L

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Laicyzacja. (łac. “sprowadzenie do stanu świeckiego”). Procedura prawna, na mocy której duchowny zostaje zwolniony ze swoich obowiązków i wraca do stanu świeckiego. Ta zmiana stanu jest względna, ponieważ nigdy nie można unieważnić ważnie otrzymanych święceń kapłańskich. Proces sprowadzenia do stanu świeckiego jest zastrzeżony Stolicy Apostolskiej, której wyrok nie podlega żadnej apelacji. Zgody na powrót do stanu świeckiego można udzielić diakonom z ważnych powodów, a kapłanom tylko wtedy, gdy zachodzi niezwykle ważne uzasadnienie (CIC 290-293; CCEO 394-398). Akt laicyzacji sam z siebie nie zwalnia z obowiązku zachowania celibatu, chyba że zostało udowodnione, iż święcenia są nieważne. Duchowny sprowadzony do stanu świeckiego nie może wykonywać swojej posługi, chyba że zachodzi niebezpieczeństwo śmierci (zob. CIC 976). Zob. duchowieństwo, duchowny, laikat, unieważnienie, ważność.

Laikat (gr. “lud”). Wierni, którzy są w pełni włączeni w Kościół przez chrzest, bierzmowanie i Komunię św. (1 P 2, 9-10), ale nie otrzymali święceń wyższych i nie stali się duchownymi. Na oznaczenie, że Izrael jest wybranym ludem Bożym, hebrajski Stary Testament posługuje się wyrazem “am”, który to wyraz Septuaginta oddaje wyrazem greckim “laos” (por. Wj 19, 3-7; Pwt 7, 6; 14, 2). Ten sam wyraz grecki i hebrajski oznacza także naród przeciwstawiony jego przywódcom: kapłanom, prorokom lub książętom (zob. Iz 14,2; Jr 26,11). Nowy Testament uznaje, że istnieją różne rodzaje posługiwania, obowiązków i darów Ducha Świętego, które zostały dane po to, by je wykonywać w harmonijnej współpracy dla dobra całego Kościoła (zob. 1 Kor 12, 4-31; Rz 12,3-8). Późniejsze ostre rozróżnienie między duchowieństwem a laikatem czasami zawierało w sobie mocny nacisk na to, że tylko kler jest prawdziwym Kościołem (zob. DH 3050-3075; ND 818-840). Tę jednostronność spojrzenia wyrównał Sobór Watykański II, który nie tylko podkreślił, że Kościół się składa z całego Ludu Bożego, a nie z samej tylko hierarchii (zob. LG 9), ale także przypomniał ludziom świeckim o ich wspólnym powołaniu do świętości i do szerokiej odpowiedzialności w życiu Kościoła i świata (AA passim, LG 30-38, 39-42, AG 41, a także CIC 224-231). Zob. duchowieństwo, duchowny, hierarchia, kapłani, kapłaństwo, święcenia, wspólnoty podstawowe.

Laksyzm (łac. “rozluźnienie”). Siedemnastowieczny kierunek w teologii moralnej, który uwalniał chrześcijan od wypełniania ich obowiązków z powodów błahych i niewystarczających. Błażej Pascal (1623-1662) w wydanych w roku 1657 Prowincjałkach zaatakował kazuistykę jezuicką, którą błędnie interpretował jako odmianę laksyzmu. Laksyzm został potępiony przez Aleksandra VII (papież w latach 1655-1667) w roku 1665 (DH 2021-2065; ND 2005) i przez Innocentego XI (papież w latach 1676-1689) w roku 1679 (DH 2101-2165; ND 2006). Zob. kazuistyka, probabilizm, rygoryzm.

Lambeth. Zob. konferencje w Lambeth.

