N

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nabożeństwa. Takie pozaliturgiczne modlitwy i praktyki religijne, jak Droga Krzyżowa albo różaniec, które rozwijają życie wewnętrzne człowieka i pogłębiają jego przekonania religijne. Zob. liturgia, modlitwa, różaniec, sakramentale.

Nadprzyrodzoność. Wyraz ten został utworzony przez Pseudo-Dionizego Areopagitę (żył ok. 500 r.), a odnosił się do Boga, który jest ponad naszymi kategoriami, naszymi doświadczeniami i ponad naszą naturą. Od czasów Średniowiecza wyrazem tym oznaczano dar, jaki Bóg czyni dla nas z samego siebie, kiedy to w życiu łaski podnosi nas ponad to, co się należy naszej ludzkiej naturze, i przygotowuje nas w ten sposób do życia w chwale. Zob. łaska, nadprzyrodzoność egzystencja, natura.

Nadprzyrodzoność egzystencjalna. 1. Sytuacja, w której się znalazła wolna wola ludzka i która jest wynikiem zbawczego dzieła Chrystusa. Wyraz “egzystencjalny” został utworzony przez Martina Heideggera (1889-1976) zamierzającego opisać sytuację, która w istocie rzeczy już uprzednio warunkuje sposób, w jaki działa wolna wola człowieka. Karl Rahner (1904-1984) wyraz ten zastosował w teologii. “Grzech pierworodny” jest faktem “egzystencjalnym”, stwarza on bowiem przeszkody, zanim ludzie mogą postępować odpowiednio do swojej wolnej woli. Nadprzyrodzoność egzystencjalna jest dokładnym przeciwieństwem grzechu pierworodnego, oznacza ona bowiem, że zanim ludzie przyjmą łaskę, są już do niej pozytywnie zdeterminowani, a nie tylko zewnętrznie się z nią stykają jako z ofertą zbawienia. 2. Wyrażenie ukute przez Karla Rahnera (1904-1984), Existential iibernaturalisches na oznaczenie rzeczywistości, że wszyscy ludzie, zanim przyjęli lub odrzucili zbawienie, w samej istocie swojego istnienia zostali ogarnięci przez z wolnej woli darowaną (stąd: “nadprzyrodzoność”) łaskę Bożą przekazaną przez Chrystusa. Zob. chrześcijanie anonimowi, grzech pierworodny, łaska, nadprzyrodzoność, odkupienie, usprawiedliwienie, zbawienie.

Nadzieja. Czynne oczekiwanie na spełnienie przyszłych błogosławieństw (1 Kor 15), oparte na wierze i wyrażające się w miłości (1 Kor 13, 13). Nadzieja odpowiada obietnicom Bożym przekazanym w dziejach Starego i Nowego Testamentu, szczególnie w wyjściu z Egiptu, zmartwychwstaniu Pana (1 P 1, 3; 2 Kor 1, 9-11; Hbr 6, 19-20) i zesłaniu Ducha Świętego. Dzięki nadziei przekraczamy granice naszego obecnego niepełnego życia, żeby już teraz brać pełny udział w przyszłym królestwie Bożym i w wyzwalającym zmartwychwstaniu wszelkiego stworzenia (Rz 8, 18-25). Autentyczna nadzieja chrześcijańska, daleka od zachęcania do całkiem biernego oczekiwania na Bożą interwencję w dzieje, zobowiązuje chrześcijan do podjęcia odpowiedzialności za świat i do pracy na rzecz większej sprawiedliwości i pokoju w obecnym miejscu i czasie (GS 21, 34, 39, 43). Zob. cnoty teologiczne, eschatologia.

Najświętsze Serce Jezusa. Zranione Serce Jezusa będące symbolem Jego miłości ofiarującej samą siebie dla dobra wszystkich ludzi (zob. J 7, 37-39; 19, 34). Nabożeństwo do zranionego Serca Jezusa znane było już wprawdzie w Średniowieczu, upowszechniło się ono jednak dopiero wskutek objawień danych św. Małgorzacie Marii Alacoque (1647-1690), które zachęcały np. do czynów wynagradzających i do praktyki przyjmowania Komunii św. w każdy pierwszy piątek miesiąca. Chociaż zanikają specyficzne formy tego nabożeństwa powszechne około 1950 r., Najświętsze Serce Jezusa pozostaje skutecznym symbolem odkupienia, jak to określił Kar! Rahner (1904-1984). Zob. miłość 2, nabożeństwa, symbol, wynagrodzenie.

Najświętszy Sakrament. Wyrażenie, którego się używa na oznaczenie Chleba i Wina po konsekracji w czasie Mszy św. Zob. Eucharystia, konsekracja, przeistoczenie.

Nakaz moralny bezwarunkowy. Zob. imperatyw kategoryczny.

Nałogi. Zob. nawyki.

Nałożenie rąk. W Starym Testamencie sposób udzielania błogosławieństwa (Rdz 48), stosowany również przez Jezusa, kiedy czynił cuda (np. Mk 1, 41; 5,41), i w czym Go naśladowali uczniowie (Dz 13, 13; 1 Tm 4, 14; 5, 22), zwłaszcza kiedy udzielali Ducha Świętego (Dz 8,17-18; 19,6). Sobór Florencki (1439) nie nalegając, żeby inni chrześcijanie przyjęli ówczesny łaciński obrządek i sposób udzielania święceń kapłańskich (DH 1326; ND 1705), zatwierdził ich sposób święceń przez nałożenie rąk. W 1947 r. nałożenie rąk stało się wśród katolików zachodnich “materią” udzielania sakramentu święceń kapłańskich, natomiast “formę” stanowią słowa określające skutki sakramentu (zob. DH 3858-3860; ND 1737). Nałożenie rąk zawierają obrzędy chrztu i bierzmowania, zaleca sieje ponadto w nowym obrzędzie sakramentu pokuty. Zob. Sobór Florencki, sakrament święceń.

Namaszczenie. Pomazanie albo polanie olejem osób (albo czasami przedmiotów), żeby zmienić je same oraz ich stosunek do Boga i do wspólnoty. W Starym Testamencie jest mowa o tym, że namaszczani są królowie i kapłani, i że dzięki temu zostają oni obdarzeni Duchem Bożym (por. Wj 30, 25-31; 1 Sm 10, 1; Ps 2, 2; Iz 45, 1; 61, 1). Chrześcijanie namaszczają olejem chorych oraz tych, którzy mają przyjąć chrzest, bierzmowanie, święcenia (na Zachodzie) albo są ustanowieni królami. Zob. bierzmowanie, krzyżmo, Mesjasz.

