M

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Macedonianie. Sekta, która nazwę zawdzięcza Macedoniuszowi, biskupowi Konstantynopola od roku 342 do złożenia z urzędu przez synod ariański w roku 360. On sam wykazywał skłonności semiariańskie (zob. DH 156, 2527). Na Soborze Konstantynopolitańskim I (381) został wprawdzie potępiony razem z tymi, którzy odrzucali bóstwo Ducha Świętego (zob. DH 151; ND 131), są jednak wątpliwości co do tego, czy się rzeczywiście przyznawał do tej herezji. Zob. arianizm, duchoburcy, Duch Święty, semiarianie, Sobór Konstantynopolitański I.

Magisterium ecclesiae (łac. “urząd nauczycielski Kościoła”). Zob. urząd nauczycielski Kościoła.

Małżeństwo. Oparta na umowie wspólnota życia między jednym mężczyzną, a jedną kobietą, dzięki której stają się oni mężem i żoną, dzielą się nawzajem całym sobą, zabiegają o jak największe dobro drugiego, w miłości rodzą i wychowują dzieci (GS 47-52). Stary Testament naucza, że zarówno mężczyzna jak kobieta zostali stworzeni na obraz Boży, żeby opanować ziemię, rodzić dzieci i uzupełniać się wzajemnie (Rdz 1, 27-28; 2, 18-25). Jezus rozmaitymi sposobami podkreślał godność życia małżeńskiego, np. przez porównanie królestwa niebieskiego do uczty weselnej (Mt 22, 1-14; 25, 1-13). Jego miłość do Kościoła jest porównywana do związku małżeńskiego (Ef 5, 22-33), który dla chrześcijan ochrzczonych jest sakramentem (LG 11, 35). Oblubieńcy sami dla siebie są szafarzami tego sakramentu, a kapłan (lub diakon) jest tylko oficjalnym świadkiem, jeżeli jest to możliwe. Niekatolickie Kościoły wschodnie uważają, że szafarzem sakramentu małżeństwa jest kapłan. Wśród katolików wschodnich małżeństwo nie jest ważne bez błogosławieństwa kapłana, za wyjątkiem sytuacji krytycznych, a i w tym przypadku wymaga się uzyskania błogosławieństwa kapłana przy najbliższej okazji (CCEO 828-832). Związek małżeński jest nierozerwalny, dopóki obie strony żyją. Zob. diakon, forma sakramentu małżeństwa, przeszkody małżeńskie, sakrament.

Mandat (łac. “polecenie, rozkaz”). Zaświadczenie wydane przez kompetentną władzę kościelną, stwierdzające, że człowiek wykładający dyscypliny teologiczne na uniwersytecie katolickim albo na podobnej wyższej uczelni naucza przedmiotów katolickich w łączności z biskupami (CIC 812; CCEO 644). W związku z tym wyraz “mandat” zastępuje używane również wyrażenie “misja kanoniczna”. Zob. misja kanoniczna, teologia, urząd nauczycielski Kościoła.

Manicheizm. Nauka Maniego urodzonego w Persji około roku 215 i na rozkaz władcy perskiego obdartego żywcem ze skóry w roku 275. Mani zaczerpnął szczegóły z nauk głoszonych przez Zaraustrę, buddyzm, gnostyków i chrześcijan, a w samym sobie widział następcę proroków Starego Testamentu, Zaratustry oraz Jezusa i uważał, że jego zadaniem jest wyzwolenie iskry światła w ludziach, żeby ich w ten sposób uwolnić od materii i ciemności. Surowe życie ascetyczne i żywotna działalność misyjna spowodowały, że nauka Maniego rozpowszechniła się i ogarnęła Indie, Chiny, Italię, Północną Afrykę i inne części imperium rzymskiego. Św. Augustyn z Hippony (354-430) przed swoim nawróceniem był przez dziewięć lat manichejczykiem. “Manichejczyk” był często synonimem heretyka, szczególnie gdy szło o podobnie dualistyczne ruchy (zob. DH 435, 444-445, 455, 457, 461-464, 718, 1336, 1340, 3246; ND 402/5,7,11-13; 409; 621). Zob. albigensi, dualizm, gnostycyzm, katarzy, pryscylianie.

Manna (gr. “drobne ziarno:). Pokarm, którym za sprawą szczególnej Bożej Opatrzności (Ps 78,24-25) żywili się Żydzi po wyjściu z Egiptu przez lat czterdzieści, zanim weszli do Ziemi Obiecanej (Wj 16, 12-36). Ludową etymologię, zanotowaną w Wj 16, 15, według której wyraz ten pochodzi od pytania Hebrajczyków: “Co to jest?", wymyślono po to, by podkreślić Bożą interwencję. Wydaje się, że manna była białą żywiczną substancją, którą wydzielają niektóre pustynne drzewa, i która opada na ziemię jak szron. Niewyszukany smak manny (Lb 11, 4-9) był powodem narzekań ludu na pustyni, które spowodowały gniew Boga (Lb 11, 1-35). Ewangelia św. Jana ukazuje Jezusa jako Chleb życia wiecznego, o wiele lepszy od manny, którą jedzono na pustyni (J 6,25-58; zob. Ap 2,17). Zob. eucharystia, Izrael, typologia.

Manuskrypty z Qumran. Zob. rękopisy z Qumran.

Maranatha. Wyraz aramejski, występujący w 1 Kor 16, 22. Może mieć dwie postaci: “maranatha” i wtedy oznacza: “O Panie, przyjdź!” i “maranatha” i wtedy znaczy: “Pan przyszedł (i jest wśród nas)”. Najprawdopodobniej chodziło tylko o pierwsze znaczenie (zob. Ap 22, 20). Zob. adwent, eschatologia, kyrios, paruzja.

Marcjonizm. Ascetyczny ruch dualistyczny, zapoczątkowany przez Marcjona pochodzącego z Pontu w Azji Mntejszej, który przybył do Rzymu ok. roku 140, a w roku 144 został wyłączony ze wspólnoty kościelnej. W napisanych przez siebie Antytezach utrzymywał on, że Stwórca (albo Demiurg) i prawo Starego Testamentu sanie do pogodzenia z Bogiem miłości i łaski, którego głosił Jezus. Na tej podstawie odrzucał on całkowicie hebrajskie księgi Pisma Świętego, a przyjmował tylko Listy św. Pawła i okaleczoną Ewangelię św. Łukasza. Osobę i dzieło Chrystusa interpretował podobnie jak dokeci. Przez jakiś czas Marcjon miał wielu zwolenników, a więksi teologowie, tacy jak św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200) i Tertulian (ok. 160 - ok. 220) zbijanie jego poglądów uważali za swój obowiązek. Ukształtowanie się kanonu Pisma Świętego dokonało się częściowo w odpowiedzi na jego błędne nauczanie. Pod koniec III stulecia jego zwolennicy przeważnie stali się manichejczykami. Marcjońskie odrzucanie albo lekceważenie Starego Testamentu pozostało powtarzającą się pokusą dla chrześcijan. Zob. demiurg, doketyzm, dualizm, kanon Pisma Świętego, manicheizm.

Mariologia (gr. “nauka o Maryi”). Systematyczne studium o osobie Maryi i o Jej roli w dziejach zbawienia. Św. Łukasz w opowiadaniu o latach dziecięcych Pana Jezusa (Łk 1-2) ukazuje Ją jako wzór dla wierzących, jako przedstawicielkę Kościoła i jako Matkę Zbawiciela, którego poczęła Ona w sposób dziewiczy. W Ewangelii św. Jana (J 19, 25-27) stoi Ona pod krzyżem, a w Dziejach Apostolskich (Dz 1,14) przed zesłaniem Ducha Świętego jest obecna ze wspólnotą w Wieczerniku. Przez całe stulecia zamyślenia teologiczne, duszpasterskie lub ludowe nad tymi i innymi fragmentami Pisma Świętego słusznie łączyły Maryję z Chrystusem, Duchem Świętym, Kościołem i odkupieniem ludzkości. Kiedy na przykład Sobór Efeski (431) ogłosił, że Maryja jest Bogurodzicą, uczynił to dlatego, że chciał obronić osobową jedność Chrystusa i odrzucić fałszywą naukę, według której w Chrystusie były dwie osoby: jedna boska, a druga czysto ludzka, narodzona z Maryi. Na Zachodzie nabożeństwo do Najświętszej Maryi Panny ukazywało Ją czasami niezależnie od Chrystusa, nauki o Duchu Świętym i o Kościele, co doprowadziło do pewnej przesady, która się streściła w powiedzeniu: De Maria numquam satis (łac. “O Maryi nigdy dosyć”). Sobór Watykański II, chociaż przestrzegał przed nadużyciami i celowo unikał tytułu “Współodkupicielka”, był pierwszym soborem powszechnym, który przedstawił systematyczny traktat o roli i znaczeniu Najświętszej Maryi Panny (LG 52-69). Chrześcijanie wschodni, nie chcąc ryzykować, by mariologia stała się niezależną dziedziną, studiują “teotokologię”, czyli naukę o Maryi “Theotokos” (gr. “Bogurodzicy”) i tym samym łączą ze sobą mariologię i chrystologię. Zob. nestorianie, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, nowa Ewa, Sobór Efeski, theotokos, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, współodkupicielka.

