K

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kaddisz lub Qaddis (heb. “święty”) Bardzo stara doksologia żydowska, używana w modlitwie codziennej w synagodze. Wysławia Imię Boże za Jego wielkość i świętość, zanosi prośby analogiczne do dwóch próśb w Modlitwie Pańskiej, oraz wtóruje słowom z Księgi Ezechiela 38, 23: “Tak okażę się wielkim i świętym, tak ukażę się oczom wielu narodów: wtedy poznają, że Ja jestem Pan.” Zob. chwalą, doksologia, modlitwa pańska, synagoga.

Kadzidło. Słodko pachnąca żywica, lub wonne korzenie palone na rozżarzonych węglach w kadzielnicy. Pali sieje podczas procesji lub by uczcić ewangeliarz, lekcjonarz, chleb i wino, które będą użyte podczas Eucharystii oraz ciała żywych i zmarłych chrześcijan. Kadzidło towarzyszy modlitwom uwielbienia i błaganiom, które wznoszą się do Boga; obraz ten występuje w Psalmie 141, 2, który w Liturgii Godzin rozpoczyna pierwsze nieszpory pierwszego tygodnia. Apokalipsa św. Jana przedstawia obraz niebiańskiego ołtarza kadzenia (Ap 8, 3-5), podobnego do ołtarza kadzenia w świątyni jerozolimskiej (Wj 30; Łk 1, 11). Od około 500 r. kadzidło stosowano regularnie w nabożeństwach chrześcijańskich. Zob. kadzielnica, oddawanie czci Bogu.

Kadzielnica. Naczynie, które zawiera rozżarzone węgle, używane do palenia kadzidła podczas Mszy św. oraz innych ceremonii, takich jak błogosławieństwo eucharystyczne, Liturgia Godzin, procesje i pogrzeby. Zob. błogosławieństwo eucharystyczne, ceremonia, eucharystia, kadzidło, liturgia godzin, pogrzeb 1.

Kairos (gr. “czas właściwy”). Wyraz, którego się używa nie tylko tak, jak wyrazu chronos (gr. “czas”) na oznaczenie serii wydarzeń historycznych (2 Tm 4, 3), ale także na oznaczenie chwili, w której Bóg w szczególny sposób wkracza w momentach zwrotnych dziejów zbawienia (Mk 1, 15). W znaczeniu szczególnym kairos (w liczbie pojedynczej i mnogiej) to chwila ostatecznego sądu Boga nad ludzkim postępowaniem za pośrednictwem Chrystusa w pełni czasów (Ef 1, 10; 1 Tes 5, 1-2; Ap 1, 3; 22, 10). Zob. czas, eschatologia, historia zbawienia, paruzja.

Kalendarz gregoriański. Reforma kalendarza, wprowadzona przez papieża Grzegorza XIII, który w roku 1582 kazał pominąć dni od 5-14 października. W poprzednim kalendarzu juliańskim, utworzonym przez Juliusza Cezara w 45 r. prz. Chr., “rok” trwał trochę dłużej niż faktyczna ilość czasu potrzebnego ziemi na obrót dookoła słońca. Pod koniec XVI-go wieku kalendarz ten w stosunku do kalendarza astronomicznego był już opóźniony około dziesięć dni. Żeby uniknąć rozmijania się kalendarza z porami roku, wprowadzono co cztery lata rok przestępny mający 366 dni, oraz postanowiono uznać także za przestępne stulecie, jeżeli liczba lat będzie podzielna przez 400. W katolickich krajach Europy zachodniej reformę gregoriańską przyjęto natychmiast, Anglia i jej kolonie amerykańskie przyjęły ją dopiero w roku 1752. Chrześcijanie prawosławni zaczęli j ą wprowadzać dopiero w roku 1924, ale dla Wielkanocy i świąt od niej zależnych stosują kalendarz juliański. W Grecji i Rumunii zmiana kalendarza w 1924 roku wywołała schizmę starokalendarystów. Mnisi na Górze Athos, którzy nadal przyjmują tylko kalendarz juliański, są obecnie opóźnieni o trzynaście dni. Zob. Góra Athos, kalendarz liturgiczny.

Kalendarz liturgiczny. Kalendarz, którym się posługują różne Kościoły chrześcijańskie, żeby odpowiednio pokierować sprawowaniem obrzędów liturgicznych w ciągu tygodnia (przede wszystkim chodzi o niedziele), określić terminy świąt ruchomych (zwłaszcza Wielkanocy i Zesłania Ducha Świętego, które mają daty zmienne), a także świąt nieruchomych, np. Bożego Narodzenia, które zawsze przypadają w tym samym dniu. Zob. Boże Narodzenie, dwanaście świąt, liturgia, liturgia godzin, niedziela, starowiercy, triduum wielkanocne, zesłanie Ducha Świętego.

Kalwinizm. Odgałęzienie protestantyzmu wywodzące się od nazwiska szwajcarskiego reformatora, Jana Kalwina (1509-1564). W Kościołach protestanckich jego poglądy teologiczne (znamienne przez głoszenie jedności Starego i Nowego Testamentu, przez położenie nacisku na najwyższe zwierzchnictwo Boga, przez przyjęcie przeznaczenia z góry wybranych do nieba, a odrzuconych do piekła, wreszcie przez położenie nacisku na Kościół jako na dobrze zorganizowaną i solidarną wspólnotę) odgrywają decydujący wpływ, chociaż jego teoria o podwójnym przeznaczeniu została zmodyfikowana. Zob. prezbiterianizm, protestanci, przeznaczenie, purytanie, reformacja, teokracja, teologia kongregacyjna, zwinglianizm.

Kanon (gr. “prawidło, model, wzór”). Tradycyjny na Zachodzie wyraz na oznaczenie modlitwy eucharystycznej albo anafory w czasie Mszy świętej. Zob. anafora, modlitwa eucharystyczna.

Kanonik. W Kościele łacińskim tytuł nadawany często kapłanom, którzy wspomagaj ą grupę duchownych w katedrze lub w kościele kolegiackim (por. CIC 503-510). Pozostają oni pod bezpośrednią jurysdykcją miejscowego ordynariusza i są zobowiązani do wspólnego sprawowania pewnych obrzędów liturgicznych, a czasami także do wypełniania innych powinności, np. do pomocy w wyborze nowego biskupa, jeżeli stolica jest wolna. Zob. biskup, jurysdykcja, katedra 2, ordynariusz.

Kanonizacja. Uroczyste i oficjalne stwierdzenie Kościoła, że jeden z jego zmarłych i uprzednio beatyfikowanych członków znajduje się wśród świętych w niebie i że można się do niego publicznie modlić, a także oddawać mu publiczną cześć (por. CIC 1186-1190; CCEO 201 § 2, 884-885, 1057). To orzeczenie jest zastrzeżone Stolicy Świętej. Zob. beatyfikacja, Stolica Święta, świętość, święty, świętych obcowanie.

