żydowskiego zwyczaju praktykowania modlitwy o określonej porze dnia lub nocy, Kościół oddaje cześć Bogu i wyprasza zbawienie dla świata. Św. Benedykt z Nursji (ok. 480 - ok. 550) Officium Divinum nazywał opus Dei (łac. “dzieło Boże”). Zob. akemeci, brewiarz, liturgia godzin.

Ofiara. Ofiarowanie jakiegoś daru Bogu, żeby Mu w ten sposób oddać chwałę (Rdz 4, 2-5). Ofiary mogą wyrażać akt chwały, dziękczynienia i skruchy okazywane Bogu, mogą też wynagradzać za grzechy (Hbr 9, 22), wspierać modlitwy wstawiennicze, pieczętować przymierze (Wj 24, 4-8) i umacniać więź między Bogiem, a Jego czcicielami. Zarówno w tradycji żydowsko-chrześcijańskiej, jak poza nią do samej natury i rzeczywistości ofiary należy obecność kapłana składającego ofiarę w obrzędzie kultowym. Stary Testament - szczególnie prorocy kładł nacisk na właściwą intencję i prawe życie tych, którzy przez złożenie ofiary oddają cześć Bogu (Iz 1, 2-31; Oz 6, 6; Am 5, 21-24; Ps 51, 15-17). Jezus nawiązywał do Ozeasza, podkreślając pierwszeństwo “miłosierdzia” nad ofiarą (Mt 9, 13; 12, 7). Swoją śmierć uważał za ofiarę, która miała zadośćuczynić za grzechy i przynieść nowe i trwałe przymierze (Mk 14,22-24; 1 Kor 11,23-26). Zob. eucharystia, ekspiacja, holokaust, Jom Kippur, kapłan, krew Chrystusa, oddawanie czci Bogu, pascha, przymierze.

Ofiara całopalna. W Starym Testamencie ofiara całkowicie trawiona przez ogień. Uważano, że Bóg się ukazuje w ogniu (Wj 3,2; 19, 18; 1 Krl 18, 36-39). Z ludzkiej strony palenie ofiary ogniem było symbolem, że składający ofiarę niczego z niej nie zabierze ze sobą z powrotem. Prorocy i inni nauczyciele kładli nacisk na to, że takie ofiary są powierzchowne, a nawet bezużyteczne, jeżeli im nie towarzyszy właściwy stosunek do Boga i do bliźniego (Iz 1, 11; Jr 7, 21-26; Ps 51, 18-19; Mk 12, 33). Zgodnie z Nowym Testamentem posłuszeństwo Chrystusa, który samego siebie złożył w ofierze, dopełniło i przewyższyło wszelkie inne ofiary (Hbr 10, 1-10). Zob. judaizm, ofiara.

Ofiara Mszy świętej. Uobecnienie w Eucharystii ofiary doskonałej, jaką była śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa (Rz 3, 25; 4, 25; Hbr 10, 12. 14). Msza święta, chociaż wcale nie jest odrębną ofiarą, jest codziennym ofiarowaniem “na pamiątkę” (Łk 22, 19; 1 Kor 11, 24-25) i uobecnieniem tego wszystkiego, co się wydarzyło w Wielki Czwartek, Wielki Piątek i w Niedzielę Wielkanocną. Odprawia się wprawdzie wiele Mszy świętych, istnieje jednak tylko jedna Ofiara. Sobór Trydencki (1545-1563) kładł nacisk na ofiarny charakter Mszy świętej, podczas której w sposób bezkrwawy dla dobra wszystkich ludzi odtwarza się ofiara złożona na Kalwarii (zob. DH 1738-1759; ND 1545-1563). Sobór Watykański II pozostawił bogatszą naukę o Mszy świętej (PO 2, SC 7, LG 3,28), zwracając np. uwagę na to, że jest ona “ucztą wielkanocną” albo “ofiarnym posiłkiem” (SC 47). Tradycja bizantyńska jedyność ofiary Chrystusa podkreśla przez to, że w każdej świątyni odprawia się tylko jedna Msza święta na dzień. Zob. anamneza, Eucharystia, Msza święta.