Marksizm. Nauka społeczna, ekonomiczna, polityczna i filozoficzna, rozwinięta przez Karola Marksa (1818-1883) i jego współpracownika Fryderyka Engelsa(1820-1883), a uwspółcześniona z ogromną potęgą przez Włodzimierza Iljicza Lenina (1870-1924) i Mao-Tse Tunga (1893-1976). Oburzeni na straszliwą niesprawiedliwość społeczną dowodzili, że zasada własności prywatnej i społeczeństwo kapitalistyczne pozbawiły ludzi ich samych, ich pracy i produktów. Oczekiwano, że walka klasowa prowadzona przez robotniczy proletariat zakończy to straszliwe wywłaszczenie, odniesie zwycięstwo nad kapitalizmem i zrodzi bezklasowe społeczeństwo ludu, który sam siebie wyzwolił. W tym przyszłym społeczeństwie pytanie o istnienie Boga po prostu samo zaniknie. Ateistyczny materializm oficjalnego marksizmu przeciwstawiał się wszelkim religiom i odrzucał je jako ideologie sprzyjające tym, którym się powiodło ekonomicznie i którzy stali się potężni, a zachęcające ludzi biednych do cierpliwego znoszenia niedoli i wyglądania nagrody po śmierci. Kościół w swej nauce potępił wprawdzie ateistyczny marksizm, ale także poddał krytyce kapitalistyczny mateńalizm (DH 2786, 3773, 3865, 3930, 3939, Jan Paweł II: Sollicitudo rei socialis 20-21). Marksizm ani nie osiągnął wyzwolenia ludzkości, ani ekonomicznego dobrobytu dla wszystkich. W dramatyczny sposób rządy niemal wszystkich krajów komunistycznych, w latach 1989-1990, dopuściły, a nawet zainicjowały reformy, które sprawiły, że stary oficjalny marksizm, a nawet, w wielu dawnych bastionach, komunizm, stał się przeżytkiem. Zob. ateizm, materializm, nauka społeczna Kościoła, szkoła frankfurcka, teologia polityczna.

Maronici. Członkowie wschodniego Kościoła katolickiego, który swój początek zawdzięcza św. Maronowi, przyjacielowi św. Jana Chryzostoma (ok. 347-407). Kościół Maronicki, który pozostał wiemy Soborowi Chalcedońskiemu, niezależność organizacyjną uzyskał prawdopodobnie w wieku VII podczas sporów z monoteletami. Jest jednak rzeczą sporną, czy przynajmniej słownie nie przyjęli oni ich nauki. W VIII stuleciu, kiedy stolica patriarchatu, Antiochia, nie była obsadzona, tytuł patriarchy nadano przełożonemu klasztoru maronickiego w Orontesie w Syrii. Po przybyciu krzyżowców przywrócono nigdy nie zerwaną łączność z Kościołem katolickim bez żadnych formalności i odtąd istniał tu tylko katolicki Kościół maronicki. Maronita, Jeremiasz II, brał udział w obradach Soboru Laterańskiego IV; w rok później (1216) został on uznany patriarchą Antiochii. W roku 1584 Grzegorz XIII (papież w latach 1572-1585) założył w Rzymie kolegium maronickie, w którym w ciągu wieku XVIII wydawano ważne teksty liturgiczne i inne. Obrządek maronicki, jeden z siedmiu większych istniejących obrządków, który niegdyś uważano za zlatynizowaną odmianę obrządku zachodniosyryjskiego, obecnie uznaje się za niezależną tradycję powiązaną zarówno z zachodnimi, jak wschodnimi liturgiami syryjskimi. W XVII i XVIII stuleciu, uległ on powierzchownej latynizacji, którą podczas niedawnych reform w większej części zarzucono. Maronitów można spotkać w Libanie, w Syrii, Izraelu, na Cyprze, w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej. Ze względu na początki Kościoła maronickiego w otoczeniu monasteru św. Maronajego struktura została oparta na monasterach, a nie na diecezjach przynajmniej do XVIII wieku. Zob. Kościoły wschodnie, obrządek, wyprawy krzyżowe.

Martyrologium (gr. “wykaz męczenników”). Zob. męczennik.

Maryja, Matka Boża. Zob. mariologia, theotokos.

Materia i forma. Pochodzący od Arystotelesa podział każdej materialnej rzeczywistości na dwie uzupełniające się zasady: stanowiącą podkład pod wszystko materię albo czystą możność, która zostaje wprowadzona w czyn przez formę określającą naturę rzeczy. Ta teoria zwana “hilemorfizmem” (gr. “materia i forma”) cieszyła się wielkim uznaniem wśród filozofów i teologów scholastycznych. Zob. arystotelizm, przyczynowość, sakrament, scholastyka.

Materializm. Światopogląd, który odrzuca istnienie takich duchowych bytów, jak Bóg i dusza ludzka, a przyjmuje wyłącznie istnienie rzeczywistości dostrzegalnej zmysłami oraz istniejącej w czasie i przestrzeni. Klasyczną postać materializmu ukształtował filozof grecki Epikur (341-270 przed Chr.), a w formę poetycką ubrał go poeta rzymski, Lukrecjusz (ok. 99-55 przed Chr.). Nowożytne odmiany materializmu pochodzą od Ludwika Feuerbacha (1804-1872), Karola Marksa (1818-1883) oraz Fryderyka Engelsa (1820-1895). Zob. ateizm, marksizm, panteizm.

Mądrość 1. Praktyczna umiejętność i zdolność wydawania sądu, której klasycznym przedstawicielem w Starym Testamencie jest Salomon (1 Krl 3, 1-28; 4, 29-34). Objawiona w stworzeniach oraz w dziejach ludzkich (Mdr 10, 1-11, 4), hokma (hebr. “mądrość”) przybiera osobową postać Bożego pośrednika w stworzeniu i prorokini (Prz 8, 1-36) zapraszającej na ucztę tych wszystkich, którzy jeszcze nie są mądrzy (Prz 9, 1-6). Mądrość jest pewnym dobroczynnym przewodnikiem życia (Mdr 6, 1-25). Nowy Testament widzi w Mądrości prawyobrażenie Chrystusa (Mt 12, 42; 1 Kor 1, 24-30; Kol 2, 3); jest On jednak Mądrością, która samą siebie wyraża w “głupstwie krzyża” (1 Kor 1, 17-25). 2. Dla walentynian i niektórych innych gnostyków ogromną kosmologiczną i eklezjalną rolę odgrywała mądrość zwana Sofia Prounikos i Sofia Achamoth (gr. “sofia = mądrość”). 3. Najsłynniejszą świątynię we wschodnim chrześcijaństwie zwie się Hagia Sofia (gr. “Święta Mądrość”) albo Sancta Sophia (tac. gr. “Święta Mądrość”); była ona poświęcona Chrystusowi jako uosobieniu mądrości. Zbudowana w Konstantynopolu i konsekrowana za cesarza Justyniana w roku 538, świątynia Świętej Mądrości stała się wzorem dla wielu innych kościołów bizantyńskich. Po upadku Konstantynopola w roku 1453 stała się meczetem, a później muzeum. Kościoły pod wezwaniem “Świętej Mądrości” na Ukrainie i w Rosji miały, w rozumieniu niektórych, za swą patronkę Maryję, Matkę Bożą, czczoną na Zachodzie jako “stolica mądrości”. 4. Sofiologia (gr. “nauka o mądrości”), czyli teologia oparta na mądrości, została opracowana przez takich teologów rosyjskich, jak: Władimir Sołowjow (1853-1900), Siergiej Bułgakow (1870-1944) i Paweł Florenskij (1882 - ok. 1943). Zob. chrystologia, dary Ducha Świętego, gnostycyzm, literatura mądrościowa, stworzenie 1, szaleni dla Chrystusa, walentynianie.

Mediacja (łac. “pośrednictwo”). Zob. pośrednictwo.