Kanon Pisma Świętego. Wykaz ksiąg biblijnych oficjalnie uznanych przez Kościół za natchnione i stanowiące normę jego nauczania i postępowania. Lista ksiąg Starego Testamentu wśród różnych wyznań chrześcijańskich wykazuje dość duże różnice. Zob. apokryfy, biblia, nowy testament, stary testament.

Kantor (łac. “śpiewak”). Osoba prowadząca śpiew w synagodze lub kościele. Przed Soborem Watykańskim II (1962-1965) kantorami byli mężczyźni i śpiewali na zmianę z celebransem. Na Wschodzie, gdzie liturgia jest zawsze śpiewana, kantorem jest ktoś z (niższego) duchowieństwa; odgrywa on znaczącą rolę w sprawowaniu Liturgii Godzin i Eucharystii. Zob. ambona, duchowieństwo, jutrznia, liturgia, nieszpory, officium divinum, pulpit, Sobór Watykański II, śpiew.

Kapadoccy ojcowie. Zob. ojcowie kapadoccy.

Kapelan (z łac. “capella = mały kościół, kaplica w odróżnieniu od kościoła parafialnego”). Kapłan, który nie jest w zwyczajny sposób zatrudniony przy parafii, ale zapewnia posługę kościelną w siłach zbrojnych lub w takich instytucjach jak szkoły, szpitale lub więzienia (zob. CIC 564-572). Kodeks wschodni nie mówi o kapelanach, ale o wikariuszach parafialnych, którzy są kapłanami, pomagają proboszczowi i mieszkają w parafii (CCEO 301-303; zob. CIC 545-552). Zob. parafia.

Kapłani (śrdw.-łac. “cappelanus = ksiądz zawiadujący kaplicą, ksiądz nadworny”). Członkowie wspólnoty wydzielonej w celu składania ofiar i pośredniczenia między Bogiem a ludźmi podczas sprawowania kultu, jak w Starym Testamencie kapłani wywodzący się z lewitów (Wj 28, 1; 32, 25-29; Kpł 8, 1-9, 24), jak kapłani królowie na wzór Melchizedeka (Rdz 14, 18-20) albo na wzór proroków jak Ezechiel. Jedyny najwyższy Pośrednik między Bogiem a ludzkością (1 Tm 2, 5), Jezus, został nazwany w Liście do Hebrajczyków (Hbr 4, 14-5, 10) “najwyższym arcykapłanem”, co wyjaśnia naturę Jego ofiary, pośrednictwo Nowego Przymierza i kapłaństwo, które jest wyższe niż kapłaństwo lewitów (Hbr 6,20-10, 18). (1) Przez chrzest wszyscy wierzący mają udział w królewskim kapłaństwie Jezusa Chrystusa (l P 2,4-10; SC 14, AA 3); jest to tzw. “powszechne kapłaństwo wiernych”. (2) Podczas przyjmowania święceń kapłani są konsekrowani przez Ducha Świętego dla dobra całego Kościoła na szczególnych szafarzy słowa i sakramentów oraz na pasterzy przewodniczących wiernym (PO 2, 4-6). To kapłaństwo często nazywa się kapłaństwem urzędowym, niektórzy jednak wolą je nazywać “prezbiteratem”, żeby podkreślić istotną różnicę między nim, a powszechnym kapłaństwem wiernych. W posługiwaniu kapłana wyświęconego oprócz tego, że jest spowiednikiem, namaszcza chorych i udziela innych sakramentów zawiera się przede wszystkim sprawowanie ofiary Mszy św. w osobie Chrystusa i w imieniu Kościoła (LG 10, 28). Istnieje tylko jedno kapłaństwo Jezusa Chrystusa w nim we właściwy sobie różny sposób mają udział wszyscy ochrzczeni oraz wszyscy wyświęceni szafarze. Zob. biskup, celibat, chrzest, diakon, duchowieństwo, kapłaństwo, pasterz, pośrednictwo, prezbiter, prorok, protestanci, sakrament święceń, święcenia, inicjacja.

Kapłaństwo. Udział w funkcji Chrystusa jako proroka, kapłana i króla. Na mocy sakramentu chrztu i bierzmowania wszyscy wierni uczestniczą w tych funkcjach, a duchowni maj ą w nich szczególny udział na mocy sakramentu święceń (zob. DH 1326; ND 1705; PO 1; AA 10). Dla swej posługi otrzymują szczególne dary dla dobra całego Kościoła (Rz 16, 6-8; 1 Kor 12, 1-31; 1 P 4, 10-11). Zob. charyzmaty, sakrament święceń, święcenia.

Kardiognoza (gr. “znajomość serca”). Zob. czytanie w sercu.

Kardynał (łac. “zawias”). Tytuł tych, którzy pełnią funkcję bliskich doradców papieskich w kierowaniu całym Kościołem, tworzą Kolegium Kardynalskie, zbierają się razem z papieżem na zwykłe i nadzwyczajne spotkania zwane “konsystorzami” (z łac. “stać razem”) oraz wybierają papieża (CIC 49-59). Początkowo kardynałami byli biskupi z siedmiu diecezji w pobliżu Rzymu, proboszczowie z samego Rzymu oraz siedmiu (później czternastu) diakonów, którzy pracowali w rzymskich ośrodkach pomocy dla ubogich i domach dla pielgrzymów. Odpowiedzialnymi za wybór papieża uczynił wyłącznie kardynałów w 1179 r. papież Aleksander. Sykstus V (papież w latach 1575-1580) ustalił liczbę kardynałów na 70; ograniczenie to zniósł Jan XXIII (papież w latach 1958-1963). W 1973 r. papież Paweł VI ograniczył do 120 liczbę kardynałów mogących wybierać papieża. Wcześniej napotkał trudności w sprawie podniesienia do godności kardynalskiej kilku patriarchów wschodnich; godność patriarchy jest najwyższą godnością dla chrześcijan wschodnich (CCEO 46 § 1). Kardynałowie czynni zwykle stoją na czele ważnych diecezji lub kierują jednym z watykańskich urzędów, poprzez które zarządzany jest Kościół. Niektórzy wybitni teologowie, jak Yves Congar (1904-1995) i Alois Grillmeier (1910-1998), zostali mianowani kardynałami, gdy mieli ponad 80 lat. W takich okolicznościach zazwyczaj odstępuje się od wymogu święceń biskupich, wprowadzonego przez Jana XXIII. Do wszystkich kardynałów zwraca się tytułem “Eminencjo”. Zob. biskup, diakon, konklawe, papież, parafia. Katafatyczna teologia. Zob. teologia katafatyczna.