Ofiara przebłagalna. Wyjaśnienie odkupienia przez ukazanie, że ofiarna śmierć Chrystusa łagodzi gniew Boży. Ta interpretacja opiera się na błędnym rozumieniu niektórych wypowiedzi Nowego Testamentu (np. Rz 3, 25; 8, 3; 2 Kor 5, 21; Ga 3, 13). Wyrazy we właściwy sposób odpowiadające pojednaniu (np. wynagrodzenie i ofiara) trzeba bardzo jasno odróżnić od wyrazów związanych z przebłaganiem, którymi się wielu autorów katolickich i protestanckich posługiwało aż po wiek dwudziesty. Zob. ekspiacja, odkupienie, odpokutowanie, ofiara, zadośćuczynienie.

Oficjum kapłańskie. Zob. liturgia godzin.

Oglądanie Boga. Zob. wizja uszczęśliwiająca.

Oikoumene (gr. “ziemia zamieszkała”). Świat zamieszkały albo cesarstwo rzymskie, o którym mówiono (z przesadą), że odpowiada całemu światu (zob. Łk 2, 1). Ci, którzy mówili o Morzu Śródziemnym (z łac. “znajdujący się w środku ziemi”), że jest ośrodkiem świata, tylko kraje dziedziczące kulturę grecką uważali za “oikoumene”, czyli za cały świat cywilizowany. Dzięki temu wyraz “ekumeniczny” zaczął oznaczać tyle, co “powszechny", zwłaszcza w takich wyrażeniach jak “sobór ekumeniczny”. Od VI stulecia patriarchę Konstantynopola zaczęto nazywać patriarchą ekumenicznym w tym znaczeniu, że ma on prymat w chrześcijaństwie bizantyńskim. Zob. autokefaliczny, ekumenizm, Sobór Powszechny.

Ojciec Święty. Zob. papież.

Ojcowie apostolscy. Nazwa przyjęta na oznaczenie najstarszych niebiblijnych, ale ortodoksyjnych pism i pisarzy chrześcijańskich; powszechnie zaczęto jej używać za Janem Chrzcicielem Cotelierem, który j ą zastosował w opublikowanym w roku 1672 wydaniu tzw. Listu Barnaby (z pierwszego wieku), pism św. Klemensa Rzymskiego (zm. ok. 96), św. Ignacego Antiocheńskiego (ok. 35 - ok. 107), Pasterza Hermasa (II wiek) i listu św. Polikarpa ze Smymy (ok. 69 - ok. 155), a także jego Męczeństwa, najstarszego pomnika literackiego tego gatunku. W roku 1765 Andrea Gallandi dodał do tego zbioru List do Diogneta, apologię chrześcijaństwa, oraz fragmenty Papiasza z Hierapolis (ok. 60-130). Filoteusz Bryennios opublikował w roku 1883 tekst, który może być najstarszym w tej grupie, mianowicie anonimową Didache, czyli “Naukę”. Pisma te rzucaj ą bezcenny snop światła na czas przejścia od Kościoła nowotestamentalnego do chrześcijaństwa poapostolskiego. Niektórzy nowocześni uczeni chcą wykluczyć z tej grupy tych autorów, którzy prawdopodobnie nie byli bezpośrednio związani z apostołami, albo tych, których sposób myślenia nie przylega ściśle do Nowego Testamentu. Do Ojców apostolskich zaliczaj ą oni tylko św. Klemensa Rzymskiego, św. Ignacego Antiocheńskiego, św. Polikarpa i Papiasza, a także św. Kwadrata (II wiek), który około roku 124 skierował do cesarza Hadriana najstarszą apologię wiary chrześcijańskiej. Zob. apologeci, didache, ojcowie kościoła.