Melkici (syr. “król”). Ci chrześcijanie w cesarstwie bizantyńskim, szczególnie w Egipcie i Syrii, którzy popierali cesarza i prawdziwą wiarę w walce przeciw monofizytom albo przeciw tym, którzy byli innego zdania niż Sobór Chalcedoński (451). Kiedy Konstantynopol w roku 1054 zerwał łączność z Rzymem, melkici pozostali przy Konstantynopolu, ale po roku 1724 zaczął istnieć melkicki Kościół zjednoczony z Rzymem. Obecnie wyrazem “melkita” najczęściej określa się katolików obrządku bizantyńskiego należących do patriarchatów: aleksandryjskiego, antiocheńskiego i jerozolimskiego. Zob. Kościoły wschodnie, monofizytyzm, obrządek, schizma, Sobór Chalcedoński.

Mesalianie (syr. “ludzie modlący się”). Sekta, która znana była na Środkowym Wschodzie, w Grecji i Egipcie, a została potępiona przez Sobór Efeski (431). Utrzymywali oni, że wskutek grzechu Adama diabeł zamieszkał w każdej duszy i że można go wyrzucić tylko przez wy trwałą modlitwę i prowadzenie życia ascetycznego. Twierdzili, że, skoro po chrzcie wodą nadal doświadczają pokus, potrzeba im nieustannej modlitwy, czyli “chrztu ogniem”. Taka modlitwa i asceza powinna także sama z siebie prowadzić do oglądania Trójcy Przenajświętszej. W starożytności ten nacisk na modlitwę sprawił, że ich nazywano euchitami (gr. “modlący się”). Uczony jezuita, Irenee Hausherr (1891-1978) pisał, że mesalianizm był pelagianizmem Wschodu, ponieważ nauczał, że by otrzymać najwyższe duchowe dary, potrzebujemy tylko wytrwałych ludzkich wysiłków. Większość pism tej sekty przypisywano św. Makaremu z Egiptu (ok. 300 - ok. 390). Zob. asceza, modlitwa, pelagianizm, przeżycie religijne.

Mesjasz (hebr. “namaszczony, pomazaniec”). Obiecany przez Boga wybawca cierpiącego narodu. Hebrajskiego przymiotnika masziah (“namaszczony”) używano na oznaczenie namaszczonego króla (1 Sm 10, 1; 24, 6; 2 Sm 2, 4) i namaszczonych kapłanów (Kpł 4, 3, 5). W obu wypadkach wyraz ten wskazywał na ludzi, których Bóg obdarował szczególnymi władzami i zadaniami. Wskutek obietnicy danej przez Natana Dawidowi (2 Sm 7, 12-16) i innych wypadków (Iz 9, 6-7; Ez 34, 23-24; 37, 24-25 oraz Psalmy “mesjańskie”, np. Psalmy 2, 45, 72, 89, 110) wyraz “Mesjasz” (albo jego grecki odpowiednik “Chrystus”) zaczął oznaczać obiecanego króla z rodu Dawida, który miał ostatecznie wyzwolić naród z niewoli. Nowy Testament uznaje Jezusa za królewskiego Mesjasza, który teraz króluje w niebie (Dz 2, 36; 5, 31), ale przyjdzie w potędze i chwale (Dz 3, 20-21). Nałożono już jednak na Niego te zadania podczas Jego posługiwania (Łk 4, 17-21; Mk 8, 29), a nawet podczas Jego dzieciństwa (Łk 1, 32-33; 2, 11; Mt 1, 23; 2, 6). Wyraz “Mesjasz” albo “Chrystus”, mający tak szeroki zakres znaczeniowy, na określenie Jezusa i Jego tożsamości (J 1, 41; 4, 25-26) był tak często stosowany, że już w Pierwszym Liście św. Pawła stał się drugim imieniem własnym Jezusa (1 Tes 1, 1), podobnie jak się to zwykle dzieje dzisiaj, kiedy mówimy o “Jezusie Chrystusie”. Zob. namaszczenie, tytuły chrystologiczne.

Metafizyka (gr. “po fizyce”). Badanie ostatecznych przyczyn i części składowych rzeczywistości. W kolejności ukazywania się Metafizyka Arystotelesa znajdowała się po traktatach O fizyce (w których autor się zajmował rzeczami naturalnymi, podlegającymi przemianom, w przeciwieństwie do trwałych i przenikających wszystko postaci rzeczywistości badanych przez metafizykę). Od Renę Descartesa (1596-1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) tradycyjną metafizykę Arystotelesa zmieniono wskutek uświadomienia sobie stopnia, w jakim “obiektywna” rzeczywistość jest budowana przez podmiot poznający. Joseph Marechal (1878-1944) Karl Rahner (1904-1984) i Bernard Lonergan (1904-1984) rozwinęli umiarkowany realizm, uwzględniający rolę elementu subiektywnego. Klasycznej metafizyce przeciwni są ci wszyscy, którzy odrzucają jako bezsensowne wszelkie stwierdzenia niemożliwe do sprawdzenia doświadczalnie. Ponieważ jednak właśnie samej tej zasady nie da się sprawdzić doświadczalnie, trzeba było w istotny sposób zmienić jej krytyczne nastawienie do metafizyki. Zob. analogia, artstotelizm, augustynianizm, filozofia, pozytywizm, przyczynowość, tomizm.

Metanoia (gr. “zmiana sposobu myślenia”). Wyraz biblijny na oznaczenie takiej skruchy albo całkowitej przemiany serca, która powoduje, że człowiek zupełnie odwraca się od grzechu, żeby służyć Bogu żywemu. Prorocy Starego Testamentu nawoływali do nawrócenia, które by odwróciło naród od bałwochwalstwa i od powierzchownych praktyk religijnych do prowadzenia życia zgodnego z prawem Bożym i do tego, by się poczuł społecznie odpowiedzialny (Iz 1, 10-20; Ez 18, 1-32). Jan Chrzciciel a potem Jezus głosił, że nadchodzące królestwo Boże domaga się radykalnej przemiany serca (Mt 3, 1-12; Mk 1, 15). Chrzest Jana miał na celu skruchę (Mk 1, 4; Dz 13, 24; 19, 4). W imię Jezusa apostołowie zachęcali ludzi, by się nawracali, przyjmowali chrzest i w ten sposób rozpoczynali nowe życie w Duchu (Dz 2, 38). Dar prawdziwej metanol (zob. Ps 51, 14) jest tak szczególnym darem, że jeżeli go ktoś naraża na niebezpieczeństwo przez nowy grzech, może go utracić na zawsze (Hbr 6, 4-6). Zob. cnota pokuty, nawrócenie, wiara.

Metempsychoza. Zob. wędrówka dusz.

Metoda teologiczna (gr. “w drodze do”, “pogoń za”). Sposób badania, klasyfikowania i spójnego nauczania doktryny chrześcijańskiej. Tematykę teologia czerpie z Bożego objawienia przekazanego i zawartego w Piśmie Świętym i Tradycji (DV 24, OT 16). Metoda ta obejmuje: a. założenia wykładającego, b. posługiwanie się danymi biblijnymi i historycznymi, c. podejściem do zagadnień znaczenia i prawdy, d. zastanowienie się nad eklezjalnymi, społecznymi i kulturalnymi powiązaniami, wśród których wykładowca działa jako teolog, e. konkretny cel wykładowcy i jego słuchaczy, f. zamierzony stopień systemowego uogólnienia. Na Wschodzie właściwe rozpoznanie tajemnicy Bożej zapewnia metoda stosowana przez teologię apofatyczną. Fakt, że liturgia jest tam ośrodkiem życia, sprawia, że teologia wschodnia ma charakter doksologiczny. Zob. analogia, analogia wiary, depozyt wiary, doksologia, egzegeza, hermeneutyka, locus theologicus, metody w teologii, teologia apofatyczna, teologia dogmatyczna, teologia feministyczna, teologia fundamentalna, teologia kerygmatyczna, teologia negatywna, teologia polityczna, teologia wyzwolenia, tajemnica, tradycja, właściwe postępowanie.