Katakumby (gr. być może “w wąwozie” lub “pod grobami”). Starożytne podziemne miejsca pochówku, zawierające nisze wykute w skale (“loculi”). Występują w Azji Mniejszej, Włoszech, na Malcie, w Afryce Północnej, Paryżu i Trier, a nie tylko w Rzymie (gdzie jest ich ok. czterdziestu). Za czasów św. Damazego (papież w latach 366-384) próbowano spisać i uporządkować relikwie w rzymskich katakumbach. Katakumby, chociaż zawierały ciała nie tylko chrześcijan, gdyż Żydzi również grzebali zmarłych w katakumbach, służyły chrześcijanom za miejsce pochówku, a po ustaniu prześladowań rzymskich sprawowania liturgii. Zaprzestano ich używać, gdy relikwie przeniesiono z nich do kościołów. 10 grudnia 1593 r. Maltańczyk Antonio Bosio (ok. 1575-1627) rozpoczął odkrywanie katakumb, badając katakumby św. Domitylli, w których o mało nie zaginął. Nazywany “Krzysztofem Kolumbem katakumb”, Bosio ostatecznie wydał w 1632 r. książkę Roma sotterranea, dzieło, które ustąpiło miejsca dopiero trzytomowej pracy Gianbattisty de Rossi Roma sotterranea christiana (1864-1877). Zob. męczennik, relikwie. katarzy (gr. “czyści”) Nazwa na oznaczenie kilku sekt (przede wszystkim średniowiecznych sekt we Francji, Niemczech i Włoszech), które do swojego grona przyjmowały tylko ludzi moralnie i doktrynalnie czystych (zob. DH 127; 800-802; ND 1601). Zob. albigensi, bogumiłowcy.

Katecheza (gr. “nauczanie”). W Kościele pierwotnym albo pouczenie dawane tym, którzy się przygotowywali do przyjęcia sakramentu chrztu, albo książki do tego celu używane. Obecnie wyrazu tego używa się na oznaczenie pouczenia mającego na celu pogłębienie wiary chrześcijańskiej, nawet jeżeli jest przekazywane ludziom już ochrzczonym (CIC 773-780; CCEO 617-626). Ostateczną odpowiedzialność za katechezę ponosi cała wspólnota. Zob. katechumeni, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych.

Katechizm. Pouczenie dawane kandydatom do sakramentu chrztu, a także książki używane do tych celów. Często wyraz ten oznacza podręczniki zawierające wyjaśnienia podstawowych prawd wiary, pouczenia moralne i modlitwy.

Katechumenat. W Kościele pierwotnym okres przygotowania do przyjęcia sakramentu chrztu, którego punktem kulminacyjnym były tak zwane skrutinia, czyli modlitwy mające na celu uwolnienie wybranych od zła spowodowanego przez grzech; odbywały się one w trzecią, czwartą i piątą niedzielę Wielkiego Postu, a rzeczywiste przyjęcie chrztu następowało w Wigilię Wielkanocną. Św. Cyrylowi Jerozolimskiemu (ok. 315-386) zawdzięczamy szereg homilii używanych do wtajemniczenia katechumenów, a głoszonych w Kościele Grobu Świętego. W dużym zakresie przywrócono tę praktykę dla dorosłych (por. SC 64-66). Zob. neokatechumenat, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, triduum wielkanocne.

Katechumeni. Ludzie przygotowujący się do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej. W Kościele pierwotnym zajmowali oni osobne wyznaczone im miejsca podczas Liturgii Słowa. Diakon uroczyście wydawał im rozkaz odejścia ze zgromadzenia przed modlitwą wiernych. Zob. liturgia słowa, inicjacja.

Katedra (gr. “siedziba”). 1. Tron biskupa w kościele katedralnym, będący najstarszym znakiem jego urzędu, dawniejszym niż późniejsze emblematy, takie jak pierścień i mitra. Tron biskupi znajdował się za ołtarzem, a otaczały go niższe krzesła przeznaczone dla kapłanów koncelebrujących. Z tego miejsca mówił biskup kazanie i przewodniczył Eucharystii. Wyrażenie ex cathedra stosowane jest na oznaczenie uroczystych wypowiedzi papieskich, jakie papież, wygłasza na mocy swej najwyższej władzy. 2. Główny Kościół diecezjalny, w którym biskup ma swój tron. Zob. biskup, diecezja, ingres, mitra, nieomylność, ordynariusz.

Katolickość (gr. “powszechność”). Cecha prawdziwego i nie podzielonego Kościoła, która sprawia, że obejmuje on wszystko i jednoczy w jeden Lud Boży ludzi różnych ras, języków i kultur (por. LG 13). Zob. cechy kościoła, sobornost', w korzenienie w kulturę.

Katolicyzm. Ogólnoświatowa jedność w wierze i sposobie życia, utożsamiana często z rzymskim Kościołem katolickim; do katolickości odwołuje się także Kościół anglikański i prawosławny. Zob. ekumenizm, kościoły.

Kazanie (ze staropolskiego: “kazać = mówić, nauczać”). Głoszenie Słowa Bożego podczas sprawowania kultu chrześcijańskiego albo w postaci zachęty do nawrócenia i oddawania czci Bogu. Jezus, poprzedzony przez Jana Chrzciciela (Mk 1, 1-8), głosił dobrą nowinę o Bogu (Mk 1, 14-15) i wysłał Dwunastu na przepowiadanie (Mk 6, 7-13). Piotr (Ga 2, 7-8), Paweł i inni chrześcijańscy misjonarze głosili Ewangelię o Jezusie ukrzyżowanym i zmartwychwstałym jako o Chrystusie, Panu i Synu Bożym (Rz 1, 1-6. 15-16; 10,14-18; Gal, 15-16). Do wielkich kaznodziejów chrześcijańskich zaliczamy: św. Efrema (ok. 306-373), św. Jana Chryzostoma (ok. 347-407), św. Augustyna z Hippony (354-430), św. Leona Wielkiego (papież 440-461), św. Antoniego Padewskiego (1 195-1231), Marcina Lutra(1483-1546), George’a Foxa(1624-1691), biskupa Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704), Ludwika Bourdaloue (1632-1704), Jana Wesleya (1703-1791) i Johna Henry’ego Newmana (1801-1890). “Zakon Kaznodziejski” to nazwa nadana instytutowi zakonnemu założonemu przez św. Dominika Guzmana (1170-1221). W zetknięciu ze współczesnymi gwałtownymi zmianami w środkach społecznego przekazu zmienił się także sposób głoszenia kazań, żeby lepiej odpowiedzieć na wyzwanie rzucone przez ewangelizację. Zob. ewangelizacja, homiletyka, katecheza, oddawanie czci Bogu, orędzie, pareneza, proklamacja, Słowo Boże.

Kaznodziejstwo. Zob. kazanie.

Kazuistyka (łac. “przypadek”). Zastosowanie ogólnych zasad moralnych w osądzaniu szczegółowych przypadków z uwzględnieniem konkretnych okoliczności, przy poszukiwaniu woli Bożej. Zob. probabilizm, teologia moralna.

Kenoza (gr. “odarcie, ogołocenie”). Uniżenie samego siebie, jakiemu się Druga Osoba Trójcy Przenajświętszej poddała wskutek wcielenia (Flp 2, 5-11; zob. 2 Kor 8, 9). Nie oznaczało to i nie mogło oznaczać utraty Bożej natury lub substancji. Odnosi się to raczej do przyjęcia ograniczeń związanych z ludzkim życiem, które w rzeczywistości skończyło się całkowitym upokorzeniem przez śmierć krzyżową. W czasach współczesnych wielu teologów anglikańskich, katolickich, prawosławnych i protestanckich obrało “ogołocenie” za główny temat swej chrystologii. Zob. chwała Boża, cierpienia Boga, krzyż, preegzystencja, wcielenie.