Namaszczenie chorych. Nowa nazwa, która po reformach związanych z Soborem Watykańskim II (SC 73) zastąpiła wyrażenie “Ostatnie namaszczenie”. Jako sakrament nawiązuje ono do nowotestamentalnego posługiwania chorym (por. Mk 6, 13; Jk 5, 13-15) i wyraża solidarność całego Kościoła z ludźmi chorymi, starymi i umierającymi, uzdalniając ich do zaczerpnięcia duchowego i fizycznego zdrowia ze zwycięstwa Chrystusa nad chorobą i śmiercią (DH 1694-1700, 1716-1719; ND 1635-1640, 1656-1659). Na Zachodzie sakramentu namaszczenia udziela jeden kapłan, na Wschodzie kilku. Zob. sakrament.

Naprawa szkód. Zob. wynagrodzenie.

Narodzenie Jezusa Chrystusa. Zob. Boże Narodzenie.

Naśladowanie Chrystusa. Ideał i praktyka dążenia za Chrystusem, jaką znaj dujemy w najstarszym dokumencie chrześcijańskim (1 Tes 1, 6); w listach św. Pawła łączy się ono z naśladowaniem samego apostoła (1 Kor 4, 16; 11, 1; 2 Tes 3, 7). Dla św. Pawła naśladowanie Chrystusa oznacza wyzwolenie z grzechu i zaparcie się samego siebie, przez co życie wierzących staje się podobne do ukrzyżowania i zmartwychwstania (Rz 6, 1-11), ponadto gotowość na to, by się dać przekształcić mieszkającemu w nas Duchowi Świętemu (zob. Rz 8, 4, 11), i oddanie siebie samego na pełną miłości służbę dla innych (1 Kor 13; Ga 5, 13). Ewangelie w znamienny sposób wypowiadają się o osobistym przylgnięciu na wzór ucznia, który jest gotowy służyć bliźniemu w potrzebie (Łk 10, 29-37) i iść za Synem Człowieczym drogą cierpienia ku chwale (Mk 8, 31-38). Chociaż temat “naśladowania” Chrystusa można znaleźć we wszystkich okresach teologii bizantyńskiej, niektórzy teologowie wschodni, tak jak Irenee Hausherr (1891-1978), wolą mówić o “prowadzeniu życia w Chrystusie” (zob. J 15,1-17; 1 J 2, l-6); to wyrażenie można znaleźć w wielu traktatach o życiu duchowym; zob. Życie w Chrystusie Mikołaja Cabasilasa (ok. 1332 - ok. 1396) i Moje życie w Chrystusie ojca Jana z Kronstadtu (1829-1908).

Natchnienie biblijne. Specjalne oddziaływanie i kierowanie Ducha Świętego, dzięki któremu księgi Pisma Świętego zostały ułożone i dzięki któremu mogą się one nazywać słowem Bożym (zob. J 20, 31; 2 Tm 3, 16; 2 P 1, 19-21; 3, 15-16; a także Jr 18, 18; Ne 8, 1). To, co Bóg miał nam do powiedzenia, znajduje się w tym, co nam powiedzieli ludzcy pisarze, którzy są rzeczywistymi autorami, a nie tylko stenotypistami kopiującymi to, co Bóg dyktował (zob. DV 11; DH 3006, 3629; ND 216). Natchnienie siedemdziesięciu dwóch ksiąg Starego i Nowego Testamentu było częścią Bożego działania, mającego na celu powołanie do istnienia Kościoła. I właśnie dlatego Pismo Święte można także nazywać księgą Kościoła. Zob. bezbłędność, biblia, hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego.

Natura. (łac. “to, co zrodzone”). Cały wszechświat, który jest dobry dlatego, że jest stworzony przez Boga (Rdz 1-2), a także to wszystko, co się rozwija i działa odpowiednio do własnych cech charakterystycznych. W tym drugim znaczeniu nauka chrześcijańska mówi o jednej naturze Boga i o dwóch naturach (boskiej i ludzkiej) w Chrystusie. Teologia katolicka odróżnia łaskę (która do nas dociera dzięki zbawczej działalności Boga w Chrystusie) od natury (czyli od tego, co się człowiekowi należy dlatego, że jest człowiekiem). Według klasycznego stwierdzenia laska nie niszczy natury, lecz zakłada jej istnienie i ją wywyższa. Tutaj ważną rzeczą jest przypomnienie, że stan czysto naturalny jest pojęciem abstrakcyjnym. Porządek łaski istniał od samego początku, kiedy to Bóg aktem wypływającym z Jego całkowicie wolnej woli powołał mężczyzn i kobiety do nadprzyrodzonego życia wiecznego. Zwolennicy Kalwina i niektórzy inni protestanci pesymistycznie kładli nacisk na sposób, w jaki grzech całkowicie zepsuł ludzką naturę (zob. DH 1521, 1555; ND 1925, 1955; GS 13). Zob. ekologia, entelechia, grzech pierworodny, łaska, nadprzyrodzoność, potentia oboedientialis, pożądliwość, stworzenie 1-2, wszechświat.

Nauka dwunastu Apostołów. Zob. didache.