Metody w teologii. Logiczne sposoby uprawiania teologii, które się zmieniają odpowiednio do charakterystycznych zagadnień, głównego celu, okoliczności, audytorium, posługiwania się źródłami i kryteriami. 1. Uczeni północnoamerykańscy i europejscy w sposób znamienny pytając znaczenie, szukaj ą prawdy i wolą uprawianie teologii w środowiskach uniwersyteckich, dialog z kolegami profesjonalistami, na pierwszym miejscu stawiają teksty pisane i posługują się kryteriami podsuwanymi przez rozum. 2. Latynoamerykańska teologia wyzwolenia wykazuje inną metodę, która się interesuje sprawiedliwością, wbudowuje teologię w życie publiczne, na pierwszym miejscu stawia wypowiedzi ludzi ubogich i cierpiących i z szacunkiem odnosi się do kryteriów wynikających z praktyki. 3. Metoda liturgiczna i monastyczna uprawiania teologii szuka Bożego piękna, odnajduje się w postawie modlitewnej, staje w jednym szeregu ze współbraćmi oddającymi cześć Bogu, a teksty i kryteria czerpie z nauki Kościoła. Każdą z tych metod można podzielić na podgrupy: 1. Metoda na przykład może być naznaczona przez filozofię, jaką przyjmuje (np. przez neotomizm, przez różne odmiany egzystencjalizmu, filozofii języka albo rozwoju myśli). 2. Metoda będzie się zmieniać zależnie od tego, czy uwzględnia ubogich chrześcijan w Ameryce Łacińskiej czy biednych Hindusów w Indiach. 3. Metoda też się będzie różnić odpowiednio do tego, czy ją stosują kontemplatywni trapiści w Stanach Zjednoczonych, chrześcijanie prawosławni w Rosji czy wyćwiczeni w Zeń mnisi w Japonii. Teologia chrześcijańska w sposób idealny może się wzbogacić przez stosowanie właściwego pluralizmu, w którym te trzy najważniejsze metody wzajemnie się uzupełniają. Zob. doxa, filozofia, locus theologicus, prawda, pluralizm, sprawiedliwość, szkoły teologiczne, teologia piękna, teologia wschodu, wybór na rzecz ubogich, życie religijne.

Metodyści (gr. “idący drogą”). Odmiana życia chrześcijańskiego, która jako ruch odnowy powstała w Wielkiej Brytanii pod kierownictwem Jana Wesleya (1703-1793) i jego brata, Karola (1707-1788). Doprowadził on do ustanowienia w roku 1784 wolnych stowarzyszeń (później Kościołów), niezależnych od episkopalnej struktury Kościoła anglikańskiego, pozostających jednak w łączności ze sobą i należących obecnie do Światowej Federacji Kościołów Metodystycznych. Metodyści wzorowali się na niemieckim pietyzmie i cenili nawrócenie doświadczone przez braci Wesleyów, wynosząc teologię serca ponad surową i racjonalistyczną prawowierność. Kładą oni nacisk na ewangelizację, na kapłaństwo wszystkich wiernych i na społeczny dobrobyt. Ich teologia w dużym stopniu nawiązuje do Arminiusza, co oznacza, że popierają oni skierowaną przeciw kalwinizmowi naukę duńskiego teologa reformacyjnego, Jakuba Arminiusza (1560-1609), który nauczał, że Chrystus umarł nie tylko za niewielu wybranych, lecz za wszystkich i że najwyższa wolność Boga nie wyklucza prawdziwej wolnej woli ludzi. Zob. ewangelizacja, kalwinizm, protestanci.

Męczennik. Człowiek, który z powodu swojej wiary i z miłości do Chrystusa poddaje się cierpieniom i śmierci (LG 50, PG 14). W Ewangelii św. Jana odpowiadający temu wyrazowi termin grecki martyr (gr. “świadek”) oznacza świadectwo dane przez Ojca niebieskiego na korzyść Syna (J 5, 37) oraz świadectwo dane przez Jezusa (J 3, 1-12) albo przez św. Jana Chrzciciela (J 1, 6-8, 15, 19-36; 5, 33). Apostołowie i inni chrześcijanie świadczyli o prawdzie (Łk 24, 48; Dz 1, 8, 22). Z czasem wyrazem martyr zaczęto oznaczać chrześcijan, którzy cierpieli i ponieśli śmierć za to, że dawali świadectwo (Dz 22, 20; Ap 12, 11); śmierć samego Jezusa uważano za naczelny przykład takiego męczeństwa (zob. Dz 3, 14). Prześladowania, które wcześniej były odosobnionymi przypadkami, stały się powszechne i systematyczne za cesarza Septymiusza Sewera (202-203), Decjusza (249-250) i Waleriana (257-258). Prześladowania rzymskie osiągnęły szczyt za panowania Dioklecjana i Galeriusza od roku 303, a zakończyły się po zwycięstwie Konstantyna Wielkiego nad Maksencjuszem w roku 312. Męczennicy byli pierwszymi chrześcijanami, którym zaczęto oddawać cześć jako świętym. Kaplice zbudowane na ich grobach zwano martyrionami; nawiedzano je przede wszystkim w “dies natalis” (łac. “urodziny, rocznica urodzin”) męczenników, czyli w dniu ich urodzin dla nieba przez męczeństwo. Od samego początku Kościół uważał męczeństwo za “chrzest krwi", mogący zastąpić chrzest sakramentalny. Martyrologium to księga liturgiczna zawierająca spis męczenników i innych świętych umieszczonych odpowiednio do dnia ich śmierci. W nowszych czasach było wielu męczenników w Europie i w krajach pozaeuropejskich: w Afryce, obu Amerykach, w Azji i na Oceanii. W tym stuleciu wielu chrześcijan cierpiało i poniosło śmierć męczeńską za to, że związali się z cierpiącymi i okazali im solidarność (zob. J 15, 13). Zob. chrzest, kult świętych, świętość.

Męka Pana Jezusa. Cierpienie zakończone śmiercią krzyżową, jakiego się podjął Jezus dla naszego zbawienia (zob 1 P 2, 21 - 25). Wszystkie cztery Ewangelie kończą się szczegółowym opisem Jego Męki (Mt 26-27; Mk 14-15; Łk 22-23; J 18-19). W Niedzielę Palmową czyta się opis męki według jednego z synoptyków, a w Wielki Piątek z Ewangelii św. Jana. Zob. odkupienie, odpokutowanie, Wielki Piątek, Wielki Tydzień, zbawienie.

Midrasz. (hebr. “badanie, rozstrząsanie”). Żydowska metoda egzegetyczna, rozwinięta po powrocie z niewoli babilońskiej. Miała ona na celu podnoszenie na duchu przez wydobywanie z tekstu Biblii skojarzeń i zastosowań idących poza jego znaczenie literalne. Żydzi odróżniali dwa rodzaje midraszu: midrasz halachah (hebr. “postępowanie, kierownictwo”) skupiający się na prawie niepisanym, i midrasz haggadah (hebr. “opowiadanie”), zajmujący się wyjaśnieniem pozaprawnych części Pisma Świętego, które nie dotyczą prawa. Zob. egzegeza, haggada.

Międzyreligijny. Zob. dialog, religie świata.

Migne. Skrócony tytuł na wydawnictwa opublikowane przez Jacques-Paula Migne’a (1800-1875), który po dziewięciu latach pracy na wiejskiej parafii przybył do Paryża i wydał ogromną ilość tekstów teologicznych. Głównym jego dziełem było: Patrologiae cursus completus. Złożona z 217 tomów Patrologia Latina (PL) zawiera wszystkich łacińskich autorów kościelnych po papieża Innocentego III (1160-1216). Składająca się z 161 tomów Patrologia Graeca (PG) zawiera pisarzy greckich (z łacińskim przekładem) do roku 1439. Gdzie nowsze i bardziej krytyczne wydania nie są dostępne, patrologia Mignę’a jest bezcenna i pozostaje w tym względzie wzorcowym dziełem informacyjnym. Zob. patrologia.

Millenaryzm (łac. “tysiąc”). Przekonanie, które się zrodziło pod wpływem pism apokaliptycznych, a oparte zostało na dosłownej interpretacji Apokalipsy św. Jana 20, 1-7, że Chrystus razem ze swoimi świętymi będzie królował na ziemi przez tysiąc lat, dopóki ostatecznie nie zwycięży szatana i nie wejdzie definitywnie do swojej chwały. We wcześniejszych wiekach chrześcijaństwa nawet wielcy teologowie chrześcijańscy, tacy jak św. Justyn Męczennik (ok. 100 - ok. 165) i św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200) opowiadali się za tym przekonaniem. Po św. Augustynie z Hippony (354-430) tylko niektóre ugrupowania sekciarskie (np. ok. roku 1000) próbowały czasami przywrócić do życia millenaryzm. Zob. eschatologia, fundamentalizm, świadkowie Jehowy.