Kerygma (gr. “przepowiadanie orędzia” albo “orędzie głoszone”). Zob. orędzie.

Kiddusz (hebr. “poświęcenie”). Nazwa nadawana bardzo staremu żydowskiemu sposobowi zachowywania szabatu i innych świąt obowiązkowych. W wigilię święta (np. w piątek wieczorem przed szabatem) podczas wieczerzy głowa rodziny podaje wszystkim obecnym kubek wina i odmawia błogosławieństwo.

Kielich. Naczynie, do którego się wlewa wino przeznaczone do konsekracji podczas sprawowania Eucharystii. Na Zachodzie używa się kielichów mniejszych od czasu, kiedy zgromadzenie wiernych nie przyjmuje Komunii św. pod dwoma postaciami, co zostało zatwierdzone przez Sobór w Konstancji w 1415 roku (zob. DH 1198-1200; ND 1506). Na Wschodzie, gdzie wierni zawsze przyjmują Komunię św. pod dwoma postaciami, kielichy pozostały większe. Zob. cyborium.

Klasztor. Dom zakonników lub zakonnic, żyjących według zatwierdzonej reguły pod kierownictwem uprawnionych do tego przełożonych. Klasztory zgromadzeń zakonnych czynnych różnią się od klasztorów mniszych i monasterów wschodnich (CIC 609,614-616; CCEO 433). Zwłaszcza na Wschodzie klasztory są rozumiane jako dom otwarty; na przykład Pustelnia Optyńska na południe od Moskwy była sławna z tego, że chętnie przyjmowano tam i popierano filozofów i innych uczonych. Zob. Góra Athos, życie monastyczne.

Klątwa. Zob. ekskomunika.

Kler (gr. “los, rzecz przydzielona losem”). Zob. duchowieństwo.

Kleryk (gr. “wybrany losem, spadkobierca”). Zob. duchowny.

Klerykalizm. Starania kleru o to, by zwiększyć swój wpływ na sprawy niekościelne, a także stanowisko w sprawach duszpasterskich i teologicznych zmierzające do tego, by wszystko skupiało się w ręku duchowieństwa. Zob. antyklerykałem.

Kodeks justyniański. Zob. nomokanon, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Kodeks Prawa Kanonicznego (CIC). Ostatecznie wiążący kodeks prawa dla Kościoła rzymskiego. Jego rewizję w świetle nadchodzącego ekumenicznego Soboru Watykańskiego II (1962-1965) zapowiedział papież Jan XXIII w 1959 r. Kodeks zredagowano po rozległych wspólnych naradach z biskupami i konferencjami episkopatów. Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1983 przez Jana Pawła II zawiera 1752 kanony podzielone na siedem ksiąg (dla porównania: pierwszy Kodeks Prawa Kanonicznego ogłoszony w roku 1917 przez Benedykta XV składał się z 2414 kanonów w pięciu księgach). Kodeks z roku 1983 miał na celu wyrażenie w terminologii prawniczej nauki Soboru Watykańskiego II oraz następujących po nim dekretów wykonawczych. Zob. Corpus Iuris Canonici, Konferencja Episkopatu, Prawo Kanoniczne.

Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich (CCEO). Zarys prawa kanonicznego dla Kościołów wschodnich ogłoszony przez papieża Jana Pawła II (ur. 1920) w roku 1990. Już w roku 1927 w dziesięć lat po ogłoszeniu Kodeksu Prawa Kanonicznego (CIC) przez papieża Benedykta XV Kongregacja do Spraw Kościoła Wschodniego (obecnie: Kościołów) zwróciła uwagę na to, że te Kościoły powinny mieć własny kodeks prawa kanonicznego. Pomysł ten zaakceptował w 1929 r. papież Pius XI (1857-1939). Pierwsze jego projekty zbyt mocno podkreślały centralną pozycję Rzymu oraz łacińskie wzory życia kościelnego. Po Soborze Watykańskim II, który wyraźnie uznał szczególne tradycje, prawa, przywileje oraz przepisy sakramentalne Kościołów wschodnich (OE 5-23), Paweł VI (1887-1978) ustanowił nową Komisję do Spraw Kodeksu Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich. Mimo wpływów źródeł wschodnich i narad ze wschodnimi patriarchami katolickimi głównym źródłem kodeksu dla Kościołów Wschodnich pozostał kodeks łaciński ogłoszony w roku 1983. CCEO, posiadający duże znaczenie ze względów historycznych jako pierwszy kodeks prawa kanonicznego dla kościołów wschodnich, został na ogół przyjęty z radością. Obecny patriarcha Konstantynopola, Bartolomeos I, studiował prawo kanoniczne w Papieskim Instytucie Studiów Wschodnich (w Rzymie) oraz napisał pracę doktorską (na temat potrzeby uporządkowania kanonów w Kościele bizantyńskim) pod kierunkiem O. Ivana Zužka SJ, który później został sekretarzem komisji, która przygotowała Kodeks. Zob. kościoły wschodnie, kościół miejscowy, patriarcha.

Koinonia (gr. “wspólnota, towarzystwo”). Zob. wspólnota.

Kolegialność (śrdw.-łac. “collegium, zrzeszenie”). Odpowiedzialność za cały Kościół ciążąca na biskupach wzajemnie ze sobą połączonych i zachowujących łączność z głową kolegium biskupów, papieżem (LG 22-23, CIC 336-341; CCEO 49-54). Kolegialność najwyraźniej występuje podczas obrad soboru powszechnego, jest jednak także wyrażana chociaż w mniejszym stopniu podczas obrad konferencji episkopatów i synodów. Zob. Konferencja Episkopatu, sobornost', sobór powszechny, synod.

Kolekta (łac. “zbierać”). Pierwsza zmienna modlitwa podczas Mszy św. odprawianej w obrządku łacińskim, następująca bezpośrednio po akcie pokutnym, a w niedziele, uroczystości i święta – po Gloria. Wyraża ona to, o co zgromadzenie może się w milczeniu modlić i w ten sposób “zbiera” jego modlitwy, dostosowując je do obchodzonych liturgicznie świąt lub tajemnic. Zob. gloria, kyrie eleison.

Koło hermeneutyczne. Pojęcie rozwinięte w różnym czasie przez Martina Heideggera (1889-1976), Rudolfa Bultmanna (1884-1976), Hansa Georga Gadamera (ur. 1900) i innych w nawiązaniu do starań interpretatorów o znalezienie znaczenia tekstu. W szczególnej sytuacji historycznej i mając już jakieś rozeznanie co do treści danego tekstu, interpretator rozpoczyna “dialog”. Tekst zmieni zadawane mu pytania, podważy oczekiwania, a nawet całkowicie poprawi nasze założenia. Podczas dialogu z interpretatorem tekst i jego orędzie zachowują pierwszeństwo. Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Dogmatycznej (“Interpretacja dogmatów”) podsunął tzw. hermeneutykę metafizyczną jako środek zaradczy przeciw możliwości powstania relatywizmu, jaki się zawiera w kole hermeneutycznym.