Ojcowie kapadoccy. Wyrażenie stosowane głównie do trzech świętych pochodzących z Kapadocji, mianowicie do św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379), który był biskupem Cezarei Kapadockiej i organizatorem życia monastycznego na Wschodzie; do jego brata, św. Grzegorza (ok. 335 - ok. 395), biskupa Nyssy i teologa o wielkiej mistycznej głębi; wreszcie do św. Grzegorza z Nazjanzu (329-389), najpierw biskupa Sasimy, a potem chwilowo biskupa Konstantynopola podczas Soboru Konstantynopolitańskiego I. Czasami do Ojców Kapadockich zalicza się kuzyna św. Grzegorza z Nazjanzu, św. Amfilochiusza (ok. 340 - ok. 394), biskupa Ikonium. Zob. eunomianizm, istota i energie, ojcowie Kościoła, Sobór Konstantynopolitański I, trzej teologowie.

Ojcowie Kościoła. Ogólnie przyjęta nazwa na oznaczenie pewnych wczesnych pisarzy chrześcijańskich piszących w języku greckim, łacińskim, syryjskim i ormiańskim, których nauka oraz osobista świętość zasłużyła na powszechne uznanie w Kościele. Według Instrukcji wydanej w roku 1989 przez Kongregację do spraw Wychowania Katolickiego “każdy z nich w różny sposób i w różnym stopniu” stał się klasykiem “kultury chrześcijańskiej”. Stało się zwyczajem, że uczestnicy sporów teologicznych odwołują się do zachodnich i wschodnich Ojców Kościoła, ponieważ ich jednogłośną zgodę uważa się za argument decydujący (zob. DH 271, 510-520, 2856, 3541; ND 627/10-16). Uważa się, że okres Ojców Kościoła na Zachodzie skończył się ze śmiercią św. Izydora z Sewilli (ok. 560-636), a na Wschodzie ze śmiercią św. Jana Damasceńskiego (ok. 675 - ok. 749). Zob. ojcowie kapadoccy, patrologia, patrystyka.

Okazjonalizm (łac. “przypadek, okoliczność”). Prąd filozoficzny, który odrzuca przyczynowe działanie wszystkich stworzeń. Bóg jest jedyną przyczyną wszystkiego, co się dzieje; nie ma żadnych rzeczywistych przyczyn drugorzędnych. Okazjonalizm, chociaż wcześniej głoszony przez muzułmanów i innych niektórych myślicieli średniowiecznych, w klasycznej postaci pojawił się jako odpowiedź na pytanie wywołane przez dualizm Rene Descartesa (1596-1650): w jaki sposób umysł może przyczynowo wpłynąć na materię? Okazjonalizm Arnolda Geulincxa (1624-1669), a szczególnie Nicolasa Malebranche (1638-1715), po prostu przeczył, że istnieje taka przyczynowość; rzeczy stworzone także umysł ludzki nie działają, dają one po prostu Bogu okazję do niezliczonych interwencji. W teologii tendencje okazjonalistyczne prowadziły czasami do odrzucenia rzeczywistej przyczynowości sakramentalnej, sprowadzały bowiem sakramenty zaledwie do “pretekstów” dla daru łaski Bożej. Zob. przyczynowość, stworzenie.

Określenie ex cathedra. Zob. ex cathedra.

Oktoechos (gr. “osiem tonacji”). Księga liturgiczna używana w Kościele greckim podczas sprawowania liturgii własnych w ruchomym okresie od pierwszej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (kiedy to w Kościele greckim przypada uroczystość Wszystkich Świętych) do pierwszej niedzieli przedpościa. Okres ten się pokrywa z łacińską liturgią “czasu zwykłego”. Oktoechosu używa się razem z Triodionem, dopóki ta ostatnia księga nie zastąpi go całkowicie w Niedzielę Palmową i w Wielkim Tygodniu. Nazwa Oktoechos nawiązuje do ośmiu tonacji: w pierwszym tygodniu po zesłaniu Ducha Świętego używa się pierwszej tonacji, w drugim następnej i tak dalej. Dzięki powtarzaniu ośmiotygodniowych cykli w pięćdziesięciu sześciu oficjach własnych każdy tydzień ma osobne w każdej z ośmiu tonacji powraca on przez większą część roku liturgicznego. Pierwotnie posługiwano się nim tylko w niedziele, później rozszerzono go także na dni powszednie i został nazwany “Wielkim Oktoechosem” lub “Parakletike”. Zob. pentekostarion, triodion.