Nauka i religia. Istniejące od XVII wieku napięcie między naukowymi odkryciami, prawami i metodami, a wierzeniami religijnymi. Trudności nasunęły się ze strony takich nauk, jak astronomia, biologia, paleontologia, fizyka, psychologia i socjologia. Ironicznie można powiedzieć, że to właśnie żydowsko-chrześcijańska wiara w Boga jako Stwórcę umożliwiła rozkwit nauki na Zachodzie. Proces Galileusza (1564-1642) wytworzył trwały obraz Kościoła oficjalnego jako instytucji odrzucającej nowe odkrycia naukowe i próbującej ograniczyć naukową swobodę badań. To wydarzenie podobnie jak dyskusja nad opracowaną przez Karola Darwina (18091882) teorią ewolucji zwróciło także uwagę na problem właściwej interpretacji tekstów biblijnych. W wieku XX rozwój nauki i technologii stał się bardziej spektakularny. Równocześnie zrodziło się powszechne teraz przekonanie, że nauka sama z siebie nie może odpowiedzieć na pytania bardziej zasadnicze o sens życia i o wartości, że może spowodować odczłowieczenie życia i stać się bardzo niebezpieczna (np. broń jądrowa) i że powinna szanować inne metody stosowane w filozofii i teologii. Postęp w teorii nauki wykazał, że nawet w naukach przyrodniczych nie można rościć sobie prawa do czystej, bezstronnej “obiektywności”. Dla wielu francuski ksiądz paleontolog, Pierre Teilhard de Chardin (1881-1955), stał się symbolem zakończenia dawnego antagonizmu między nauką a religią. Każda prawda, bez względu na to, czy się znajduje w nauce czy w religii, opiera się na Bogu i nigdy Mu jej nie można przeciwstawić (zob. GS 36). Papież Jan Paweł II (ur. 1920) zwrócił na to uwagę, w odniesieniu do przypadku Galileusza, w swym przemówieniu skierowanym do członków Papieskiej Akademii Nauk w 1992 r. Już w 1983 r., podczas sympozjum naukowców, które upamiętniało dzieło Galileusza, Jan Paweł II opowiedział się po stronie nowego dialogu pomiędzy oficjalnym Kościołem a nauką (ND 173). Zob. autonomia, Bóg zapełniający luki, ewolucja, fundamentalizm, kreacjonizm, krytyka biblijna, pozytywizm, prawda.

Nauka społeczna Kościoła. Nauka Kościoła o prawach i obowiązkach różnych członków społeczeństwa wobec wspólnego dobra, i to zarówno narodowego jak międzynarodowego. Jezusowe nawoływanie do pokuty zmuszało ludzi zamożnych do tego, by się troszczyli o ubogich, kalekich, kulawych i niewidomych (Łk 14, 12-14). Czekający nas sąd powinien nas zachęcać do zajmowania się teraz ziemskimi potrzebami głodnych, cudzoziemców, nagich, chorych i więźniów (Mt 25, 31-46). Ogólnie rzecz biorąc, Nowy Testament wykazuje to samo zrozumienie dla ludzi potrzebujących (Dz 4, 32-5, 11; Rz 12, 8; 1 Kor 13, 3; Hbr 13, 16; 1 J 3, 17; Jk 1, 27; 2, 14-17). Św. Ambroży (ok. 339-397), św. Jan Chryzostom (ok. 347-407) i inni Ojcowie Kościoła głosili to samo orędzie. Przez całe stulecia instytucje kościelne niemal samotnie się opiekowały społecznie opuszczonymi, np. wdowami, sierotami, chorymi i więźniami podobnie jak zakony mnisze (np. benedyktyni) zajmowały się rozwojem oświaty. Św. Wincenty a’Paulo (ok. 1580-1660), szarytki, siostry miłosierdzia, bł. Frederic Ozanam (1813-1853), bł. Joseph de Yeuster (1840-1889) znany jako Ojciec Damian, Adolf Kolping (1813-1865), Ojciec Jan Beyzym (1850-1912), św. Adam Chmielowski (1845-1916) znany jako Brat Albert, Matka Teresa z Kalkuty (1910-1997) i wielu innych, życie całe spędzili na nieustannym spotykaniu się z potrzebami ubogich i cierpiących. Pierwszym wielkim dokumentem o tematyce społecznej była wydana w roku 1891 encyklika Leona XIII Rerum novarum (łac. “O rzeczach nowych”), zajmująca się takimi zagadnieniami, jak sprawiedliwe wynagrodzenie i własność prywatna. Czterdzieści lat później te same i pokrewne zagadnienia podniósł Pius XI w encyklice Quadragesimo anno (“W czterdziestą rocznicę”) (1931). Encyklika Jana XXIII Mater et magistra (łac. “Matka i nauczycielka”) ukierunkowała społeczną naukę Kościoła na konieczność interwencji państwa w wypadku biedy, podczas gdy wydana w roku 1963 encyklika Pacem in terris (“Pokój na ziemi”) zalecała międzynarodowy porządek społeczny oparty całkowicie na poszanowaniu praw człowieka. Sobór Watykański II w deklaracji Dignitatis humanae (1965) wypowiedział się za wolnością religijną. Ten sam Sobór zachęcał do stworzenia na każdym szczeblu bardziej wyraźnego i sprawiedliwego porządku społecznego (GS 9, 63-93), wzywał też członków Kościoła do czynnego uczestnictwa w sprawach społecznych (AA 7, 8, 13). Wprawdzie posłannictwo, do jakiego zobowiązał Chrystus swój Kościół, nie odnosi się na pierwszym miejscu do dziedziny politycznej, ekonomicznej i społecznej, mimo to wiara religijna podkreśla nasze zobowiązania wobec bliźnich znajdujących się w potrzebie (GS 42). W wydanej w roku 1967 encyklice Populo rum progressio (łac. “Postęp ludów”) Paweł VI rozwój ekonomiczny, który służy całej osobie ludzkiej, nazwał nowym imieniem dla pokoju. Sprawiedliwość społeczna, solidarność międzynarodowa i prawa człowieka to stałe wątki w nauczaniu Jana Pawła II, wyrażone w sposób szczególny w wydanych w latach 1981,1987 i 1991 encyklikach Laborem exercens (łac. “Poprzez pracę”) i Sollicitudo rei socialis (łac. “Troska o sprawy społeczne”), oraz Centesimus annus. Zob. encyklika, prawa człowieka, sprawiedliwość, teologia moralna, teologia wyzwolenia, wybór na rzecz ubogich, zasada pomocniczości

Nawrócenie. Zwrot od upodobania w grzechu do Boga w sposób, który równocześnie ubogaca osobową integralność człowieka i dobro wspólnoty chrześcijańskiej. Nawrócenie jest konieczne, żeby wejść do królestwa Bożego (Mk 1, 15; Mt 4, 17). Zob. metanoia. Nawyki. W zachodniej filozofii i teologii wewnętrzne stany, które wytwarzają wzory dobrego lub złego zachowania. Cnoty takie jak odwaga są dobrymi nawykami, podczas gdy wady takie jak tchórzostwo są nawykami złymi. Zob. cnota, scholastyka.