Komunia święta. Udział w Ciele Chrystusa przez przyjęcie konsekrowanej Hostii w czasie Mszy św. i po należnym przygotowaniu (np. poprzez jednogodzinny “post”, czyli powstrzymanie się od jedzenia i picia, za wyjątkiem wody, oraz, gdy jest taka potrzeba, przez wyspowiadanie się z grzechów ciężkich). Jeżeli się Komunię świętą przyjmuje w innych okolicznościach (np. w domu chorego), to także nie można zapominać o jej łączności ze Mszą świętą. Prawo kościelne nakazuje przyjęcie Komunii św. przynajmniej raz w roku, niekoniecznie pod dwoma postaciami (por. DH 1198-1200; ND 1506; CIC 912-923; CCEO 707-708, 713). Zob. eucharystia, msza święta, wspólnota.

Komunia święta duchowa. Przyjęcie Komunii św. pragnieniem, jeżeli rzeczywiste jej przyjęcie jest niemożliwe. Ci wszyscy, którzy chcą duchowo mieć udział w Ciele Chrystusa, powinni się do tego tak przygotować jakby uczestniczyli we Mszy św. (np. przez wyrażenie prośby o przebaczenie grzechów, przez czytanie Pisma Świętego, przez wzbudzenie aktu doskonałej miłości Boga).

Koncelebra (łac. “świętować wspólnie”). Wspólne sprawowanie tej samej czynności sakramentalnej przez kilku szafarzy pod przewodnictwem głównego celebransa. Zwyczaj ten powstał w Kościele pierwotnym i przetrwał na Wschodzie, podczas gdy na Zachodzie ograniczono go do kilku tylko okazji, takich jak święcenia kapłańskie. Zachęcając na nowo do wspólnego sprawowania Eucharystii na Zachodzie, Sobór Watykański II nie zniósł przez to Mszy św. “prywatnych” ani odprawianych bez udziału wiernych (choć powinno się to odbywać raczej w obecności ministranta). Sobór raczej uznał społeczny charakter Eucharystii i jedność kapłaństwa w posługiwaniu, zwłaszcza jedność biskupa z kapłanami swojej diecezji (SC 57-58). W Kościołach wschodnich “prywatne” Msze św. nie są znane, a koncelebra raz dziennie przy tym samym ołtarzu jest normą. Zob. celebrans, communicatio in sacris, namaszczenie chorych.

Koncelebracja. Zob. koncelebra.

Koncyliarność. Zob. sobornost'.

Koncyliaryzm (łac. “zgromadzenie, sobór”). Teoria kwitnąca podczas wielkiej schizmy (1378-1417), kiedy to chrześcijaństwo zachodnie było podzielone przez okazywanie posłuszeństwa dwom, a nawet trzem papieżom. Według niej najwyższa władza przysługuje soborowi powszechnemu niezależnie od papieża; Sobór Watykański II głosi, że kolegium biskupów istnieje w łączności z papieżem i działa pod jego przewodnictwem. Zob. kolegialność, papież, pentarchia, sobór powszechny, Sobór Watykański II, Sobór w Bazylei, Sobór w Konstancji.

Kondakion (gr. “krótki”). Jedna z najstarszych i najważniejszych odmian hymnu liturgicznego w Kościele wschodnim, wywodząca się z V lub VI stulecia; nazwa pochodzi prawdopodobnie od krótkiego kawałka deski, dokoła której tekst był owinięty; może ona jednak pochodzić także stąd, że kompozycja zwięźle poddaje nastrój sprawowania czynności liturgicznych zaraz potem następujących. Kondakion może się składać z 18 do 30 strof (a nawet więcej). Utwór ma tytuł, po którym następuje wzruszające proiomion, czyli wstęp zbierający to, co w święcie jest istotnego, a szczyt osiąga w efymion, czyli refrenie. Następuje teraz seria strof zwanych oikoi (dosłownie “mieszkania”, czyli po prostu to, co my nazywamy strofami), z których pierwsza się nazywa hirmos (pewnie odgr. “harmodzo" “nastrajam się"), a każda się kończy refrenem. Oikoi często tworzą akrostych w ten sposób, że każda strofa zaczyna się inną literą alfabetu. Św. Roman Pieśniarz (Melodos), który się urodził w Homs niedaleko Edessy pod koniec V stulecia i pełnił funkcje diakona w Konstantynopolu, jest najsławniejszym twórcą kondakionów. Najlepiej znanym kondakionem jest hymn Akathistos. Zob. akatistos, śpiew.

Konferencja Episkopatu. Zgromadzenie biskupów katolickich jakiegoś kraju lub regionu, odbywające się przynajmniej raz na rok, żeby zaplanować wspólne inicjatywy duszpasterskie dla dobra Kościoła na całym terytorium. Konferencje episkopatu popierał Sobór Watykański II (CD 37-38; LG 23); zostały one włączone do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. (CIC 447-459; 753). W liście apostolskim motu proprio z maja 1998 r., Apostolos suos, papież Jan Paweł II wyjaśnił ich teologiczną i prawną naturę. Aby doktrynalne wypowiedzi konferencji stanowiły prawdziwe nauczanie Kościoła, wymagana jest przy ich uzgadnianiu jednomyślność. Jeżeli decyzje zostały uchwalone większością dwóch trzecich głosów muszą być zatwierdzone przez Stolicę Świętą. Zob. biskup, kolegialność, motu proprio, urząd nauczycielski kościoła.

Konferencje ogólnoprawosławne. Ruch ukierunkowany na pielęgnowanie jedności działania wśród różnych autokefalicznych Kościołów prawosławnych i na przyczynianie się do utrzymania powiązań z innymi Kościołami. Pierwsza ogólnoprawosławna narada odbyła się w Konstantynopolu w roku 1923. Podczas drugiej, która się odbyła na Górze Athos w roku 1930, dyskutowano nad programem przyszłego ogólnoprawosławnego presoboru, którego zadaniem miało być przygotowanie do Świętego i Wielkiego Ogólnoprawosławnego Soboru. Pierwsza ogólnoprawosławna konferencja odbyła się w roku 1961; podczas drugiej, zebranej na wyspie Rodos w roku 1963, dyskutowano nad wysłaniem obserwatorów na Sobór Watykański II; trzecia odbyła się na wyspie Rodos w roku 1964 i oficjalnie się zobowiązała do prowadzenia dialogu z rzymskim Kościołem katolickim. Czwarta zebrała się w Chambesy koło Genewy w roku 1968 i wtedy postanowiono otworzyć tam sekretariat w celu przygotowania przyszłego wielkiego soboru i zrewidowania porządku jego obrad. W szczególny sposób podkreślono takie zagadnienia, jak: przeszkody małżeńskie, reforma kalendarza, post oraz sytuacja Kościołów prawosławnych poza ich tradycyjnymi terenami. Spotkanie przygotowawcze odbyło się w roku 1971 w Chambesy. Doprowadziło ono do trzech ogólnoprawosławnych przedsoborowych konferencji (w latach 1976, 1982 i 1986), które się odbyły w tym samym miejscu, a miały na celu głębszą dyskusję nad tymi zagadnieniami, a także nad ekumenicznymi stosunkami z innymi Kościołami. Zob. dialog, ekumenizm, Kościoły wschodnie, Sobór Watykański II.