Miłosierdzie. Pełna miłości troskliwość Boga o wszystkie stworzenia, a zwłaszcza o ludzi, która nas zachęca do okazywania współczucia innym i do niesienia im ulgi. Na oznaczenie miłosierdzia Stary Testament ma trzy wyrazy: hesed (hebr. “dobrotliwość”), czyli wierna życzliwość, która się opiera albo na umowie podobnej do umowy małżeńskiej (Rdz 20, 13), albo na ścisłej przyjaźni (1 Sm 20, 8, 14-15); rahamin (hebr. “łono”) - jest to wypływająca z wnętrza sympatia albo współczucie podobne do tego, jakie odczuwa matka do swego dziecka (Iz 49, 15); wreszcie hen (hebr. “łaska”) oznacza, że umiłowanie Boże zostało dane darmo i niezależnie od zasług przyjmującego (Wj 33, 12-17). Ludzie proszą o miłosierdzie, a Bóg niezwykle chętnie go udziela (zob. Ps 51, 113, 177). Nowy Testament wysławia miłosierdzie Boże (Lk 1, 50. 54. 72. 78) objawione i wyrażone przede wszystkim przez słowa i czyny Jezusa (Mt 9, 10-13; 18, 21-35; Łk 10, 29-37). Skierowana do Jezusa prośba niewidomego o miłosierdzie (Mk 10, 47-48) stała się częścią codziennej modlitwy chrześcijańskiej, zwłaszcza na Wschodzie. Powinniśmy starać się naśladować Ojca Niebieskiego w okazywaniu miłosierdzia drugim, a Bóg ze swojej strony okaże miłosierdzie tym, którzy sami są miłosierni (zob. Mt 6, 12; 25, 31-46; Łk 11, 4). Zob. hesed, łaska, miłość 2, modlitwa Jezusa.

Miłość 1. Trzecia cnota teologalna, która zakłada istnienie dwóch pozostałych (wiary i nadziei) i jest źródłem życia dla wszystkich cnót. Jej pierwszoplanowym przedmiotem jest Bóg, na drugim miejscu kieruje się ona ku nam samym i ku bliźnim (Pwt 6, 5; J 13, 34; 1 J 4, 7 - 5, 4; 1 Kor 13, 1). 2. Wolna, przewyższająca samego siebie, życiodajna i jednocząca akceptacja, której źródłem i wzorem jest wewnętrzne życie Trójcy Przenajświętszej i która tłumaczy powiedzenie “Bóg jest miłością” (1 J 4, 8. 16). Stary Testament wielokrotnie uznaje Boga jako wiernego i czułego partnera w przymierzu Narodu Wybranego, który został wezwany do dania odpowiedzi przez umiłowanie Boga (Pwt 6, 5) i bliźniego (Kpł 19, 18). Jezus oba te podstawowe przykazania połączył w jedno (Mk 12, 29-31) i nauczał, że nasza miłość powinna w szczególny sposób ogarniać nieprzyjaciół i ludzi, którzy się znajdują w szczególnych potrzebach (Mt 5, 43-48; 25, 31-46; Łk 10, 29-37). Jako największe i “nowe” przykazanie (J 13, 34; zob. 1 Kor 12, 31-13, 13) miłość może doprowadzać nawet do śmierci za innych, tak jak to się stało z samym Jezusem (J 15, 13; 1 J 3, 16). Bóg nas pierwszy umiłował, mimo że jesteśmy grzesznikami, i to nam umożliwia okazanie w odpowiedzi miłości (Łk 15, 3-32; J 3, 16; Rz 5, 6-8; 8, 31-39; 1 J 4, 19). Zostaliśmy obdarzeni Duchem miłości (Rz 5, 5) i wezwani do nowej wspólnoty miłości (Ef 25, 15-26, 29) i do uczestniczenia w Bożej miłości, która jest wewnętrznym życiem Trójcy Przenajświętszej (J 17, 26). Zob. agape, cnoty teologiczne, przymierze.

Misja kanoniczna (łac. “wysłanie na mocy prawa kanonicznego”). Oficjalne uprawnienie do udziału w jakiś sposób w nauczającym, uświęcającym i pasterskim posługiwaniu Kościoła wobec świata. Zob. diakon, duchowny, kazanie, mandat, Sobór Laterański IV.

Misje kościoła. Odpowiedź Kościoła na to, że został przez Chrystusa posłany, żeby Jego dzieło kontynuować na całym świecie. Księgi prorockie Starego Testamentu wskazują, w jakim znaczeniu Jerozolima, Naród Wybrany i jego przedstawiciele otrzymali misyjną funkcję zbawiania narodów (zob. Iz 2, 2-5; 42, 6-7; 49, 6, 22-23; 56, 1-8; 60, 1-22; Księga Jonasza). Dobra nowina Jezusa Chrystusa, ponieważ ma znaczenie ogólnoludzkie (Lk 2, 29-32), powinna być głoszona wszędzie i każdemu (Mt 28, 18-20; Mk 16, 15-20; Łk 24, 47; J 20, 21; Dz 1, 8). Kościół apostolski prowadzony przez św. Piotra, św. Pawła i innych (Ga 2, 7-8; Rz 1, 5; 16, 3) upowszechniał wiarę chrześcijańską w cesarstwie rzymskim. We wczesnych stuleciach chrześcijaństwo dotarło do Abisynii, Indii, a nawet (za pośrednictwem “nestoriańskiego”, czyli Asyryjskiego Kościoła Wschodniego) do Chin. Wielcy misjonarze i ich następcy, popierani niekiedy przez potężnych władców, sprawili, że praktycznie do roku 1000 niemal cała Europa przyjęła chrześcijaństwo. Św. Patryk (ok. 390 - ok. 460) przyczynił się do ewangelizacji Irlandii, św. Augustyn z Canterbury (zm. 604) - Anglii, św. Bonifacy (680-754) krajów germańskich, św. Anskar (801-865)-krajów skandynawskich, a św. Cyryl (826-869) i św. Metody (ok. 805-885) krajów słowiańskich. Po odkryciu Ameryki w roku 1492 i po otwarciu nowych dróg do Azji rozpoczęła się heroiczna działalność misyjna w obu Amerykach, w Chinach, Indiach, Japonii i gdzie indziej. Utworzenie przez papieża Grzegorza XV w roku 1622 Kongregacji Rozkrzewiania Wiary dodało odwagi i udzieliło pomocy organizowaniu tej działalności. Od początku XIX stulecia anglikańskie i protestanckie towarzystwa misyjne, prowadzone i inspirowane przez takie osobistości jak David Livingstone (1813-1873), rozpoczęły szeroką działalność poza Europą. Pod koniec wieku XX z dnia na dzień coraz bardziej stała się widoczna konieczność ponownej ewangelizacji Europy. Zob. apostoł, asyryjski Kościół wschodni, ewangelizacja.

Missa praesanctificatorum (łac. “Msza darów uprzednio konsekrowanych”). Zob. liturgia darów uprzednio konsekrowanych.

Missio canonoca. Zob. misja kanoniczna.

Mistagogia (gr. “wtajemniczenie”). Zob. wtajemniczenie.

Misterium (gr. “tajemnica, obrzęd tajemny”). Zob. tajemnica.

Misterium paschalne. Zob. tajemnica wielkanocna.

Misteryjne religie. Zob. religie tajemne.

Mistyczne ciało Chrystusa. Zob. Ciało Chrystusa.

Mistyka (gr. “tajemniczy”). Szczególne, głębokie przeżycie zjednoczenia z Bogiem i poznanie rzeczywistości Bożej, darowane zupełnie swobodnie przez Boga. Przeżycia mistyczne, którym mogą towarzyszyć zjawiska takie, jak: ekstaza, widzenia i inne podobne fenomeny, zazwyczaj są poprzedzone gruntownym uprawianiem kontemplacji i ascezy. Mistyka, chociaż występuje we wszystkich wielkich religiach świata, w doświadczeniu chrześcijańskim nabiera szczególnie osobowych cech i raczej uwydatnia, niż znosi poczucie odrębności między mistykiem a Bogiem. Autentyczna mistyka jest zawsze źródłem wielkodusznej miłości do bliźnich i zdaje się być częsta wśród chrześcijan oddanych modlitwie i uczulonych na obecność Bożą w ich życiu. Joseph Marechal (1878-1944), Evelyn Underhill (1875-1941) oraz inni autorzy współcześni popierali ponowne zainteresowanie mistyką. Zob. kontemplacja, tajemnica, wizje.

Miszna (hebr. “powtórzenie”). Żydowski zbiór traktatów zawierający interpretację i naukę Pisma i Prawa. Jest to kompilacja, będąca prawdopodobnie dziełem rabbiego Judy haNasiego (ok. 135 - ok. 220); była ona podstawą zarówno palestyńskiej, jak i babilońskiej wersji Talmudu. Miszna nadal określa, w jaki sposób pobożny Żyd powinien się zachować w różnych okolicznościach. Zob. judaizm, talmud.