Ołtarz (z łac. “wywyższony”). Podwyższenie, na którym składana jest ofiara. Utożsamienie ołtarza ze stołem zostało zakwestionowane przez Piusa XII, który chciał przez to podkreślić ofiarną wartość Mszy św. (Mediator Dei, 62). Od czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) Msza św. była powszechnie rozumiana jako zarówno ofiara, jak i posiłek (SC 47). Wczesne ołtarze, ze względu na to, że Eucharystię sprawowano w domach prywatnych, były drewnianymi stołami. Ołtarze kamienne weszły w użycie, ponieważ nabożeństwa odprawiano na grobach męczenników. Stąd w rzymskim Kościele katolickim relikwie stały się dla konsekrowanych ołtarzy obowiązkowe. W odróżnieniu od Zachodu, gdzie jeden kościół może posiadać wiele ołtarzy, kościoły prawosławne mają tylko jeden ołtarz, na którym w danym dniu sprawowana jest tylko jedna Liturgia Eucharystyczna. Świętość ołtarzy gwarantowała bezpieczeństwo zbiegom, stąd często na obrazach przedstawiano ich trzymających się kurczowo kolumn ołtarza. Jeżeli nie ma konsekrowanego ołtarza, prawosławni używaj ą antimension (gr. “zamiast ołtarza”), który jest wykonany z płótna, lub drewna i na ogół przedstawia obraz pogrzebu Chrystusa. Antimension, który był konieczny, kiedy obrazoburcy zbezcześcili ołtarze, zaczęto z czasem stosować bez względu na to, czy ołtarze były konsekrowane, czy nie. Po użyciu antimension nie pierze się, lecz pali. Zob. dedykacja kościoła, konsekracja, kult świętych, obrazoburstwo, ofiara Mszy świętej.

O naśladowaniu Chrystusa. Książeczka o dążeniu do doskonałości wewnętrznej przez naśladowanie Chrystusa, który jest naszym wzorem; wywarła ona ogromny wpływ na życie wierzących. Zazwyczaj się ją przypisuje Tomaszowi a Kempis (ok. 1380-1471). Jest ona klasycznym wyrazem tzw. devotio moderna (łac. “pobożność nowoczesna”), będącej odmianą głęboko rozmodlonej i osobistej pobożności, która pod koniec XIV stulecia powstała w Holandii i upowszechniła się w pozostałych krajach Europy. Zob. pobożność.

Ontologia (gr. “nauka o bycie”). Nauka o koniecznych prawdach bytów pojmowanych jako byty istniejące. Wyraz “ontologia", wprowadzony do powszechnego użytku przez Krystiana Wolffa (1679-1754), często jest synonimem “metafizyki”. Zob. filozofia, metafizyka, przyczynowość.

Ontologizm (gr. “byt” plus “nauka, słowo”). Dziewiętnastowieczna epistemologia, popierana przez wielu katolickich myślicieli belgijskich, francuskich i włoskich, którzy dowodzili, że mamy bezpośrednią wrodzoną wiedzę o Bogu. Terminu tego użył po raz pierwszy Vincenzo Gioberti (1801-1852) w wydanym w roku 1840 Wstępie do studium filozofii. W jego ślady poszedł Antonio Rosmini-Serbati (1799-1855). Z odrobiną słuszności ontologiści rościli sobie prawo do tego, że nawiązują do Platona (427-347 przed Chr.), św. Augustyna z Hippony (354-430), św. Anzelma z Canterbury (ok. 1033-1109) i św. Bonawentury (1221-1274). Niestety, niedokładnie rozwiązywali oni rolę poznania zmysłowego i ograniczoną naturę naszego poznania Boga w tym życiu (zob. J 1, 18; 1 J 3,2). W roku 1861 Watykan potępił kilka stwierdzeń ontologistów jako mętne (zob. DH 2841-2847). Niektórzy tomiści transcendentalni, np. Bernard Lonergan (1904-1984) i Karl Rahner (1904-1984) zachowali w umiarkowanej postaci pogląd ontologistów dowodząc, że jakaś wcześniejsza obecność Boga w naszej wiedzy jest logicznym warunkiem każdego dalszego poznania. Zob. argument ontologiczny, augustynianizm, epistemologia, wizja uszczęśliwiająca.