Konferencje w Lambeth. Spotkania biskupów anglikańskich rozpoczęte w roku 1867 i odbywające się obecnie co dziesięć lat zazwyczaj w Londynie, w rezydencji arcybiskupa Canterbury. Konferencje te zwołuje arcybiskup Canterbury, który zajmuje pierwsze miejsce wśród metropolitów anglikańskich, lecz poza Wielką Brytanią posiada autorytet wyłącznie moralny. Postanowienia tych konferencji same w sobie nie są prawnie wiążące, wywarły jednak wpływ ogólnoświatowy, przede wszystkim wewnątrz Wspólnoty anglikańskiej. W konferencji w 1998 roku, największej w historii, która odbyła się w Kent University w Canterbury pod przewodnictwem arcybiskupa George’a Careya (ur. 1935 r.), wzięło udział 739 biskupów (w tym jedenaście biskupów kobiet) oraz około 600 współmałżonków. Podczas nabożeństw, oprócz angielskiego, używano również języka suahili, by wyrazić znaczenie Wspólnoty anglikańskiej w Afryce. Zob. wspólnota anglikańska.

Konfucjanizm. Wierzenia i zasady życia przejęte ze starych chińskich klasyków i w specjalny sposób przekazane przez Konfucjusza, czyli przez K’ung Futzu (ok. 550-478 przed Chr.). Możliwe, że jest on autorem ostatniej z pięciu klasycznych albo “kanonicznych” ksiąg: Szu King (dokumenty historyczne), Szhi-King (wiersze), Li-Ki (ceremonie i instytucje), Yi King (księga przemian), wreszcie roczniki Lu. Konfucjusz przejął współczesną sobie religię, kładąc szczególny nacisk na obrzędy religijne i mocno wierząc w T’ien, najwyższą potęgę kosmiczną, która wyznacza los wszystkim ludziom i wszystkim rzeczom. Na tej podstawie Konfucjusz oparł swoją etykę. Nacisk kładł na szczerość, lojalność wobec zasad, rozwijanie w sobie życzliwości (jen) i kształtowanie dobrego charakteru. Nauczał, że wewnętrzna dobroć w całej pełni przejawia się we wszystkich stosunkach międzyludzkich przez dobre obyczaje, dobre wychowanie i zachowanie obrzędów (li). Cechami prawdziwej szlachetności są życzliwość, synowska pobożność, lojalność, wzajemność, przyzwoitość i harmonijna równowaga wśród postaw krańcowych. Od około 200 roku przed Chrystusem aż po rok 1912 konfucjanizm był oficjalną doktryną państwową w Chinach. Zob. buddyzm, taoizm, zen.

Konklawe (łac. “pod kluczem”). Wybór papieża przez kardynałów. W pierwszym tysiącleciu papieży wybierało duchowieństwo i lud Rzymu. Reformy św. Grzegorza VII (papież w latach 1073-1085) miały na celu ukrócenie wzrastającej korupcji, gdyż wybór papieża często stawał się areną walk pomiędzy potężnymi rodami rzymskimi. Za czasów Aleksandra III (papieża w latach 1159-1181) zaostrzono regulamin; w szczególności wprowadzono wymóg większości dwóch trzecich głosów do wyboru papieża. Po tym, jak potrzeba było dwóch lat na wybranie św. Grzegorza X (papieża w latach 1271-1276), Sobór Lyoński II (1274) wprowadził prawa mające na celu wyeliminowanie wywierania wpływu z zewnątrz na kardynałów podczas konklawe. Zgodnie z obecnymi przepisami, po śmierci papieża kardynałowie, którzy nie przekroczyli wieku osiemdziesięciu lat spotykają się w zamkniętych częściach Pałacu Watykańskiego, by wybrać, zwykle w głosowaniu tajnym, jego następcę. Kartki z rozstrzygającego głosowania pali się nie dodając słomy, co daje biały dym, który natychmiast oznajmia ludziom znajdującym się na zewnątrz konklawe, że wybrano nowego papieża. Zob. kardynał, papież, Sobór Lyoński II.

Konsekracja. Uroczysty akt, przez który człowieka lub rzecz w szczególny sposób przeznacza się dla Boga. Ludzi się konsekruje, kiedy się ich przeznacza do czynności świętych, budynki kiedy się je przeznacza dla kultu, chleb i wino konsekruje się w najważniejszej chwili podczas sprawowania Eucharystii. Zob. poświęcenie.

Konsekracja kościoła. Zob. dedykacja kościoła.

Konstancja. Zob. Sobór w Konstancji.

Konstantynopolitańskie sobory. Zob. Sobór Konstantynopolitański I, II, III i IV.

Konsubstancjacja (łac. “istnienie razem różnych substancji”). Potępiony przez Sobór Trydencki (1545-1563) pogląd, że po przeistoczeniu substancje chleba i wina nadal istnieją obok substancji Ciała i Krwi Pańskiej (zob. DH 1652; ND 1527). Zob. przeistoczenie.

Kontakion (gr. “zarys”?). Zob. kondakion.

Kontemplacja (łac. “uważne przyglądanie się, oglądanie”). Odmiana modlitwy myślnej, podczas której rozum i wyobraźnia wykazują mniejszą aktywność, a wierzący spogląda z miłością na Boga i na Boże tajemnice. Pisarze wschodni mówią o takiej modlitwie, że “umysł zstępuje do serca”. Kontemplację będącą wynikiem pilnego ćwiczenia nazywamy “nabytą”. Jeżeli zaś została nam ona po prostu dana jako szczególny dar Boży, nazywamy ją “wlaną”. Zob. medytacja, modlitwa.