Latae sententiae (łac. “na mocy wydanego orzeczenia”). Kara kościelna, którą zaciąga człowiek samorzutnie po dokonaniu konkretnego przestępstwa (zob. CIC 1314, 1318). Kodeks z roku 1983 ograniczył ilość takich kar. Przykładem takich kar, które istnieją do dzisiaj, jest ekskomunika, w jaką się wpada automatycznie po znieważeniu Najświętszego Sakramentu (CIC 1367) albo po dokonaniu przerwania ciąży (CIC 1398). W Kodeksie prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich nie ma kar latae sententiae. Zob. aborcja, ekskomunika, najświętszy sakrament, ferendae sententiae.

Latria (gr. “adorowanie, oddawanie czci”). Zob. hiperdulia, oddawanie czci Bogu.

Laudes (łac. “pochwały, wychwalanie”). Zob. jutrznia.

Lekcja (łac. “czytanie”). Zob. czytanie.

Lekcjonarz (łac. “księga czytań”). Księga liturgiczna, zawierająca oficjalne czytania przeznaczone na różne święta i okresy roku kościelnego. Zob. kalendarz liturgiczny, święto.

Lektor (łac. “ten, który czyta”). Ten, kto odczytuje Pismo Święte podczas obrzędów kościelnych. Kościoły wschodnie zachowały ten starodawny urząd jako jedno z niższych święceń. W roku 1972 po reformie liturgicznej w Kościele katolickim utrzymano jako dwie posługi urząd akolity i lektora. Podczas Mszy św. ludzie świeccy mogą odczytywać Pismo Święte oprócz Ewangelii, która jest zastrzeżona dla duchownych. Zob. ambona, duchowny, liturgia, pulpit, sakrament święceń.

Lektorium (łac. “pulpit do czytania”). Zob. pulpit.

Lex orandi - lex credendi (łac. “prawo modlitwy prawem wiary”). Aksjomat, którego pełne brzmienie wygląda tak: Legom credendi lex statuat supplicandi (łac. “o prawie wiary niech stanowi prawo modlitwy błagalnej”), a który pochodzi od św. Prospera z Akwitanii (ok. 390 - ok. 465). Jako sekretarz Celestyna I (papieża w latach 422-432) ułożył on Indiculus (łac. “Krótki wykaz”), czyli antologię wypowiedzi o łasce zaczerpniętych z pism św. Augustyna z Hippony (354-430) (DH 246; ND 1913). Z tego, że każdy człowiek potrzebuje modlitwy (l Tm 2, 1-4), Prosper wywnioskował, że wszyscy ludzie zawsze potrzebują łaski. Modlitwa szczególnie modlitwa liturgiczna odgrywa istotną rolę w interpretacji wiary chrześcijańskiej, co teologia wschodnia zawsze uznawała. Teologia zachodnia często traktowała to zagadnienie pobieżnie, a czasami nawet pomijała. Melchior Cano (1509-1560) w dziele o źródłach i argumentach teologicznych, uznanym za klasyczne, nie wylicza liturgii jako locus theologicus (łac. “miejsce teologiczne”) i wielu go w tym pomijaniu liturgii naśladowało. Zob. liturgia, metody w teologii, rozwój dogmatów.

Liberalizm (łac. “wolny, swobodny”). Rozpowszechniony szeroko kierunek w polityce i religii, nawiązujący do Oświecenia w popieraniu wolności i postępu i w przyjmowaniu nowych idei głoszonych przez aktualną wiedzę i kulturę. Najlepszym osiągnięciem liberalizmu było trzeźwe spojrzenie na edukację i walka o sprawiedliwość społeczną. Najgorszym zaś było to, że stał się odmianą świeckiego humanizmu, który odrzuca autorytet religijny, ocenia chrześcijaństwo na podstawie ducha czasu i jest nie do pogodzenia z prawdziwą wiarą. Zob. humanizm, modernizm, oświecenie, protestantyzm liberalny.

Limbus (łac. “kres szaty”). Zob. otchłań.

List. Zob. epistoła.