Neochalcedonizm. Próba pośredniczenia między uchwałami Soboru Chalcedońskiego (451) nauczającego, że w jednej Osobie Jezusa Chrystusa są dwie natury, a tak zwanymi “monofizytami”, którzy podtrzymywali przedchalcedońską formułę św. Cyryla z Aleksandrii (zm. 444) “o jednej wcielonej naturze Chrystusa”. Spór toczył się wokół wyrazu “physis” (gr. “natura”), którym się wtedy posługiwano zarówno na określenie konkretnego indywidualnego osobnika (czyli osoby), jak i jego natury, lub natur w przypadku Chrystusa. Sprzyjający Cyrylowi teologowie, którzy uważali, że Sobór Chalcedoński zrobił ustępstwo na korzyść zwolenników Nestoriusza (winnych, ich zdaniem, podzielenia Chrystusa na dwie osoby), usiłowali na nowo zinterpretować uchwały tego Soboru, stosując terminologię, jakiej użył Cyryl, potępiając Nestoriusza. W “Trzecim Liście do Nestoriusza” (DH 252-263; ND 606/1-12) Cyryl podkreślał istnienie jednej boskiej Osoby w Chrystusie i rzucał klątwę na każdego, kto by nie głosił, że Bóg w Chrystusie cierpiał na krzyżu. Podczas obrad Soboru list ten czytano, umieszczono go w aktach, ale go nie przyjęto. Neochalcedonizm, czyli interpretację uchwał Soboru Chalcedońskiego w świetle terminologii stosowanej w teologii Cyryla o cierpieniu Boga, oficjalnie przyjęto na Soborze Konstantynopolitańskim II w roku 553 (DH 421-438; ND 620-623); jego głównym wyrazicielem był Leoncjusz z Jerozolimy, mylony czasem z Leoncjuszem z Bizancjum (obydwaj z VI w.). Zob. cierpienie Boga, enhypostazja, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński, Sobór Efeski, Sobór Konstantynopolitański II.

Neokatechumenat. Powstały po Soborze Watykańskim II sposób wprowadzania w tajemnice chrześcijaństwa, zapoczątkowany przez Kiko Arguello (ur. 1939) i Carmen Hemandez; celem jego jest udzielanie chrześcijanom ochrzczonym pomocy w ponownym odkrywaniu tego, co rzeczywiście za sobą pociąga wiara i chrzest. Ta “droga”, prowadząca ochrzczonych w ślad za sposobami stosowanymi przez katechumenat wczesnego Kościoła, ponownie wprowadza wierzących w życie chrześcijańskie, a celem jej jest albo ponowna ewangelizacja krajów tradycyjnie chrześcijańskich albo pomoc w głębszym zakorzenieniu się Ewangelii na terenach świeżo nawróconych. Ludzie świeccy, kapłani i rodziny ukształtowane przez neokatechumenat wyruszaj ą jako wędrowni misjonarze do wszystkich części świata. W roku 1987 otwarto w Rzymie duże seminarium diecezjalne (“Redemptoris Mater”) dla członków neokatechumenatu mających powołanie kapłańskie. Zob. chrzest, katechumenat, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych.

Neoortodoksja (gr. “nowa prawowierność”). Zob. nowa prawowierność.

Neopalamizm. Próba podjęta podczas pierwszej Konferencji Ogólnoprawosławnej w Atenach (1936), mająca na celu opracowanie prawosławnej syntezy teologicznej przez powrót do myśli św. Grzegorza Palamasa (1296-1359). Teologia palamistyczna uwydatnia zarówno: a. przemianę człowieka na obraz Boży, b. jak rzeczywiste odróżnienie w Bogu między istotą a energiami; Bóg pozostaje zawsze transcendentny względem stworzeń i jest od nich odrębny. Niektórych najsławniejszych teologów prawosławnych tego stulecia można uznać za neopalamistów: Jerzy Florowski (1893-1979), Władimir Łosski (1903-1958), Paul Evdokimov (1900-1971) i John Meyendorff (ur. 1925-1992), Dumitru Staniloae (1903-1995), oraz biskup Kallistos (Timothy) Ware (ur. 1934 r.). Zob. palamizm, tomizm.

Neoplatonizm. Wznowiona i religijna interpretacja filozofii Platona (ok. 427-347 przed Chr.), która kwitła w okresie od III do VI stulecia po Chrystusie. Najważniejszym przedstawicielem tego ruchu był Plotyn (205-270). Oprócz niego wymienić trzeba Porfiriusza (ok. 232 - ok. 303), Jamblicha (ok. 250-330) i Proklusa (410-485). Plotyn wysuwał argumenty za istnieniem duszy, czyli psyche, umysłu albo nous i Jedności albo hen, z czego powstał świat materialny przez swoistego rodzaju emanację. Poza i ponad wszelkim doświadczeniem jest Jedność, od której pochodzimy i do której powinniśmy powrócić przez oczyszczenie, wiedzę i miłość. Neoplatonizm często interpretowano panteistycznie, gdy tymczasem jest on głęboko mistyczny. Wywarł on pewien wpływ na św. Augustyna z Hippony (354-430) i na innych Ojców Kościoła. Zob. ojcowie Kościoła, panteizm, platonizm.

Neoscholastyka. Odrodzenie średniowiecznej filozofii i teologii chrześcijańskiej, często rozumiane jako jednoznaczne z neotomizmem, chociaż w rzeczywistości szersze zakresem i metodą. W Kolegium Rzymskim (zwanym później Uniwersytetem Gregoriańskim) tacy jezuici, jak: Aloisius D'Azeglio Tapparelli (1793-1862), Matteo Liberatore (1810-1892) i Joseph Kleutgen (1811-1893) zaczęli odnowę scholastyki. Ruch ten zdecydowanie popierał jeden z uczniów Tapparelliego, Gioacchino Pecci (1810-1903), biskup Perugii, a potem papież Leon XIII. W wydanej w roku 1879 encyklice Aeterni Patris nakazał on nauczanie tomizmu na katolickich wydziałach teologicznych (zob. DH 3135-3140). Neoscholastyka aż do czasów Soboru Watykańskiego II (1962-1965) ułatwiała strukturalną jasność katolickiej myśli teologicznej. Ale postęp w naukach biblijnych, historycznych, liturgicznych i patrystycznych wykazał, że była to czasami tylko jasność formalna, słowna, wykazująca braki co do istoty rzeczy. Ze strony filozoficznej takie nowe prądy, jak egzystencjalizm, analiza lingwistyczna, personalizm i rozwój myśli doprowadziły do powstania pluralizmu. Zob. neotomizm, scholastyka, tomizm.