Mit (gr. “baśń, opowiadanie”). Opowiadanie symboliczne o ostatecznych rzeczywistościach. Przez wyraz “mit” często się rozumie opowiadanie o zmyślonych postaciach, wydarzeniach albo rzeczach. Podczas gdy wyraz “logos” oznacza rozumne i prawdziwe wyjaśnienie rzeczywistości i ich przyczyn, ukształtowany w wyobraźni “mit” (np. o gorszącym postępowaniu bogów) może trzymać słuchacza w napięciu, ale w samej swojej istocie jest fałszywy. W Nowym Testamencie mamy także echo takiego negatywnego spojrzenia na wyraz “mit” (1 Tm 1, 4; 4, 7; Tt 1, 14; 2 P 1, 16). Umysł ludzki jednak nie może działać, jeżeli się opiera na samych tylko pojęciach abstrakcyjnych. Potrzebuje on języka symbolicznego, opartego na wyobraźni, żeby odnaleźć i wyrazić prawdę o naszym istnieniu. Platon (427-347 przed Chr.) w dialogach czasami zręcznie posługuje się mitami, żeby czytelników doprowadzić do prawdy. Zob. analogia, odmitologizowanie, symbol, teologia narracyjna.

Mitra. Wysokie, rozcięte po bokach nakrycie głowy zakładane przez biskupów, kiedy niosą pastorał podczas procesji oraz podczas liturgii, chociaż nigdy podczas samej modlitwy eucharystycznej, lub anafory. Ten symbol władzy biskupiej pochodzi z jedenastowiecznego Rzymu. Na Wschodzie mitrę bizantyńską, którą patriarcha ekumeniczny, a następnie wszyscy biskupi, zapożyczył od korony cesarskiej, nosi się tylko przy pełnym stroju liturgicznym. Po “wielkim wejściu”, kiedy zaczyna się modlitwa eucharystyczna, biskup zdejmuje mitrę i zakładają ponownie na błogosławieństwo końcowe. Na Zachodzie mitrę noszą biskupi, opaci, oraz infułaci; na Wschodzie mitrę noszą archimandryci, zwani również archiprezbiterami. Zob. anafora, archimandryta, biskup, chrześcijaństwo bizantyjskie, kardynał, katedra, patriarcha ekumeniczny, tiara papieska, wejście.

Modalizm (łac. “sposób, kształt”). Herezja, która tak mocno podkreślała jedyność Boga, że aż twierdziła, że “Ojciec”, “Syn” i “Duch Święty” są tylko rozróżnieniami dokonywanymi przez umysł ludzki i nie są odrębnymi osobami. Byłyby to tylko trzy przejawy albo trzy sposoby objawiania się i oddziaływania jednego i tego samego Boga w dziele stworzenia i odkupienia. Herezję tę w Azji Mniejszej zapoczątkował Noetos (ok. 200), a na Zachodzie ją upowszechnili: Prakseasz (ok. 200), Sabeliusz (początek trzeciego stulecia), Fotinus (IV w.), a także w pewnym stopniu Marceli z Ancyry (zm. ok. 374) (zob. DH 151, 284; ND 13). Zob. patripasjanizm, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Modernizm (łac. “nowoczesny”). Ogólny termin, a oznaczający dość rozpowszechniony ruch w teologii katolickiej, który pod koniec XIX i na początku XX wieku powstał w Anglii, Francji i we Włoszech, a także w pewnym stopniu w Niemczech. Główni jego przedstawiciele to: Alfred Loisy (1857-1940), George Tyrrel (18611905), a może także baron Friedrich von Hugel (1852-1925). Moderniści popierali nowoczesną krytykę biblijną, przyjmowali historyczny rozwój chrześcijaństwa, ostro się sprzeciwiali neoscholastyce i byli całkowicie nastawieni na postęp w nauce i filozofii. Czasami schodzili na błędne drogi, na przykład przeceniali wartość przeżycia religijnego i obniżali wagę powszechnie przyjmowanych prawd wiary. W roku 1907 dekretem Lamentabili i encykliką Pascendi Stolica Święta potępiła modernizm w sposób, któremu zabrakło przemyślanych rozróżnień. Owocem tego była wkrótce kampania skierowana przeciw tym, których podejrzewano o skłonności modernistyczne. Pius XII (w sprawie krytyki biblijnej). Sobór Watykański II i późniejsze prądy w nauce Kościoła i teologii usprawiedliwiły niektóre, ale nie wszystkie, pojęcia i poglądy modernistów. Zob. doktryna, immanencja Boża, krytyka biblijna, neoscholastyka, przeżycie religijne, rozwój dogmatów.

Modlitwa. Określa się ją za Ewagriuszem Pontyjskim (346-399) jako “rozmowę umysłu z Bogiem” albo za św. Janem z Damaszku (ok. 675 - ok. 749) jako “uniesienie umysłu do Boga". Przez umysł nie można tutaj rozumieć tylko władzy rozumu, ponieważ modlitwa zawiera także w sobie naszą ludzką wolę i nasze uczucia. Bóg jest obecny w sposób daleko przekraczający obecność ludzkiego partnera w czasie dialogu. Modlić się to tyle, co wzywać, adorować, wysławiać, dziękować, wyrażać żal i prosić o łaski naszego osobistego Stworzyciela i Pana. Modlitwa może być wypowiedziana głośno albo cicho w sercu, może być samotna lub z innymi, podczas oficjalnego sprawowania liturgii kościelnej lub poza nim. Jezus modlił się publicznie i prywatnie (np. Mk 1, 35; 6,46; 14, 12-26; 32-42), uczył uczniów modlitwy (Mt 6,9-13; 7, 7-11; Łk 11, 1-4) i razem z nimi odziedziczył starotestamentową tradycję modlitwy reprezentowaną przez Psalmy. Najbogatszy zbiór modlitw Nowego Testamentu znajduje się w pierwszych rozdziałach Ewangelii św. Łukasza (Łk 1, 46-55; 68-79; 2, 14.29-32). Dzieje Apostolskie 4,24-30 są zapisem wzruszającej modlitwy w czas prześladowań. Chrześcijanie wiedzą, w jaki sposób Duch Święty umożliwia im prowadzenie życia modlitwy (Rz 8, 15, 26-27; Ga 4, 6). Zob. akemeci, asceza, filokalia, hezychazm, kontemplacja, liturgia, liturgia godzin, mistyka, modlitwa błagalna, modlitwa Jezusa, modlitwa pańska, oddanie czci Bogu, rekolekcje, rozmyślanie, teologia apofatyczna, teologia katafatyczna, wstawiennictwo.

Modlitwa błagalna. Prośby skierowane do Boga w naszych własnych potrzebach i w potrzebach innych ludzi. Takie prośby są usprawiedliwione, jeżeli błagamy Boga o to, co się zgadza z Jego wolą i co nam przyniesie rzeczywiste dobro (Rdz 18, 22-33; Mt 6, 9-13; 7, 7-11; Łk 11, 1-13; zob. DH 957-959). Zob. modlitwa, wstawiennictwo.

Modlitwa Jezusa. Powszechnie znana na Wschodzie modlitwa, która polega na powtarzaniu imienia Jezus połączonego z krótkim sformułowaniem: “Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną”. Różne są odmiany tej modlitwy, niektóre z nich zawierają wywodzący się z Rosji dodatek: “Nade mną grzesznikiem”. “Modlitwa Jezusa”, która jest oddźwiękiem zawołań (Mk 10, 47-48; Łk 23, 42) i wezwań (1 Kor 12, 3) znajdujących się już w Nowym Testamencie, wywodzi się z duchowości monastycznej, mianowicie z jej tęsknoty za modlitwą nieustanną (zob. Łk 18, 1; Ef 6, 18; 1 Tes 5, 17). Od wieku XIII często była ona regulowana oddechem, co może być pomocne, ale ma znaczenie drugorzędne. Zob. hezychazm, filokalia.