Opatrzność. Przekonanie, że wszechmądry, kochający wszystkich i wszystko, a także wszystkich i wszystko do siebie pociągający Bóg kieruje naturą i dziejami świata oraz biegiem życia poszczególnych ludzi (zob. Mt 6, 25-34; 10, 29-31). Chrześcijańska nauka o Opatrzności przyjmuje zarówno wolną wolę człowieka, jak tajemnicze drogi Boga, który “może pisać prosto na liniach krzywych”. Zob. deizm, przeznaczenie, scientia media, teizm, wiedza uprzednia, wolna wola, wszechwiedza.

Opcja na rzecz ubogich. Zob. wybór na rzecz ubogich.

Opętanie diabelskie. Szalony, gwałtowny lub plugawy stan ludzi, nad którymi kontrolę sprawują moce diabelskie. W Nowym Testamencie jest mowa o takim opętaniu i o uwolnieniu z niego przez zbawczą moc Chrystusa (Mk 1,23-28; 5, 1-20; Łk 11, 14-20; Dz 19, 13-16). Tradycja chrześcijańska przyjęła rzeczywistą możliwość opętania diabelskiego. Równocześnie wiele jego rzekomych przyczyn można wyjaśnić raczej zaburzeniami psychicznymi niż rzeczywistym zniewoleniem przez diabla. Do osławionych wypadków należy przypadek jezuity, Jana Józefa Surina (1600-1665), wybitnego pisarza z zakresu duchowości, który się wybrał z egzorcyzmami do klasztoru urszulanek w Loudun, a skończył jako chory psychicznie przez dwadzieścia lat, co wielu uznało za diabelskie opętanie. Zob. demony, diabeł, egzorcyzm.

Opór bierny. Teoria i praktyka tych, którzy jak Mohandas Gandhi (1869-1948) i Martin Luter King (1929-1968) – pracują na rzecz przywrócenia sprawiedliwości politycznej i religijnej bez uciekania się do ataków skierowanych przeciw ludziom i bez otwartej wojny. Takie współczesne prądy biernego oporu czerpią natchnienie z myśli hinduskiej, z poparcia Henryka Dawida Thoreau (1817-1862) dla obywatelskiego nieposłuszeństwa wobec niesprawiedliwego prawa, a przede wszystkim z przykładu i nauki Chrystusa, szczególnie z błogosławieństw zawartych w Kazaniu na górze (Mt 5, 1-7. 29; zob. GS 78). Zob. błogosławieństwa, pokój, prawo.

Ordynariusz (łac. “porządkowy”). Biskup diecezjalny (=ordynariusz miejscowy), a w szerszym znaczeniu także jego wikariusz generalny i wikariusz biskupi, których on może wyznaczyć; wszyscy oni mają zwyczajną jurysdykcję w diecezji i całkowicie odpowiadają za Kościół lokalny (CIC 134). W kleryckich instytutach zakonnych przełożony wyższy, (np. prowincjał lub ktoś stojący na czele prowincji) ma “zwyczajną” jurysdykcję nad tymi, którzy podlegają jego władzy. Zob. biskup, diecezja, duchowieństwo, duchowny, jurysdykcja, Kościół lokalny.

Orędownictwo. Zob. wstawiennictwo.