Litania (gr. “błaganie, procesja religijna”). Modlitwa w postaci dialogu, podczas której kapłan, diakon lub kantor wypowiada całą serię próśb albo na Zachodzie tytułów Jezusa lub imion świętych, a zgromadzenie odpowiada na to ustalonymi wezwaniami. Chrześcijańskie litanie, tkwiące korzeniami w powtarzających się wezwaniach niektórych Psalmów (np. Ps 188 i 136), były pierwotnie związane z procesjami; wydaje się, że powstały w Antiochii pod koniec IV wieku. W obrządku bizantyńskim często używane są takie litanie jak ektenai (gr. “rozszerzony, długi) oraz synapte (gr. “połączony”). Najczęstszą odpowiedzią jest Kyrie eleison (gr. “Panie, zmiłuj się nad nami”). Na Zachodzie litanie zajmują znaczące miejsce podczas sprawowania liturgii Wigilii Wielkanocnej, podczas kanonizacji świętych i podczas udzielania święceń biskupom, kapłanom i diakonom. Litania do Najświętszej Maryi Panny, w szczególny sposób związana ze sanktuarium w Loreto we Włoszech, mogła być wzorowana na hymnie Akatistos. Zob. akatistos, kyrie eleison.

Literatura apokaliptyczna (gr. “odsłaniający, wyjawiający”). Sposób pisania powszechny od 200 roku przed Chrystusem do roku 100 po Chrystusie, roszczący sobie prawo do ujawniania Bożych tajemnic, a szczególnie wszystkich znaków, jakie poprzedzą (już ustalony) koniec dziejów, zmartwychwstanie zmarłych i sąd ostateczny, który doprowadzi do ostatecznego przekształcenia świata. Pisma apokaliptyczne obejmuj ą zarówno dzieła niekanoniczne (np. Księgi Henocha), jak dzieła kanoniczne (np. Księgę Daniela, Apokalipsa św. Jana i Mk 13). Zob. eschatologia, objawienie, paruzja, zmartwychwstanie umarłych.

Literatura mądrościowa. Gatunek literacki, który się rozwinął na starożytnym Środkowym Wschodzie (i gdzie indziej) i który w Starym Testamencie jest reprezentowany przez pięć Ksiąg: Hioba, Przysłów, Koheleta (albo Eklezjastesa), Syracha (albo Eklezjastyka) i Mądrości (czasami dodaje się do tej listy Pieśń nad Pieśniami i Psalmy). Wyrazowi “mądrość” odpowiada w języku hebrajskim wyraz hokmah, który może oznaczać zręczność rzemieślnika (Wj 31, 6), zdolności do rządzenia (Wj 41, 39) i przewodzenie polityczne (Pwt 34, 9). Mądrość starożytna nie unikała wprawdzie zagadnień religijnych i moralnych, często jednak kładła nacisk na pożyteczne maksymy mające na celu poparcie czyjejś kariery. Mądrość Izraela była głębsza i zmagała się nawet z takimi tajemnicami, jak nie wyjaśnione cierpienie tych ludzi, którzy jak Hiob wobec Boga byli bez skazy. Króla Salomona (zm. ok. 931) uważano za mędrca par exellence (zob. jego słynny wyrok w 1 Krl 3, 16-28). Prawdziwa mądrość pochodzi od Boga i pozwala ludziom odróżnić dobro od zła (1 Krl 3, 5-9). Jest ona jednym z duchowych uposażeń Mesjasza (Iz 11, 2). Podobnie jak Słowo Boże, mądrość była zwykle w Starym Testamencie uosabiana, zapowiadając objawienie w Nowym Testamencie odwiecznie istniejącego Syna Bożego (Prz 8, 22-31; Mdr 7, 22-8, 1; Syr 24, 1-22). Przypowieści Chrystusa odzwierciedlają mądrość Starego Testamentu, np. przypowieść o niesprawiedliwym włodarzu (Łk 16, 1-8) oraz o mądrych i głupich pannach (Mt 25, 1-12). Dla mądrych tego świata jednak mądrość Boża jest głupstwem (Mt 11, 25; 1 Kor 1, 18-2, 5). Zob. mądrość, szaleni dla Chrystusa.