Neotomizm. Nowoczesne odnowienie myśli św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), powszechnie uważanego za największego średniowiecznego filozofa i teologa. Najsławniejszymi przedstawicielami neotomizmu byli: Louis Billot (1846-1931), kardynał Desire Joseph Mercier (1851-1926), Ambrose Gardeił (1859-1931), Antonin Gilbert Sertiiianges (1863-1948), Maurice de Wulf (1867-1947), Maurice de la Taille (1872-1933), Reginald Garrigou-Lagrange (1877-1964), Jacques Maritain (1895-1973), Etienne Gilson (1884-1978), Marie-Domimque Chenu (1882-1990) oraz Ives Congar (1904-1995). Zob. neoscholastyka, scholastyka, tomizm.

Nestorianie. Herezja potępiona w roku 431 na Soborze Efeskim, a głosząca, że w Chrystusie są dwie różne osoby, boska i ludzka, które są odrębnymi podmiotami połączonymi w jedność miłości. Przypisywano ją niesłusznie Nestoriuszowi (zm. ok. 451), mnichowi antiocheńskiemu, który został patriarchą konstantynopolitańskim (428-431). Nestoriusz się sprzeciwił powszechnie stosowanemu tytułowi maryjnemu Theotokos (gr. “Bogurodzica”), najwidoczniej obawiając się, że zagraża pełnemu i odrębnemu bóstwu i człowieczeństwu Chrystusa, był jednak gotów przyjąć ten tytuł pod warunkiem, że zostanie on poprawnie wytłumaczony. Zob. arianizm, apolinaryci, eutychianizm, Kościół wschodni asyryjski, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński, Sobór Efeski, teologia antiocheńska, theotokos.

Nicejskie wyznanie wiary. Wyznanie wiary zatwierdzone przez Sobór Nicejski I (325). Skierowane przeciw arianom, głosiło ono odwieczne bóstwo Syna Bożego, który jest “współistotny” (homoousios) Ojcu (DH 125-126; ND 7-8). Przez Nicejskie wyznanie wiary częściej rozumiemy to, które się właściwie nazywa Nicejsko-konstantynopolitańskim wyznaniem wiary, powstało bowiem na Soborze Konstantyno-politańskim I (381). To wyznanie wiary zakłada istnienie nicejskiego, dokładniej się jednak wyraża o Duchu Świętym, który “z Ojcem i Synem wspólnie odbiera uwielbienie i chwałę” (DH 150; ND 12). Jest to najpowszechniej przyjęte wyznanie wiary wśród chrześcijan. Używa się go powszechnie podczas sprawowania Eucharystii i udzielania sakramentu chrztu. Zob. filioque, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Nicejski I, współistotny.

Niebo. Według pierwotnego rozumienia religijnego miejsce na sklepieniu niebieskim lub ponad nim, w którym żyją bogowie. We wczesnej kosmologii biblijnej jest mowa o sklepieniu niebieskim wspartym na słupach (Hi 26, 11). Mówi się o niebiosach jako o miejscu, w którym Bóg siedzi na tronie (Ps 11,4; 115, 16) i z którego Bóg schodzi (Wj 19, 18-20). Pismo Święte uznaje także, że niebo i ziemia nie mogą Boga ogarnąć (zob. Rdz 1, 1; 1 Krl 8, 27). Przy końcu dziejów zostanie stworzone nowe niebo i nowa ziemia (Iz 65, 17; 2 P 3, 13; Ap 21, 1-22, 5); niebo się stanie wtedy “miejscem”, lub stanem, w którym na zawsze będą przebywać błogosławieni razem z Bogiem dzięki uwielbionemu człowieczeństwu Chrystusa (zob. 1 Tes 4, 17; J 14, 3; 1 P 1, 4). Zob. eschatologia, raj, wizja uszczęśliwiająca, zmartwychwstanie, życie po śmierci.

Niecierpiętliwość. Wolność od możliwości cierpienia i podlegania zmianom powodowanym od zewnątrz. Tylko ze wszech miar doskonały i niezmienny Bóg jest niecierpiętliwy (zob. DH 16, 166, 293, 300, 358-359; ND 4, 603/14, 611, 613). Nie oznacza to jednak, że Bóg jest obojętny i że się niczym nie interesuje. Miłość Boża dokonała dzieła wcielenia (J 3, 16), dzięki czemu Syn Boży przyszedł na świat, żeby cierpieć i umrzeć w ludzkiej naturze. Zob. apatia, męka Pana Jezusa, niezmienność, spór o cierpienia Boga.

Niedziela. “Dzień Pański” (Ap 1, 10), kiedy to chrześcijanie się powstrzymują od pracy, żeby radośnie wspominać zmartwychwstanie Chrystusa (Mk 16, 1-2), stworzenie świata przez Boga i zesłanie Ducha Świętego. Chrześcijanie wschodni nazywają niedzielę “dniem ósmym”, żeby w ten sposób pokazać, że zmartwychwstanie Chrystusa odrodziło wszechświat. Z Nowego Testamentu dowiadujemy się, że chrześcijanie w niedzielę gromadzili się, żeby sprawować Eucharystię (Dz 20, 7; zob. 1 Kor 16, 2). Na początku II stulecia zarówno św. Ignacy z Antiochii (ok. 35 - ok. 107), jak gubernator rzymski, Pliniusz Młodszy (62-113), opowiadając tym, że chrześcijanie święcili niedzielę. Synod w Elwirze, w Hiszpanii (ok. 306) prawem usankcjonował święcenie niedzieli, a w roku 321 Konstantyn Wielki nakazał powstrzymywanie się w tym dniu od pracy. Prawo kościelne nakazuje w tym dniu uczestniczenie we Mszy św. i powstrzymanie się od pracy, co pozwala na właściwe religijne i ludzkie pełne radości przeżycie niedzieli (CIC 1246-1247; CCEO 880-881; OE 15). W liście apostolskim z maja 1998 r., Dies domini, Jan Paweł II rozwinął temat zachowywania niedzieli jako prawdziwie dnia świętego. Zob. adwentyści dnia siódmego, szabat.