Orędzie. Podstawowy zarys Dobrej Nowiny, w której ujawnia się ostateczne zbawcze dzieło Boga i Jego dar zbawienia w śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa (Rz 16,25; 1 Kor 1, 21; 15, 3-5); poprzedza ono szczegółowe nauczanie o Chrystusie oraz o chrześcijaństwie. W Septuagincie wyraz kerygma (gr. “orędzie”) może oznaczać oficjalne obwieszczenie dokonane przez kapłana (zob. Wj 32, 5) albo natchnioną wypowiedź proroka (zob. Iz 61, l). Ewangelie zawierają to orędzie w sposób szczególny, nastawione są bowiem na głoszenie dobrej nowiny (np. Mk 1, 1, 14). Zob. homilia, kazanie, septuaginta.

Ortodoksja (gr. “właściwy sąd, prawowierność”). Wiara i nauka uznana przez Kościół za rzeczywiście opartą na Bożym objawieniu w Jezusie Chrystusie. Stary Testament posługiwał się rozmaitymi kryteriami, żeby odróżnić prawdziwych i fałszywych proroków (Pwt 13, 1-7; 18, 21-22; Jr 23, 9-40; 28, 9. 15-17; zob. Mt 7, 15-20). Listy św. Pawła wskazują, jak głęboko rozumiał on konieczność utrzymania prawdziwego objawienia i nauki, jaką on sam razem z innymi przekazywał (Rz 16, 17; 1 Kor 11, 2; 15, 1-11; Ga 1, 6-9). W późniejszych księgach Nowego Testamentu odnajdujemy echo podobnego oddania sprawie nauczania tego, co jest zgodne z pierwotnym objawieniem i co jest mu wierne (1 Tm 1, 3-11; 6, 3-5; 2 Tm 1, 13-14; 4, 3-4; Tt 1, 9; 2, 1; Jud 3). Wyraz “ortodoksja1 wszedł do terminologii Kościoła podczas wielkich sporów chrystologicznych i trynitarnych w III, IV i V stuleciu. Na Wschodzie oznaczano nim Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem i Rzymem w przeciwieństwie do oderwanych Kościołów nestoriańskich i monofizyckich. Kiedy w 842 r. ostatecznie zakończył się kryzys spowodowany obrazoburstwem, ustalono na Wschodzie na pierwszą niedzielę Wielkiego Postu Święto Ortodoksji. W Synodykonie, czyli skrócie postanowień soborowych, jakie czytano tego dnia, litanię prawowiernych nauczycieli i świętych przeciwstawiano wykazowi wyklętych heretyków. Powszechnie przyjęta etymologia wyrazu “ortodoksja” łącząca go z “właściwym oddawaniem czci”, czyli właściwym sprawowaniem kultu, wskazuje, jak bardzo wielki wpływ ma liturgia na prawdę i żywotność nauki w Kościołach wschodnich. Zob. depozyt wiary, dogmat, herezja, innowiercy, Kościoły wschodnie, monofizytyzm, nestorianie, obrazoburstwo, prawosławie, orirntalne Kościoły prawosławne, tradycja, wyznanie wiary.

Ortopraksis (gr. “właściwe postępowanie”), Zob. właściwe postępowanie.