Liturgia (gr. “służba publiczna”). W Nowym Testamencie wyraz ten oznacza działalność kapłańską podczas sprawowania kultu (Łk 1, 23; Hbr 8, 6); w szerszym znaczeniu wyraża on także czynności związane z posługiwaniem chrześcijańskim (Flp 2, 17. 30). W chrześcijaństwie bizantyńskim od wieku IX terminem tym oznaczano wspólnotowe sprawowanie kultu, przede wszystkim podczas Liturgii Eucharystycznej albo Mszy św. W Kościele rzymskim pierwotnie te wszystkie czynności wyrażano określeniem Divina Officia (łac. “zajęcia Boże”), ale od wieku XVI przyjęto termin bizantyński. Pierwszy dokument ogłoszony przez Sobór Watykański II był poświęcony liturgii (zob. SC 5-13). Zob. eucharystia, lex orandi - lex credendi, oddawanie czci Bogu, sakrament.

Liturgia darów uprzednio konsekrowanych. Obrzęd liturgiczny, w którym nie ma konsekracji chleba i wina, a podczas Komunii św. rozdziela się Hostie konsekrowane w czasie wcześniejszych Mszy św. Stąd właśnie pochodzi niefortunne określenie: missa praesanctificatorum (“msza darów uprzednio konsekrowanych”). W obrządku bizantyńskim taką liturgię odprawia się w środy i piątki Wielkiego Postu; normalną Eucharystię sprawuje się w soboty, niedziele i Święto Zwiastowania, czyli w dni świąteczne wolne od postu i wstrzemięźliwości. W obrządku łacińskim liturgię darów uprzednio konsekrowanych odprawia się tylko w Wielki Piątek. Zob. Komunia święta, post, Wielki Piątek, wielki post, wstrzemięźliwość.

Liturgia eucharystyczna. Wyrażenie używane na oznaczenie drugiej części Mszy św. następującej po Liturgii Słowa. Polega ona na ofiarowaniu chleba i wina, które się stają Ciałem i Krwią Chrystusa. Sprawowanie tej liturgii uobecnia śmierć ofiarną i zmartwychwstanie Chrystusa, a kończy się uczestniczeniem w ofiarnym Posiłku podczas Komunii św. Zob. eucharystia, komunia święta, liturgia słowa, Msza święta, ofiara, przeistoczenie.

Liturgia godzin. Oficjalne sprawowanie kultu wspólnotowego, który się odbywa w różnych porach dnia lub nocy, a polega na odczytywaniu i słuchaniu fragmentów Pisma Świętego (albo innych źródeł) i wspólnym recytowaniu lub śpiewaniu psalmów albo innych modlitw. Uczestnicy oddają chwałę Bogu, wypełniają kapłańskie obowiązki Chrystusa i wstawiając się za całym światem, wypraszają dla niego zbawienie (CIC 1173-1175; CCEO 377). Wszyscy wschodni duchowni katoliccy są zobowiązani do udziału w Liturgii Godzin zgodnie z prawem swego konkretnego Kościoła. Żydzi wspominali Boże błogosławieństwa przez składanie porannej i wieczornej ofiary w świątyni (zob. Wj 29, 38-42; Lb 28, 3-8), podczas gdy ci, którzy się znajdowali na wygnaniu, w określonych porach dnia odmawiali modlitwy (Dn 6, 10; zob. Ps 55, 17 odnośnie modlitwy rano, wieczorem i w południe). Wspólnoty chrześcijańskie zarówno świeckie jak zakonne rozwijały dzienny program wspólnych modlitw. Kiedy się okazało, że duchowni często nie mogą być obecni podczas wspólnych modlitw, na Zachodzie upowszechnił się “brewiarz” (łac. “skrót”), czyli skrócona wersja godzin kanonicznych przeznaczona do prywatnego odmawiania. Na Zachodzie godziny kanoniczne Bożego oficjum składały się z “matutinum” (modlitwy rannej lub nocnej), “laudesów”, “prymy” (modlitwy pierwszej), “tercji” (modlitwy o godzinie dziewiątej), “seksty" (modlitwy odmawianej o godzinie dwunastej), nony (modlitwy odmawianej o godzinie trzeciej po południu), nieszporów i komplety (końcowej modlitwy odmawianej w nocy). Zob. brewiarz, jutrznia, nieszpory, życie monastyczne.