Kontrreformacja. (łac. “przeciw reformie, przeciw naprawie, przeciw odnowie”). Ożywiona działalność Kościoła katolickiego (mniej więcej od roku 1520 do końca Wojny Trzydziestoletniej, czyli do roku 1648) skierowana przeciw siłom reformacji. Sam wyraz jest problematyczny, ponieważ szczere wysiłki naprawy Kościoła podejmowano na długo przed pierwszym wystąpieniem Marcina Lutra w roku 1517. Hiszpania praktycznie została nietknięta przez protestantyzm częściowo wskutek reform już wprowadzonych w życie przez kardynała Franciszka Ximeneza de Cismeros (1436-1498) i popieranych przez monarchę hiszpańskiego. We Włoszech za sprawę reformy kościelnej zginął Hieronim Savonarola (1452-1498). Sobór Laterański V (1511 -1517) zdecydował naprawić nadużycia. Po początkowym ogromnym wstrząsie, jaki wywołały skutki wystąpienia Lutra, siły reformatorskie wewnątrz Kościoła nabrały rozpędu. Powstały nowe zakony, takie jak: teatyni założeni przez św. Kajetana (1480-1559) i przez Jana Piotra Caraffę, późniejszego papieża Pawła I V (1476-1559), i kapucyni założeni przez Matteo Serafini da Bascio (ok. 1495-1552). Chociaż każdy podręcznik szkolny zazwyczaj podawał, że św. Ignacy Loyola (1491-1556) założył zakon jezuitów w celu zwalczania protestantyzmu, to przecież wtedy, kiedy otrzymał on zatwierdzenie papieskie (1540), nie miało to jeszcze większego znaczenia. Raczej chodziło mu o naprawienie życia katolików w Europie i o pracę misyjną poza jej granicami. Później, zwłaszcza poprzez św. Piotra Kanizego (1521-1597), jezuici byli głęboko zaangażowani w walkę o uratowanie dla Kościoła katolickiego Niemiec, Austrii, Polski, Anglii i innych krajów. Do czołowych postaci z okresu kontrreformacji należą też: św. Filip Neri (1515-1595), św. Karol Boromeusz (1538-1584), św. Franciszek Salezy (1567-1622) oraz Maria Ward (1585-1645). Ogromne znaczenie miał Sobór Trydencki (1545-1563), ponieważ zreformował on cały zespół wierzeń Kościoła i praktyk religijnych. Pełny opis kontrreformacji będzie także ujmował wpływ szkół jezuickich, kulturę barokową, misje w Ameryce, Azji i Afryce, a także panowanie Karola V (1500-155 8) i Filipa II (1527-1598) w Hiszpanii. Zob. inkwizycja, kalwinem, luteranizm, prezbiterianizm, protestanci, purytanie, reformacja, Sobór Laterański V, Sobór Trydencki, Tybinga i jej szkoły.

Kosmologia (gr. “nauka o świecie”). Logiczna interpretacja ostatecznego pochodzenia, natury, porządku i przeznaczenia wszechświata. Zob. eschatologia, protologia, stworzenie 2.

Kosmos (gr. “świat”, “ozdoba”). Wszechświat jako uporządkowana całość. W Nowym Testamencie wyraz “kosmos” oznacza po prostu to, co nas otacza (Ga 4, 3), albo nawet świat jako element wrogo nastawiony do Chrystusa (J 1, 10). W teologii wschodniej wyraz ten się odnosi do piękna stworzenia przeciwstawionego brzydocie spowodowanej przez chaos (Rdz 1,1-2,4). Zob. chwała 1, świat, teologia piękna.

Kościoły. Różne wspólnoty chrześcijańskie, które mogą się między sobą różnić do pewnego stopnia wierzeniami, liturgią i przepisami prawnymi, łączą się jednak w jakimś stopniu ze sobą dzięki temu, że mają jednego Pana, jedną wiarę i jeden chrzest (por. Ef 4, 5; AG 19-22, LG 26, a także OE i UR passim). Zob. ekumenizm, Kościół miejscowy, Kościół 2.

Kościoły chalcedońskie. Pierwotnie te Kościoły, które przyjęły uchwały Soboru Chalcedońskiego. Wyrażenia tego używa się nadal na oznaczenie tych Kościołów wschodnich, które po tym soborze nie odłączyły się od Konstantynopola. Zob. Kościoły wschodnie, prawosławi orientalne.

Kościoły domowe. Ruch, który się zrodził po drugiej wojnie światowej i który zamierza przywrócić do życia doświadczenia pierwszych chrześcijan; modlili się oni we własnych domach i sprawowali w nich Eucharystię (zob. Dz 1, 12-14; 2, 42-46). W niektórych wypadkach doprowadziło to do oderwania się pewnych grup od Kościołów macierzystych. Wypadki takie rzadkie były w Kościele katolickim, w którym wiele stałych lub okazjonalnych grup korzysta z odprawiania Mszy św. w domu. Zob. charyzmatyk, oddawanie czci Bogu, zielonoświątkowcy.

Kościoły niechalcedońskie. Te Kościoły wschodnie, które nie przyjęły uchwał Soboru Chalcedońskiego (451). Zob. prawosławie orientalne.

Kościoły wschodnie. Chodzi o te Kościoły, które się stopniowo stały wspólnotami niezależnymi po śmierci Teodozjusza I (395), kiedy to imperium rzymskie podzieliło się na wschodnie i zachodnie. Wskutek tego rozwoju powstały cztery grupy: 1. Wschodni Kościół Asyryjski; uznaje dwa pierwsze sobory powszechne, nie uznaje jednak Soboru Efeskiego (431), który potępił Nestoriusza, dlatego jego członków zazwyczaj nazywa się nestorianami. 2. Orientalne Kościoły prawosławne; uznają trzy pierwsze sobory powszechne, nie uznają jednak Soboru Chalcedońskiego (451), a jego wyznawców zazwyczaj nazywa się monofizytami. Do tej grupy należy sześć niezależnych od siebie Kościołów: Ormiański Kościół Apostolski, Koptyjski Kościół Prawosławny, Etiopski Kościół Prawosławny i Syryjski Kościół Prawosławny, a także Orientalny Kościół Prawosławny w Indiach podzielony równomiernie na autokefaliczny Malankarski (Malankara = Keraia) Prawosławny Kościół Syryjski i autonomiczny Kościół pod kierownictwem syryjskiego patriarchy prawosławnego w Damaszku, oraz Erytrejski Kościół Prawosławny, którego niezależność od Etiopskiego Kościoła Prawosławnego uznano w 1993 roku. 3. Wschodnie Kościoły prawosławne, dla których jako datę zerwania z Rzymem umownie się przyjmuje rok 1054, zachowują wzajemną łączność ze sobą, a patriarchę konstantynopolitańskiego uważają za pierwszego wśród równych. Należą do nich starożytne patriarchaty Konstantynopola, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy, nowe patriarchaty w Rosji, Serbii, Rumunii, Bułgarii i Gruzji, autokefaliczne Kościoły na Cyprze, w Grecji, w Polsce, Albanii, Czechach i Słowacji, a także prawosławny Kościół w Ameryce, którego autokefaliczność uznała Moskwa, ale nie uznał jej Konstantynopol, autonomiczne Kościoły monastyru św. Katarzyny (Synaj) i Kościoły prawosławne w Finlandii, Japonii oraz Chinach. Dodajmy, że Konstantynopol nie uznał statusu autokefaliczności nadanego przez Moskwę Kościołowi prawosławnemu w Czechach i Słowacji, ale uznaje ten Kościół za autonomiczny. Podobnie sprawa wygląda z autonomicznymi Kościołami prawosławnymi w Japonii i Chinach. Konstantynopol nie uznaje ich za autonomiczne, ponieważ Moskwa nadała im taki status bez jego zgody. 4. Wschodnie Kościoły katolickie zachowujące łączność z Rzymem. Odpowiednio do Wschodniego Kościoła asyryjskiego istnieje chaldejski i Malabarski Kościół katolicki. Odpowiednio do orientalnych Kościołów prawosławnych istnieją Kościoły katolickie: ormiański, koptyjski, etiopski, syryjski i malankarski. Odpowiednio do wschodnich Kościołów prawosławnych mamy Kościoły katolickie: melchicki, ukraiński, ruski, rumuński, grecki, bułgarski, słowacki i węgierski. Istniej ą ponadto katolicy bizantyńscy na terenie byłej Jugosławii. Kościół Maronicki i Włosko-Albański Kościół Katolicki nie odpowiadają żadnemu innemu Kościołowi wschodniemu. Zob. autokefaliczny, chrześcijaństwo ormiańskie, chrześcijaństwo etiopskie, chrześcijaństwo koptyjskie, chrześcijaństwo malabarskie, kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie, erytrejski kościół prawosławny, jakobici, kościół bizantyńsko-ukraiński, kościół wschodni asyryjski, kościół zachodniosyryjski, maronici, monofizytyzm, nestorianie, obrządek, patriarcha, patriarchaty prawosławne, prawosławie orientalne, rusini, syryjski kościół prawosławny, tradycja, unici.