Orygenizm. Nauka i kierunek filozoficzny, którego natchnieniem był Orygenes z Aleksandrii (ok. 185 - ok. 254). Rozwinął on hermeneutykę biblijną, stosując terminologię uwzględniającą znaczenie literalne, moralne i alegoryczne Pisma Świętego. Jako pierwszy wielki przedstawiciel systematycznej teologii chrześcijańskiej kładł nacisk na obrazy (w widzialny sposób symbolizuje niewidzialny świat duchowy) i na nasze przebóstwienie dzięki łasce. Jego umiłowanie alegorii, a jeszcze bardziej hipoteza o ostatecznym zbawieniu wszystkich stworzeń (apokatastasis), o uprzednim istnieniu dusz ludzkich (łącznie z duszą Chrystusa) i widoczne podporządkowanie Syna Ojcu spotkało się z powtarzającą się krytyką i sprzeciwem. Ostatecznie cesarz Justynian II doprowadził do potępienia orygenizmu na synodzie w roku 543, a potem na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (zob. DH 298, 353, 403-411, 433, 519; ND 401/1, 8; 618/2-3). Niemniej jednak nie jest rzeczą jasną, w jakim stopniu błądził sam Orygenes, w jakim stopniu przeprowadzał on badania nad różnorodnością punktów widzenia i w jakim stopniu fałszywe opinie przypisano mu po śmierci. Trudno w tej sprawie wypowiedzieć się ostatecznie, ponieważ jego pisma zostały w znacznym stopniu zniszczone. Jeżeli jednak chcemy uczciwie osądzać Orygenesa, musimy uwzględnić tych Ojców Kościoła, którzy byli nim zachwyceni, np. św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296-373), św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379) i św. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). Zob. alegoria, apokatastaza, egzegeza, hermeneutyka, platonizm, sens Pisma świętego, teologia aleksandryjska.

Osoba. Słowo używane pierwotnie na oznaczenie roli, którą ktoś odgrywa na scenie lub w życiu, a następnie zastosowane w odniesieniu do istniejącej, rozumnej jednostki. Boecjusz (ok. 480 - ok. 524) dał klasyczną definicję osoby: rationalis naturae individua substantia (łac. “pojedyncza substancja rozumnej natury”). Definicja ta użyta w stosunku do Trójcy Przenajświętszej może sugerować trzy racjonalności, co kłóci się z ortodoksyjną wiarą w jedność trzech Osób Boskich. W ciągu stuleci wyjaśniono albo dodano różne aspekty tego, czym powinna być osoba: zależności (relacje), wyłączność, świadomość samego siebie, wolność, obowiązki, niezbywalne prawa i godność. Według Immanuela Kanta (1724-1804) osoba ludzka jest bytem absolutnym i nigdy nie można jej użyć jako środka, lecz zawsze trzeba j ą traktować jako moralny cel sam w sobie. Obecnie, by przezwyciężyć pojmowanie osób jako autonomicznych jednostek, niektórzy podkreślaj ą sposób, w jaki osoby są między sobą powiązane, i na ich stosunek do innych osób i do otoczenia. Zob. hipostazja, ja i ty, Osoby Trójcy Przenajświętszej, personalizm, prosopon, Trójca immanentna.

Osoby Trójcy Przenajświętszej. Ojciec, Syn i Duch Święty, którzy mają udział w jednej i tej samej naturze Bożej oraz istnieją we wzajemnej zależności od siebie. Ojcowie greccy, mówiąc o Osobach Bożych, często woleli posługiwać się wyrazem hipostasis (gr. “coś, co istnieje indywidualnie”) niż prosopon (gr. “twarz, oblicze”), bo ten ostatni wyraz nasuwał na myśl czysty modalizm (“Trzy Oblicza Boga”). Były także kłopoty z łacińskim wyrazem persona, chociaż Tertulian (ok. 160 - ok. 220) zastosował ten wyraz po to, żeby zwalczyć modalizm Prakseasza. Sobór Chalcedoński (451) używał słów hipostasis i prosopon jako równoznacznych. Współczesne społeczne modele Trójcy Przenajświętszej często skłaniaj ą się ku tryteizmowi, czyli nauce o “trzech Bogach”. Tendencji tej przeciwstawiał się Karl Barth (1886-1968), mówiąc o “trzech sposobach bycia” oraz Karl Rahner (1904-1984), mówiąc o “trzech odrębnych sposobach istnienia”. Zob. Bóg jako ojciec, Duch Święty, hipostaza, logos, modalizm, osoba, ousia, patripasjanizm, relacje między osobami boskimi, Syn Boży, teologia Trójcy Przenajświętszej, tryteizm.

Ostatnie namaszczenie. Zob. namaszczenie chorych.

Ostatnie przyjście Chrystusa. Zob. paruzja.