Niedziela Palmowa. Święto obchodzone przez wszystkich chrześcijan na rozpoczęcie Wielkiego Tygodnia, które upamiętnia wjazd Jezusa do Jerozolimy. Jest jednym z dwunastu najważniejszych świąt kalendarza prawosławnego wschodniego. W prawosławiu wschodnim święto to poprzedza “Sobota Łazarza”, która upamiętnia wskrzeszenie Łazarza przez Chrystusa (J 11, 1-44) i jest jedyną liturgią paschalną poza okresem wielkanocnym. Zachodnia liturgia Niedzieli Palmowej rozpoczyna się poświęceniem i rozdaniem palm oraz procesją; podczas Mszy św. czytana jest Męka Pańska według św. Mateusza, Marka lub Łukasza. Według relacji Egerii Pątniczki pod koniec IV w. Niedzielę Palmową obchodzono w Jerozolimie. Zob. dwanaście świąt, kalendarz liturgiczny, prawosławie wschodnie, Wielki Tydzień.

Nienawiść. Głęboka, irracjonalna wrogość w stosunku do innych osób, grup ludzi, a nawet całych narodów. Przeciwstawienie miłości (i światła) nienawiści (i ciemności) odgrywa kluczową rolę w teologii św. Jana. W odróżnieniu od św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), któremu wielkie uznanie dla miłości nie przeszkodziło w badaniu również nienawiści, wielu teologów współczesnych o nienawiści nie myślało. Inaczej niż ci, którzy uważają, że nienawiść jest przeciwieństwem miłości, George Bernard Shaw (1856-1950) twierdził, że przeciwieństwem miłości jest obojętność, która po prostu ignoruje tych, którzy są “inni” pod względem etnicznym, politycznym i religijnym; nienawiść przynajmniej ma do tych “innych” stosunek emocjonalny. Zob. miłość 1, 2; osoba.

Nieomylność. Ta wolność od możliwości popełnienia błędu w sprawach dotyczących prawd objawionych i moralności, którą Chrystus przez Ducha Świętego (J 16, 12-15; LG 12) obdarzył cały Kościół, a w szczególności kolegium biskupów będące w łączności z następcą św. Piotra, papieżem (zob. Dz 15, 1-29; 1 Kor 15, 3-11; LG 25). Nieomylne określenia pochodzą zazwyczaj od soborów powszechnych (zob. DH 265, 363-364), rzadko od papieży. Sobór Watykański I (1869-1870) nauczał, że papież jest nieomylny wtedy, kiedy jako pasterz wszystkich chrześcijan i następca św. Piotra (zob. Mt 16, 18-19; Łk 22, 31-32) uroczyście ex cathedra podaje naukę o jakiejś prawdzie objawionej dotyczącej wiary lub obyczajów (DH 3065-3075; ND 831-840). Kolegium biskupów w łączności z papieżem przez zwyczajne nauczanie podaje naukę nieomylną, jeżeli wszyscy jego członkowie są zgodni co do tego, że jakąś prawdę objawioną trzeba definitywnie i bezwzględnie uznać (LG 25). Kiedy interpretujemy stwierdzenia nieomylne, musimy odróżnić istotę definicji od sposobu jej sformułowania, które może być uwarunkowane okolicznościami czasu. Zob. ex cathedra, kolegialność, prawda, Sobór Powszechny, Sobór Watykański I, urząd nauczycielski Kościoła.

Niepojętość Boga. Przymiot, który sprawia, że Bóg jako absolutna tajemnica znajduje się całkowicie poza zasięgiem ludzkiego rozumowania. To, co wiemy z objawienia, uzdalnia nas tylko do uświadomienia sobie, że w rzeczywistości nie znamy Boga (zob. DH 800, 3001; ND 19, 327). Zob. tajemnica, teologia apofatyczna, teologia negatywna.

Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny. Obchodzone 8 grudnia zachodnie święto upamiętniające fakt, że na podstawie jedynego w swoim rodzaju przywileju i ze względu na zasługi swego Syna Maryja z Nazaretu była wolna od jakiegokolwiek grzechu, nawet od grzechu pierworodnego, i to od samego swego poczęcia (zob. DH 2800-2804; ND 709). Zawsze uważano, że wskazuje na to kilka wypowiedzi Pisma Świętego (Rdz 3, 15; Łk 1,28). Chociaż dogmat ten został ogłoszony dopiero przez Piusa IX w roku 1854, samo święto znano przynajmniej od VII stulecia. Częściowo z powodu różnic w pojmowaniu grzechu pierworodnego chrześcijanie prawosławni nie oddają Matce Bożej czci jako “Niepokalanie poczętej”, lecz jako Achrantos (gr. “Niepokalana”) i Panagia (gr. “Najświętsza”). Zob. grzech pierworodny, theotokos.

Nieskończoność. Właściwość bytu nie mającego granic ani końca. Ściśle mówiąc, tylko Bóg jest w pełni i doskonale nieskończony, ponieważ nie jest ograniczony ani przez przestrzeń, ani przez czas i jest w sposób niezmierzony wyższy niż jakiekolwiek stworzenia. W filozofii arystotelesowskiej materia pierwsza albo czysta możność, wcześniejsza niż jakiekolwiek określenia, jest nieskończona w tym znaczeniu, że nie ma żadnej specyfikacji ani właściwości, która by ją uczyniła konkretną i ograniczoną. Zob. arystotelizm, niezmierzoność Boga, wieczność.

Nieszpory. Wieczorny śpiew lub wieczorna modlitwa w Liturgii Godzin. Po dokonanej w roku 1970 reformie w obrządku łacińskim nieszpory mają następującą budowę: a. werset wprowadzający, b. hymn odpowiedni do dnia, święta lub okresu liturgicznego, c. trzy psalmy, przy czym jeden z nich jest czasem zastępowany przez kantyk biblijny, d. krótkie czytanie z Pisma Świętego, e. krótki hymn responsoryjny, f. kantyk Najświętszej Maryi Panny, czyli Magnificat (Łk 1, 46-55), g. modlitwy wstawiennicze, po których następuje Modlitwa Pańska i kolekta z dnia, h. końcowe błogosławieństwo. W obrządku bizantyńskim modlitwa wieczorna zwie się hesperinos (gr. “modlitwa wieczorna”); w Wielkim Poście wprowadza ona Liturgię darów uprzednio konsekrowanych. Zob. jutrznia, liturgia godzin, liturgia darów uprzednio konsekrowanych.

Nieśmiertelność. Zob. dusza, śmierć, zmartwychwstanie umarłych, życie pozagrobowe.