Modlitwa eucharystyczna. Modlitwa, będąca sercem sprawowanej Eucharystii, którą w liturgii rzymskiej nazywa się “kanonem”. Wydaje się, że niektóre jej późniejsze formy są odmianami pierwszej w pełni rozwiniętej Modlitwy Eucharystycznej, znajdującej się w Tradycji apostolskiej (ok. 215), którą się często przypisuje św. Hipolitowi Rzymskiemu. Mimo istnienia pewnych różnic w kolejności Modlitwa Eucharystyczna zawiera następujące elementy: wstępny dialog między kapłanem a zgromadzeniem, modlitwę uwielbienia i dziękczynienia, opowiadanie o ustanowieniu Eucharystii, anamnezę przypominającą zbawczą działalność Boga, epiklezę wzywającą Ducha Świętego, by zstąpił na dary, wspomnienia albo modlitwy wstawiennicze i końcową doksologię. Zob. anafora, anamneza, doksologia, epikleza, kaknon, wstawiennictwo.

modlitwa pańska. Modlitwa, często znana pod nazwą Ojcze nasz, której Jezus nauczył swoich uczniów; istnieje w wersji krótszej, prawdopodobnie wcześniejszej (Łk 11, 2-4), oraz dłuższej (Mt 6, 9-13). Pod koniec I wieku Didache nakazuje, aby Modlitwę Pańską (w wersji Mateuszowej) odmawiać trzy razy dziennie (8,2-3). W Modlitwie Pańskiej najpierw zwracamy się do Boga, aby królestwo i wola Boża stały się obecną rzeczywistością, a następnie prosimy o zapewnienie pożywienia, pojednanie z Bogiem i naszymi bliźnimi oraz o wybawienie od przytłaczających nas ciężkich doświadczeń i zła. Modlitwa ta, której nie należy mylić z modlitwą Jezusa (w której zwracamy się do Jezusa, a nie do Boga Ojca), odgrywa ważną rolę we Mszy św., różańcu oraz innych nabożeństwach katolickich. Zob. abba, bóg jako ojciec, didache, modlitwa.

Modlitwa poranna. Zob. jutrznia.

Modlitwa serca. Zob. hezychazm, modlitwa Jezusa.

Modlitwy kapłańskie. Zob. liturgia godzin.

Mogiła Piotr. Zob. wyznanie wiary Piotra Mogiły.

Molinizm. Doktryna rozwinięta przez hiszpańskiego jezuitę, Ludwika Molinę (1 535-1600) o stosunku zachodzącym między wolną wolą, a łaską. Bóg daje łaskę, tak porządkuje okoliczności, żeby wydała ona właściwy owoc i przewiduje nasze przyszłe postępowanie. Ponieważ jednak to przewidywanie “zależy” od naszych wolnych decyzji, Molina je nazywa scientia condicionata (łac “wiedza uwarunkowana”) albo scientia media (łac. “wiedza pośrednia”): wiedza zależna od przyszłych ludzkich decyzji i czynności. Temu systemowi sprzeciwili się dominikanie, szczególnie Dominik Banez (1528-1604). Banez podkreślał nadrzędną wolność Boga i mówił o Bożym współdziałaniu z ludzkimi czynnościami jako o praemotio physica (łac. “uprzednie fizyczne poruszenie”); pojęcie to jak się wydaje nie oddaje pełnej sprawiedliwości ludzkiej wolnej woli. W latach 1598-1607 działała w Rzymie komisja De auxiliis, ale nie znalazła ona drogi wyjścia. Skończyło się na tym, że komisja zakazała jezuitom piętnowania dominikanów jako “kalwinów”, a dominikanom znowu nazywania jezuitów “pelagianami” (zob. DH 1997, 2008). Ta dyskusja dowodzi, że najgłębsze zagadnienia teologiczne nie znajdują ostatecznej zadowalającej odpowiedzi. Tajemnica Boża ma pierwsze i ostatnie Słowo. Zob. kalwinizm, łaska, pelagianizm, scientia media, semipelagianie, tajemnica, teologia negatywna, wiedza uprzednia, wolna wola.

Monarchianie. (gr. “jedna zasada, władza”). Wyraz wymyślony przez Tertuliana (ok. 160 - ok. 220) na określenie herezji, która tak mocno podkreślała jedyność Boga, że odrzucała istnienie prawdziwego Syna Bożego jako odrębnej Osoby. Niektórzy monarchianie utrzymywali, że Jezus tylko w tym znaczeniu był Bogiem, że Boża dynamis (gr. “moc”) zstąpiła na niego i Go przysposobiła. Monarchianie o nastawieniu modalistycznym sprowadzali Trójcę Przenajświętszą do różnych sposobów objawiania się Boga i Jego działania. Zob. adopcjonizm, modalizm, patripasjanizm, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Monaster. Zob. klasztor.

Monastycyzm. (gr. “życie samotne”). Zob. życie monastyczne.

Monizm. (gr. “jeden”). Termin ukuty przez Chrystiana Wolffa (1679-1754) na oznaczenie prób wyjaśniania rzeczywistości przez wykluczenie różnorodności i zróżnicowań (np. między ciałem a duszą albo między światem stworzonym a niewidzialnym Bogiem) i przez sprowadzenie wszystkiego do jednej tylko zasady. W ten sposób solipsyzm przyjmuje istnienie tylko podmiotu poznającego i odrzuca idee, doznania oraz istnienie innych podmiotów. W innym wypadku odmawia się istnienia różnicy między umysłem a materią i twierdzi się, że albo wszystko jest wytworem umysłu (idealizm), albo materii (materializm). Panteizm nie przyjmuje istotnej różnicy między Bogiem, a światem stworzonym. Filozofowie greccy przed Sokratesem starali się wyjaśnić rzeczywistość przez jedną pierwotną zasadę, np. Tales z Miletu (640-546 przed Chr.) uważał, że woda jest pierwotnym tworzywem wszechświata. Monistami byli: Plotyn (ok. 205-270), Benedykt Spinoza (1632-1677) i przedstawiciele idealizmu filozoficznego, np. Johann Gottiieb Fichte (1762-1814), którzy wszystko sprowadzali do własnego ,Ja”. Zarówno Stary Testament (zob. Rdz 1-3; Hi 38, 1-40, 5), jak i Nowy (zob. J 1, 18; Rz 11, 33-35) wskazują na istnienie zasadniczej różnicy między Bogiem a stworzeniami. Nauka katolicka kładła nacisk na ten podstawowy dualizm (zob. DH 3022-3023; ND 329-330); podobne znaczenie ma protestanckie twierdzenie: Deus totaliter aliter (łac. “Bóg jest kimś zupełnie innym”) i prawosławna teologia “apofatyczna” (gr. teologia negatywna). Zob. dualizm, idealizm, istota i energie, materializm, panteizm, przebóstwienie, teologia apofatyczna.

Monoenergizm (gr. Jedno działanie”). Powstała w VII wieku próba pogodzenia “monofizytów” z nauką przyj etą przez Sobór Chalcedoński (451) i rozwiniętą przez Sobór Konstantynopolitański II (553). Zgodnie z ugodową formułą monoenergizmu, przedstawioną w roku 633 przez patriarchę Cyrusa z Aleksandrii i popartą przez patriarchę Sergiusza z Konstantynopola, w Jezusie Chrystusie istnieje tylko jeden sposób działania, mianowicie Boska energia. Wskutek sprzeciwu mnicha, św. Sofroniusza (ok. 560-638), który w roku 634 został patriarchą Jerozolimy, monoenergizm został zarzucony. Zob. istota i energie, monofizytyzm, monoteletyzm, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański II.

Monofizytyzm (gr. Jedna natura”). Poglądy heretyckie przypisywane tym, którzy odmówili przyjęcia nauki Soboru Chalcedońskiego (451), że w Chrystusie są “dwie natury w jednej Osobie” (DH 300-303; ND 613-616) i oderwali się od patriarchatów konstantynopolitańskiego i rzymskiego. Żadna ze stron jednak nie broniła czystego monofizytyzmu, mianowicie że wcielenie oznaczało albo zlanie się bóstwa i człowieczeństwa w trzecią “naturę”, albo wchłonięcie ludzkiej natury Chrystusa przez Jego naturę Boską w taki sposób, jak ocean wchłania kroplę wody. Wydaje się, że różnica zdań odnośnie Soboru Chalcedońskiego była częściowo terminologiczna. Spośród odszczepieńców Tymoteusz Aerulus (zm. 477) został “monofizyckim” patriarchą Aleksandrii, a Piotr Folusznik (zm. 488) patriarchą Antiochii. Kościoły “monofizyckie” zostały ostatecznie zorganizowane przez Sewera z Antiochii (ok. 465-538), złożonego z urzędu patriarchy antiocheńskiego w roku 518. Obecnie Kościoły “monofizyckie” nazywa się powszechnie orientalnymi Kościołami prawosławnymi. Zob. chrześcijaństwo etiopskie, chrześcijaństwo koptyjskie eutychianizm, prawosławie orientalne, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański II, unia hipostatyczna.