Liturgia słowa. Pierwsza część Mszy św., składająca się z modlitw wstępnych wspólnoty zebranej w celu sprawowania czynności kultowych oraz z czytań Pisma Świętego, przy czym ostatnie czytanie jest zawsze fragmentem Ewangelii i po nim powinna następować homilia; w niektóre dni po Ewangelii lub homilii odmawia się wyznanie wiary i modlitwę wiernych. Zob. epistoła, eucharystia, ewangelia, homilia, kolekta, Msza katechumenów, Słowo Boże, wyznanie wiary.

Liturgia świętego Jana Chryzostoma. Liturgia przypisywana patriarsze Konstantynopola, św. Janowi Chryzostomowi (ok. 347-407). Jest to zwyczajna liturgia obrządku bizantyńskiego zastępowana przez liturgię św. Bazylego, tylko 1 stycznia, w niedziele Wielkiego Postu (oprócz Niedzieli Palmowej), w Wielki Czwartek, w Wielką Sobotę, w Wigilię Bożego Narodzenia i Trzech Króli (chyba że wypadną w sobotę albo w niedzielę), a także w same te święta, jeżeli wypadną w niedzielę lub poniedziałek. Liturgie św. Jana Chryzostoma, św. Bazylego i św. Jakuba mają następujący układ: prothesis, czyli prywatne przygotowanie chleba i wina; enarksis, czyli rozpoczęcie obrzędów trzema antyfonami; synaksis, czyli czytanie Pisma Świętego (w Liturgii Słowa); Liturgia Eucharystyczna (czyli preanafora, anafora, Komunia św., dziękczynienie i rozesłanie). Zob. antyfona, eucharystia, Kościoły wschodnie, Msza święta, obrządek.

Locus theologicus (łac. “miejsce teologiczne”). Główne tematy będące przedmiotem wiary chrześcijańskiej (=loci communes, czyli “miejsca wspólne, łączące wszystkich, na które się wszyscy zgadzają”), inaczej mówiąc, podstawowe zasady i źródła teologii średniowiecznej, barokowej i neoscholastycznej (a także humanizmu renesansowego), stosowane w systematycznym przedstawianiu doktryny. Melchior Cano (1509-1560) w pośmiertnie wydanym dziele pt. De locis theologids (1563) wykazał naocznie, jak wielki wpływ wywierał nowy humanizm. Wymieniał on siedem loci, które pośrednio lub bezpośrednio zależą od Bożego autorytetu i objawienia, a. Słowo Boże w Piśmie Świętym, b. tradycja apostolska, c. Kościół powszechny, d. sobory, e. nauczanie papieskie, f. Ojcowie Kościoła, g. teologowie i kanoniści. Jako dodatkowe pomoce Cano wymienił: h. rozum naturalny, i. filozofów i prawników, j. historię i tradycję. Metoda głoszona przez Cano wywarła wielki wpływ, brakuje jej jednak większego uwzględnienia tajemnicy i włączenia do loci theologid historii zbawienia i liturgii. Zob. depozyt wiary, dogmat, doksologia, lex orandi - lex credendi, liturgia, metody w teologii, neoscholastyka, objawienie, tradycja.