Niewiedza nie do przezwyciężenia. Brak wiedzy trwający mimo prawdziwych wysiłków, by zdobyć właściwe wiadomości; wobec Boga taka niewiedza całkowicie uwalnia człowieka od winy. W taki sposób mimo własnej sumiennej troski i bez własnej winy ludzie mogą być niezdolni do przyjęcia Kościoła i jego nauczania. W podjęciu takiej decyzji może im przeszkadzać własne wychowanie, uprzedzenia społeczne albo zwyczajny brak zetknięcia się z orędziem chrześcijańskim (zob. DH 2865-2867, LG 16, GS 16). Niewiedza nie do przezwyciężenia może być fizyczna (np. u dzieci oraz u chorych umysłowo) albo moralna (w innych wypadkach). Zob. błąd, tolerancja.

Niewinność pierwotna. Zob. sprawiedliwość pierwotna.

Niewrażliwość. Wyraz używany przez stoików na oznaczenie braku cierpienia i wolności od wzruszeń; posługiwali się nim czasami Ojcowie Kościoła, żeby wskazać na pogodę ducha, jaka powstaje wskutek stopniowego wyzwalania się z przywiązań do zła i z pogłębienia zjednoczenia z Bogiem. Zob. asceza, hezychazm, niecierpiętliwość, przebóstwienie, stoicyzm, umartwienie.

Niewymowność Boga. Bóg jest w sposób niewypowiedziany tajemniczy i mimo że ma swe Boże imiona jest ostatecznie Istotą nie do nazwania (Wj 3, 14; J 1, 18; 1 Tm 1, 17; Rz 11, 33-36). Chociaż znany, Bóg pozostaje bytem, którego się nie da opisać, a jeżeli już, to tylko negatywnie (zob. DH 800, 3001; ND 19, 327). Jeżeli podczas czytania w synagodze występowało imię Boga, nie wymawiano go, lecz je zastępowano wyrazem Adonai (hebr. “Pan”). Zob. niepojętość Boga, Jahwe.

Niezawodność. Dar, jakim Chrystus obdarzył swój Kościół; dzięki niemu będzie on trwał do końca świata (zob. Mt 16, 18; 28, 18-20; J 14, 16-17). Wskutek obecności zmartwychwstałego Pana i prowadzenia przez Ducha Świętego Kościół jako całość nie może nie spełnić tego, co się łączy z j ego istotnymi właściwościami i dawaniem świadectwa prawdzie objawionej (zob. DH 3050-3052; ND 818; LG 12). Jedną z cech charakterystycznych tego prowadzenia przez Ducha Świętego jest nieomylność. Zob. cechy Kościoła, nieomylność.

Niezmienność. Wolność od zmiany i od możliwości zmiany. Ściśle mówiąc, tylko Bóg ze wszech miar doskonały jest całkowicie niezmienny (zob. Ml 3, 6; Ps 102, 27; DH 285, 294, 800, 3001; ND 19,327,612). Chrystus jako Człowiek podlegał zmianom i śmierci. Zob. wcielenie.

Niezmierzoność Boga. Przymiot Boży, który sprawia, że Bóg nie był i nie może być zmierzony. Chociaż sam jest poza jakąkolwiek miarą, Bóg jest miarą dla każdego człowieka i dla każdej rzeczy. Zagadnienie to w szczególnie dramatyczny sposób rozwinięto w Księdze Hioba 38-42 (zob. DH 800, 3001; ND 19, 327). Zob. Bóg, przymioty Boże.

Nihilizm (łac. “nic”). Ogólny termin na oznaczenie tych poglądów filozoficznych, które głoszą, że rzeczywistość sama w sobie nie ma żadnego sensu. Takie, w istocie swej ateistyczne, stanowisko może się domagać uznania dla życia, a nawet nadawać mu sens kierując się własną wolą; tak było w wypadku Fryderyka Nietzschego (1844-1900). W filozofii Alberta Camusa i niektórych innych egzystencjalistów zawierają się pewne elementy nihilistyczne, wyznają oni bowiem absurdalność wszechświata. W swej encyklice z października 1998 r. Fides et ratio papież Jan Paweł II wysuwa argumenty przeciwko różnym formom nihilizmu, które zakorzeniły się w zmęczonym wojnami stuleciu. Zob. ateizm, egzystencjalizm.

Noc ciemna. W nocy świat widzialny zanika, ale przez to umożliwia on dostrzeżenie świata niewidzialnego. Dla mistyków “noc” staje się miejscem uprzywilejowanym, w którym spotykają oni Boga. “Ciemność” oznacza, że to uprzywilejowane przeżycie przechodzi przez doświadczenia, które duszę oczyszczają od ziemskich przywiązań. Za św. Janem od Krzyża (1542-1591) możemy odróżnić między ciemną nocą zmysłów, która osłabia zniewolenie zmysłowych przywiązań, i “ciemną nocą ducha”, która duszę odziera z duchowych pociech. Zob. duchowość, mistyka.

Nominalizm (łac. “imię, nazwa”). Filozofia średniowieczna głosząca, że nazwy (łac. nomina) nadawane rzeczom, chociaż bywają przydatne w ich klasyfikowaniu, nie opisują we właściwy sposób rzeczywistości. Każda substancja jest nieodwracalnie indywidualna; nie ma natur wspólnych, a tak zwane powszechniki (pojęcia uniwersalne) istnieją tylko w umyśle. Wilhelm Ockham (ok. 1285-1347) był najsławniejszym przedstawicielem nominalizmu. Filozofia ta wywarła wpływ na teologię, zwłaszcza na naukę o Bogu, o usprawiedliwieniu i łasce. Przez Gabriela Bielą (ok. 1420-1495), który był nauczycielem Marcina Lutra (1482-1546) nominalizm wpłynął także na reformację. Niektóre elementy nominalistyczne można odnaleźć we współczesnej filozofii języka oraz w egzystencjalizmie. Zob. egzystencjalizm, filozofia, platonizm, powszechniki, reformacja.

Nomokanon (gr. “prawo” plus “reguła”). W chrześcijaństwie wschodnim wyraz używany na oznaczenie zbioru kanonów kościelnych i prawa cywilnego, które dotyczyło życia Kościoła. Najwcześniejszy przykład nomokanonu przypisuje się Janowi III, patriarsze konstantynopolitańskiemu (zm. 577), zwanemu Scholasticus (gr. “prawnik”), ponieważ jako młody człowiek był prawnikiem w Antiochii. Zob. symfonia, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Norma wiary. Zob. reguła wiary.

Noty Kościoła. Zob. cechy Kościoła.