Monogamia (gr. “jednożeństwo”). Ideał polegający na tym, że zawiera się małżeństwo z jedną tylko osobą (zob. Mt 5, 31-32; 19, 1-9; Mk 10, 2-12; Łk 16, 18). Wiele społeczeństw dopuszczało poligamię (gr. “wielożeństwo”), czyli praktykę zawierania związku małżeńskiego z więcej niż jedną kobietą albo równocześnie, albo po kolei. Niektóre społeczeństwa przyjmowały też poliandrię (gr. “wielu mężczyzn”), czyli zasadę, że kobieta może mieć więcej niż jednego męża. W Starym Testamencie patriarchowie byli z początku poligamistami, zaś Prawo Mojżeszowe zezwalało na rozwód i na ponowne małżeństwo. Chrystus przypisywał ten zwyczaj twardości ludzkiego serca i zmierzał do odnowienia pierwotnego, zaplanowanego przez Boga, małżeństwa monogamicznego. W Kościele katolickim wcześniejsze ważnie zawarte małżeństwo wyklucza zawarcie następnego, dopóki obie strony żyją (zob.DH 777-779, 1798, 1802, 3706-3709; ND 1805, 1809, 1828-1829). Zob. małżeństwo, przeszkody małżeńskie, wielożeństwo.

Monoteizm. (gr. “jednobóstwo”). Wiara w jednego (i tylko jednego), osobowego, wszechmocnego, wszechwiedzącego i miłującego bez granic Boga, który jest Stwórcą i Panem wszystkich ludzi i wszystkich rzeczy, a mimo to istnieje odrębnie od wszechświata i poza nim. Izraelici pierwotnie oddawali cześć tylko jednemu Bogu, a więc praktykowali tylko “monolatrię” (gr. “oddawanie czci jednemu Bogu”), co nie oznaczało, że odrzucali istnienie (niższej rangi) bóstw pogańskich. Jednak mniej więcej w szóstym wieku przed Chrystusem monoteizm Izraela pociągnął za sobą wyraźne odrzucenie istnienia jakichkolwiek innych bogów (Iz 43, 10-13; 44, 8). Objawiona w Nowym Testamencie prawda, że istnieje tylko jeden Bóg w Trzech Osobach, nie sprzeciwia się autentycznemu monoteizmowi. Judaizm jednak oraz islam odrzucają wiarę w Trójcę Przenajświętszą jako niemożliwą do pogodzenia z ich wiarą monoteistyczną. Niektórzy przedstawiciele religii porównawczych próbowali dowieść albo tego, że monoteizm się rozwinął z wcześniejszego politeizmu (gr. “wielobóstwo”), albo że pierwotny czysty monoteizm często przeradzał się w późniejszy politeizm. Aktualny rozwój wielu religii nie wydaje się jednak wyraźnie sprzyjać którejkolwiek z tych klasycznych teorii. Zob. Bóg, islam, judaizm, objawienie, panteizm, tajemnica, teologia Trójcy Przenajświętszej, triteizm, transtendencja, wielobóstwo.

Monoteletyzm (gr. “jedna wola”). Herezja głosząca, że Chrystusowi, mimo że miał ludzką naturę, brakowało ludzkiej woli i że miał On tylko jedną (boską) wolę. Odkąd Sobór Chalcedoński (451) zaczął nauczać, że w Chrystusie jest jedna Osoba, ale dwie natury, czyniono wiele wysiłków, by pogodzić z Kościołem monofizytów, którzy kładli nacisk na jedność Chrystusa. Kiedy ugodowa próba wprowadzenia dwóch natur, ale tylko jednego sposobu działania (monoenergizm) nie zdała egzaminu, Sergiusz z Konstantynopola (patriarcha w latach 610-638) zachęcił Honoriusza I (papieża w latach 625-638) do wygłoszenia nieszczęśliwego sformułowania o “dwóch naturach, ale tylko jednej woli” w Chrystusie; sformułowanie, za które później Honoriusz został zganiony (DH 487-488,496-498). Ekthesis, czyli ogłoszone w roku 638 przez cesarza Herakliusza wyznanie wiary, oparte było na formule uznającej tylko jedną (boską) wolę w Chrystusie. Synody, które się odbyły w latach 638 i 639 w Konstantynopolu, poparły tę formułę, ale Synod Laterański, który się odbył w roku 649 pod przewodnictwem papieża Marcina I i w obecności św. Maksyma Wyznawcy, potępił ją jako sprzeczną z pełnym człowieczeństwem Chrystusa. W oparciu o zasadę jedna wola/jedna natura, szósty sobór powszechny, czyli Konstantynopolitański III (680-681), ogłosił uroczyście orzeczenie, że w Chrystusie są nie tylko dwie natury, ale także dwie wole, które jednak działają w pełnej zgodzie w jednej Osobie (zob. DH 550-554; ND 635-637). Zob. dyoteletyzm, monofizytyzm, monoenergizm, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański III.

Montaniści. Pełen entuzjazmu ruch odnowy zapoczątkowany przez Montana, nawróconego kapłana pogańskiego, w drugim wieku we Frygii (obecnie Turcja), który miał wielu zwolenników, nawet Tertuliana (ok. 160 - ok. 220). Montanus przepowiadał koniec świata, a znaków tego końca dopatrywał się w działalności ekstatycznych proroków i prorokiń (takich jak związane z nim Pryscylla i Maksymilla). Ruch ten odznaczał się ascetycznymi wymaganiami, zakazywał zawierania ponownego związku małżeńskiego po śmierci jednego ze współmałżonków i nakładał surowe przepisy postne. Montanus skończył na tym, że samego siebie zaczął uważać za wcielenie Ducha Świętego. Pogarda dla struktur organizacyjnych, wyrażona w swobodzie udzielania sakramentów, doprowadziła do tego, że ruch ten został przez Kościół potępiony (zob. DH 211, 478). Zob. paruzja.

Moralność. Zob. etyka, teologia moralna.

Moralny nakaz bezwarunkowy. Zob. imperatyw kategoryczny.

Mormoni. Jest to “Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dnia Dzisiejszego” założony w roku 1830 w stanie Nowy Jork przez Josepha Smitha (1805-1844). Księga Mormona, którą Smith jak twierdził odkrył przez objawienie, opowiada o proroku Mormonie i o żydowskich uchodźcach w okresie od powstania wieży Babel aż po założenie mormonów w Stanach Zjednoczonych. Objawienie, jakie przeżył on w roku 1843, doprowadziło Smitha do opowiedzenia się za wielożeństwem. Kiedy został zamordowany, Brigham Young (1801-1877) osiedlił zwolenników sekty na pustyni w stanie Utah, gdzie zbudowali oni miasto Salt Lakę City. Mormoni oczekują, że Chrystus powróci i że na ziemi założy królestwo dla swoich świętych. Zob. millenaryzm, wielożeństwo.

Motu proprio (łac. “z własnej woli, spontanicznie”). Osobisty list napisany przez papieża do całego Kościoła, do Kościoła miejscowego albo do jakiejś szczególnej grupy wiernych. Po utworzeniu komisji, której zadaniem było przygotowanie Soboru Watykańskiego II, Jan XXIII wysłał takie motu proprio (AAS 52 [1962] 433437). Jeżeli konferencja episkopatu chce wprowadzić jakieś prawo obowiązujące na jej terytorium, musi uzyskać specjalne upoważnienie od Stolicy Świętej, chyba że papież go udziela motu proprio. Zob. Konferencja Episkopatu, Stolica Święta.

mozaizm. Zob. judaizm.

Mówienie językami. Zob. glosolalia.

Msza. (może z łac. “dimissio = rozesłanie”). Wyraz powszechnie używany w Kościele łacińskim, gdzie zwyczajną formułę “rozesłania” zgromadzenia pod koniec liturgii eucharystycznej było wezwanie: “Ite, missa est”) łac. “Idźcie, Msza się skończyła”). Zob. eucharystia, liturgia.

Msza darów uprzednia konsekrowanych. Zob. liturgia darów uprzednia konsekrowanych.

Msza katechumenów. Wyrażenie powszechnie znane, ale już nieaktualne i wprowadzające w błąd, stosowane dawniej na oznaczenie Liturgii Słowa. Wszyscy obecni podczas odprawiania Mszy św. nie tylko katechumeni mają obowiązek słuchania Słowa Bożego. Zob. liturgia eucharystyczna, liturgia słowa, msza wiernych.

Msza wiernych. Przestarzałe wyrażenie na oznaczenie drugiej części Mszy św., następującej po Liturgii Słowa. Wyrażenie to odpowiadało okolicznościom, kiedy to wielu katechumenów (dorosłych przygotowujących się do przyjęcia sakramentu chrztu św.) otrzymywało nakaz opuszczenia zgromadzenia liturgicznego przed odmawianiem wyznania wiary i rozpoczęciem drugiej części Mszy św. Na oznaczenie tej części Mszy św. poprawnie używa się dzisiaj wyrażenia: Liturgia Eucharystyczna. Zob. liturgia eucharystyczna, liturgia słowa, msza katechumenów.