Logos (gr. “słowo”, “orędzie”, “rozum”). W filozofii greckiej wyrazem tym oznaczano rozum, który przenika wszechświat i nim rządzi. W Starym Testamencie była mowa o Logosie jako o mocy stwórczej oraz ojej uosobionym samoobjawieniu (Iz 55, 10-11; Ps 33,6, 9; 107,20). Żydowski filozof, Filon z Aleksandrii (ok. 20 przed Chr. do ok. 50 po Chr.), łączył filozofię grecką z literaturą mądrościową Starego Testamentu, żeby ukazać Logos jako Boży wzorzec i cel aktywny w stworzeniu. W myśli św. Jana Logos jest istniejącym odwiecznym Słowem Bożym, przez które “wszystko się stało" i które “stało się Ciałem i zamieszkało między nami” (J 1, 1-14; 1 J 1, 1-2. Ap 19, 11-16)). “Słowny” charakter tego tytułu chrystologicznego podsuwa myśl, w jaki sposób objawienie Boga osiągnęło szczyt w historycznym wcieleniu Słowa. Od starożytności wyrazu “Logos” oraz wyrażenia “Syn Boży” używano wymiennie na oznaczenie drugiej Osoby Trójcy Przenajświętszej. Zob. apolinaryzm, apropraiacja, arianizm, literatura mądrościowa, Słowo Boże, Sobór Nicejski I, teologia Janowa, tytuły chrystologiczne.

Lud Boży. Izrael jako naród wybrany przez Boga, oddzielony od innych narodów i obdarowany przez Boga specjalnym przymierzem (Wj 5, 1; 19, 3-6; Pwt 4, 20; 7, 6-8; Iz 43, 20-21; Jr 31, 33; Ps 100, 3). Według Nowego Testamentu wierzący w Chrystusa tworzą nowy Lud Boży (Rz 9, 25-26; 1 P 2, 9-10; Ap 21, 3). Sobór Watykański II wyrażeniem “Lud Boży” posłużył się jako główną nazwą oznaczającą Kościół (LG 9-17) i to zagadnienie następnie rozwijali główni przedstawiciele teologii wyzwolenia. Zob. beroth, eklezjologia, kościół, przymierze, teologia wyzwolenia.

Ludzie świeccy. Zob. laikat.

Lukaris Cyryl. Zob. wyznanie wiary Lukarisa.

Lumen gloriae (łac. “światło chwały”). Zob. światło chwały.

Luteranizm. Odmiana chrześcijaństwa biorąca początek od Marcina Lutra (1483-1546), twórcy reformacji niemieckiej. Po wstąpieniu do augustianów w 1505 r. został profesorem Pisma Świętego w Wittemberdze, gdzie w roku 1517 ogłosił swoje sławne tezy w liczbie 95, w proteście przeciw gorszącemu sprzedawaniu odpustów. W roku 1521 został ekskomunikowany przez papieża Leona X. Luteranizm ogarnął dużą część Niemiec, a także kraje skandynawskie. Razem ze wspólnotami w Stanach Zjednoczonych i gdzie indziej niemal wszystkie te Kościoły tworzą obecnie Światową Federację Luterańską, założoną w 1948 r., której centralne biuro znajduje się w Genewie. W 1998 r. Światowa Federacja Luterańską obejmowała 124 Kościoły członkowskie w 69 krajach, reprezentujące 57,6 miliona z 61 milionów luteranów na świecie. Typowe poglądy luteranizmu można odnaleźć w pismach luterańskich zawierających wyznania wiary, przede wszystkim w Augsburskim wyznaniu wiary (1530), w Obronie augsburskiego wyznania wiary (1531), w Artykułach szmalkaldzkich (1536), a także w katechizmach Lutra. Naukę tę można ująć krótko w następujący sposób: sola fides, czyli że usprawiedliwienie otrzymuje się przez samą wiarę (nie przez dobre uczynki); sola gratia, czyli usprawiedliwienie jest wyłącznym dziełem łaski Bożej; sola Scriptura, czyli że Pismo Święte (a nie ludzkie tradycje) jest jedyną pełną powagi zasadą wiary. Luteranizm kładzie bardzo wielki nacisk na Krzyż Chrystusa i na niewolę ludzi w więzach grzechu. Za sakramenty rzeczywiście ustanowione przez Chrystusa luteranie uznają tylko chrzest i Eucharystię. Zob. odpusty, prawo i Ewangelia, protestanci, przypisywanie, reformacja, Sobór Trydencki, sola fides, sola gratia, sola Scriptura, tradycja, usprawiedliwienie, wiara i uczynki.