Nous (gr. “umysł”). Rozum albo ludzka władza rozumienia. Ewagriusz Pontyjski (346-394) w swojej chrystologii opartej na zestawieniu Nous-Logos (gr. “Umysł, Słowo”) stwierdził, że dusza Chrystusa istniała uprzednio i że umysł był łącznikiem, w którym nastąpiło zjednoczenie odwiecznego Słowa z człowieczeństwem Chrystusa. Zob. chrystologia, orygenizm.

Nowacjanie. Schizma, jaka powstała wokół sporu, jak należy postępować z tymi, którzy podczas prześladowania za cesarza Decjusza (249-250) odpadli od wiary chrześcijańskiej. Nowacjan, kapłan rzymski i autor całkiem poprawnego dzieła o Trójcy Przenajświętszej, początkowo opowiadał się za polityką pojednania wobec odstępców, później jednak stał się zwolennikiem surowego ich traktowania. Powodem tej nagłej zmiany mógł być jego zawód w związku z elekcją papieża Korneliusza w roku 250. Nowacjan konsekrował się na biskupa Rzymu, rywalizując z Korneliuszem, i zmarł jako męczennik podczas prześladowania, za panowania cesarza Waleriana (257-258). Jego wspólnota istniała do V wieku (zob. DH 109). Na Soborze Nicejskim (325) zostali łagodnie potępieni za to, że uważali się za “katharoi” (gr. “czyści”) i że tworzą Kościół ze wszech miar święty, wykluczający grzeszników (DH 127; ND 1601). Później krytykowano ich za to, że powtórnie chrzcili heretyków (DH 183, 211-212, 214; zob. też 705, 1670; ND 1404, 1617). Zob. donatyzm, rygoryzm, sakrament pokuty, schizma.

Nowa Ewa. Tytuł nadawany Maryi, fizycznej matce Chrystusa i duchowej Matce wszystkich ludzi. Podobieństwa i przeciwieństwa między pierwszą Ewą, “matką wszystkich żyjących” (Rdz 3,20), a Maryją jako nową Ewą sięgają św. Justyna Męczennika (zm. 165). Przeciwieństwo opiera się nie tylko na wypowiedziach, że Jezus jest ostatnim albo “nowym" Adamem (Rz 5, 14; 1 Kor 15, 22. 45-49; zob. DH 901), ale także na tym, jaką wiarę okazała Maryja. Jak to zauważyli Ojcowie Kościoła, gdzie nieposłuszeństwo Ewy przyniosło śmierć, tam posłuszna miłość Maryi przyniosła życie całej ludzkości dzięki zbawczej działalności Jej Syna (LG 56, 63). Zob. Adam, Ewa, mariologia, wspólodkupicielka.

Nowa prawowierność. Ruch zrodzony po pierwszej wojnie światowej, którego natchnieniem był Karl Barth (1886-1968), a który na różny sposób rozwijali tacy teologowie, jak: Emil Brunner (1889-1966), Reinhold Niebuhr (1892-1971) i Helmut Richard Niebuhr(1894-1962). Niezadowoleni z optymistycznego humanizmu głoszonego przez protestantyzm liberalny, próbowali oni odkryć istotne poglądy reformacji i kładli nacisk na objawiające i sądzące słowo Boże. Wzorem proroków podkreślali nadrzędną transcendencję Boga nad grzesznym światem. Termin “neoortodoksja”, odpowiadający znaczeniowo “nowej prawowierności”, stosuje się także do prac innych autorów, takich jak Karol Rahner (1904-1984). W sensie ścisłym jednak jest on stosowany dla ruchu rozpoczętego i kierowanego przez Bartha. Zob. protestantyzm liberalny, reformacja, teologia dialektyczna.

Nowe narodzenie. Duchowe odrodzenie, które sprawia sakrament chrztu (J 3, 5; Tt 3, 5; 1 P 1, 3). Św. Paweł mówi w sposób równoznaczny o chrzcie, że jest śmiercią starego stanu grzechu, a równocześnie nowym życiem w Chrystusie zmartwychwstałym (Rz 6, 1-11; 2 Kor 5, 17). Zob. chrzest.

Nowe zjednoczenie w Chrystusie jako głowie. Użyty w Nowym Testamencie grecki wyraz anakefaloioomai (gr. “zbierać w całość, streszczać”) w formie werbalnej odnosi się do Chrystusa, który jednoczy wszystko we wszechświecie (Ef 1, 10). Nawiązując do tej wypowiedzi, tacy Ojcowie Kościoła jak św. Ireneusz (ok. 130 - ok. 200) przedstawiali Chrystusa jako Głowę Kościoła, który wypełnia Boży plan w stworzeniu i w dziejach odkupienia.

Nowicjusz (łac. “nowy”). Członek instytutu zakonnego będący na próbie. Nowicjusze prowadzą życie wspólne w specjalnym domu zwanym nowicjatem, mogą nosić szaty zakonne własnego instytutu i muszą odbyć kurs formacyjny trwający przynajmniej jeden rok (zob. CIC 641-653, 1196; ND 448, 450, 453, 456-459, 893 § 3), zanim zostaną dopuszczeni do pierwszych ślubów. Zob. ślub, życie monastyczne, życie zakonne.

Nowy Testament. Dwadzieścia siedem ksiąg Pisma Świętego następujących po czterdziestu pięciu, z których większość mamy wspólne z Żydami (Stary Testament). Chrześcijanie uważają, że te księgi (cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie, dwadzieścia jeden Listów i Objawienie św. Jana) zostały napisane pod szczególnym natchnieniem Ducha Świętego, że są normą wiary i że należą do kanonu Pisma Świętego W “szczególny sposób” Kościół w Nowym Testamencie, a przede wszystkim w Ewangeliach, odnajduje “odwieczne i Boże świadectwo” o rzeczywistości Jezusa Chrystusa (DV 17-20). Zob. Biblia, Ewangelie dzieciństwa, kanon Pisma Świętego, marcjonizm, natchnienie biblijne, przymierze, Stary Testament.

Numinous (z łac. “numen = bóstwo” a zatem “należący do bóstwa, odnoszący się do bóstwa”). Napełniająca lękiem obecność Boża. W książce Das Heilige (niem. “Świętość”; pierwsze wydanie niemieckie w roku 1917) Rudolf Otto (1869-1937) dowodził, że religia zrodziła się z przeżycia mysterium tremendum etfascinans (łac. “tajemnica napełniająca grozą i niezwykle pociągająca”). Zob. przeżycie religijne, świętość.