Oświecenie. Ruch, który powstał w XVII stuleciu w Europie (i dotarł do Ameryki Północnej). Przeciwstawiał się autorytetowi i tradycji, bronił wolności i praw człowieka, zachęcał do stosowania metod empirycznych w badaniach naukowych, a do rozstrzygania spraw dochodził przez użycie rozumu. W sprawach religijnych wielu przedstawicieli tego ruchu popierało krytykę biblijną, odrzucało specjalne objawienie Boże i cuda i mogło się bardzo silnie przeciwstawiać głównym zasadom głoszonym przez chrześcijaństwo. Do wybitnych przedstawicieli Oświecenia należeli: Denis Diderot (1713-1784), Benjamin Franklin (1706-1790), David Hume (1711-1776), Immanuel Kant (1724-1804), Gotthold Ephraim Lessing (1729-1781), John Locke (1632-1704), Moses Mendelssohn (1729-1786), Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) i Francois-Marie Arouet, czyli Voltaire (1694-1778). Wprawdzie Oświecenie wznieciło fałszywe nadzieje co do społecznego postępu i zachęcało do antydoktrynalnego racjonalizmu, mimo to spowodowało wyłonienie się zdrowego poszanowania dla rozumu ludzkiego i dla wolności religijnej. Zob. autonomia, autorytet, cud, deizm, objawienie, postmodernizm, racjonalizm, wolność religijna.

Otchłań. Przypuszczalne miejsce pobytu dzieci nie ochrzczonych, które wprawdzie zmarły w grzechu pierworodnym, ale nie zaciągnęły jeszcze osobistej winy (“limbus puerorum”, czyli “otchłań przeznaczona dla dzieci”). Dusze ludzi sprawiedliwych, którzy zmarli przed narodzeniem Chrystusa, znajdowały się w “limbus patrum", czyli w “otchłani przeznaczonej dla ojców”, gdzie czekali na Jego przyjście. Zazwyczaj teologowie byli zdania, że w otchłani nie ma żadnych kar, lecz naturalne szczęście, które jednak daleko odbiega od pełni błogosławionego szczęścia wizji uszczęśliwiającej. Zob. grzech pierworodny, wizja uszczęśliwiająca, zstąpienie do piekieł, życie pozagrobowe.

Ousia (gr. “istota”). Wyraz, którego użył Sobór Nicejski I (325) na oznaczenie tego, że w jednej i tej samej naturze Bożej mają udział Bóg Ojciec i Syn Boży (DH 125-126; ND 7-8). Sobór Konstantynopolitański I (381) głosił naukę o bóstwie Ducha Świętego (DH 150-151; ND 12-13). Sobór Konstantynopolitański III (553) nauczał wyraźnie, że wszystkie trzy Osoby Boskie mają udział w tej samej ousia (DH 421; ND 620/1). W języku łacińskim wyraz ousia tłumaczono nie tylko przez essentia (łac. “istota”), ale także przez substantia (łac. “coś, co się znajduje pod czymś drugim”), a jest to wyraz, który się zbyt łatwo kojarzy z greckim wyrazem hypostasis (gr. “osoba”). Zob. osoba, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Konstantynopolitański II, Sobór Konstantynopolitański III, Sobór Nicejski I, współistotny.

Oznajmienie i ujawnienie samego siebie. Wyrażenie, którym się posługiwali Friedrich David Emst Schleiermacher (1768-1834), Herman Schell (1850-1906), Romano Guardini (1885-1968) i inni, w tym Karl Rahner (1904-1984), a także Sobór Watykański II (DV 6), żeby pokazać sposób, w jaki Bóg samego siebie ukazuje i daje w procesie objawienia i obdarowywania łaską. W swej encyklice z 1986 r. na temat Ducha Świętego, Dominum et Vivificantem, Jan Paweł II użył tego określenia w odniesieniu do posłannictwa Ducha Świętego. Zob. idealizm, łaska, objawienie, przebóstwienie.