Kościoły wschodnie katolickie cztery kategorie wśród dwudziestu jeden wschodnich Kościołów katolickich, które wyrosły na gruncie tradycji aleksandryjskiej, antiocheńskiej, chaldejskiej i konstantynopolitańskiej, a. najwyższym rangą jest patriarchat, czyli Kościół całego regionu, kierowany przez patriarchę - biskupa, który posiada jurysdykcję nad wszystkimi innymi biskupami w patriarchacie, łącznie z metropolitami (CCEO 55-150). Jest sześć patriarchatów katolickich: koptyjski, melchicki, syryjski, maronicki, chaldejski i ormiański. Po swym wyborze patriarcha nie zwraca się do papieża o zatwierdzenie, lecz prosi go o łączność w Liturgii Eucharystycznej, podczas której patriarcha nie otrzymuje już paliusza, tak jak to ma miejsce w przypadku metropolity. b. Kościoły archidiecezjalne większe są kierowane przez arcybiskupa większego, który ma praktycznie wszystkie prerogatywy patriarchy, oprócz jego tytułu i należnego mu pierwszeństwa (CCEO 151-154). Są dwa takie Kościoły: Bizantyńsko-Ukraiński i Syryjsko-Malabarski. Arcybiskup większy, po wyborze, musi zwracać się do papieża o zatwierdzenie. c. Jest pięć autonomicznych (= sui iuris) Kościołów metropolitalnych: etiopski, malankarski, rumuński, Kościół ruski w Stanach Zjednoczonych oraz włosko-albański (bez metropolity). Są one autonomiczne pod względem swej administracji wewnętrznej i podlega im kilka diecezji (CCEO 155-173). D) Zwykły Kościół sui iuris; jest ich osiem: białoruski, bułgarski, grecki, Kościół Krizevci (dawna Jugosławia), słowacki, węgierski, albański i rosyjski. Zob. biskup, kościół, kościoły wschodnie, paliusz, papież, patriarcha.

Kościół. Wyraz pochodzenia staroczeskiego zapożyczony za pośrednictwem staroniemieckiego z łacińskiego (“castellum” = miejsce obwarowane, zamek, twierdza). W obecnym języku polskim ma dwa znaczenia: 1. “budynek dostosowany do potrzeb kultu chrześcijańskiego”: w węższym znaczeniu: “świątynia rzymskokatolicka” (Szymczak); Słownik języka polskiego s.v.). 2. społeczność założona przez Jezusa Chrystusa i namaszczona przez Ducha Świętego, będące ostatecznym dowodem i znakiem tego, że Bóg chce zbawić cały rodzaj ludzki. Stała obecność Boga wśród zgromadzonego ludu wyraża się przez przepowiadanie, życie sakramentalne, przepowiadanie duszpasterskie i organizację tej wspólnoty, polegającą na wzajemnej łączności Kościołów lokalnych pod przewodnictwem Kościoła rzymskiego. Zob. cechy kościoła, ciało Chrystusa, lud Boży.

Kościół bizantyńsko-ukraiński. Największy (ok. 5 milionów członków) katolicki kościół wschodni, który swymi korzeniami sięga nawrócenia w 988 r. księcia Włodzimierza z Kijowa na Rusi, skąd chrześcijaństwo rozprzestrzeniło się na tereny wchodzące obecnie w skład Rosji. Ta silna mniejszość katolicka istnieje na Ukrainie od czasu Unii Brzeskiej (1596), kiedy to wielu Rusinów przeszło na katolicyzm. W 1946 r. Józef Stalin (1879-1953) zmusił ukraińskich katolików do przyłączenia się do Kościoła prawosławnego; przynależność tę odrzucili, gdy tylko odzyskali wolność pod rządami Michaiła Gorbaczowa (ur. 1931). Josyf Slipyj (1892-1984) (mianowany kardynałem w 1965), który zastąpił metropolitę Andrzeja Szeptyckiego (1906-1944), spędził lata 1945-1963 w komunistycznych więzieniach, a w 1963 r. został mianowany arcybiskupem grekokatolickiego Lwowa. Zmarł mając wciąż nadzieję, że doczeka chwili, gdy Kościół Bizantyńsko-Ukraiński zostanie patriarchatem. Znaczna diaspora (prawie milion) ukraińskich katolików znajduje się w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, oraz innych częściach świata. Zob. diaspora, kościoły wschodnie, patriarcha, rusini.

Kościół episkopalny. Nazwa wspólnoty kościelnej, na której czele stoją biskupi, a szczególnie wspólnota w Stanach Zjednoczonych, która zachowuje łączność z arcybiskupem z Canterbury. Zob. wspólnota anglikańska.

Kościół grekokatolicki. Zob. Kościół bizantyńsko-ukraiński.

Kościół i państwo. Stosunki między tymi dwoma instytucjami, które w swoim własnym zakresie są od siebie niezależne, powinny jednak ze sobą harmonijnie współpracować, żeby przyspieszyć rozwój wszechstronnego dobrobytu społeczności ludzkiej i podtrzymać właściwą obywatelską i religijną wolność. Chociaż członkowie Kościoła sami ze siebie nie mają żadnego prawa do narzucania własnego zdania w sprawach politycznych, to jednak państwo i jego przywódcy nie mogą sobie rościć prawa do tego, by być niezależnymi od moralnych zobowiązań głoszonych przez Kościół (por. DH upassim). Zob. Kościół 2, symfonia, wolność religijna, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Kościół katedralny. Zob. katedra 2.

Kościół miejscowy. Wspólnota zebrana wokół swego biskupa może się w pełnym znaczeniu nazywać “Kościołem”, jeżeli zachowuje łączność z innymi Kościołami miejscowymi. Nowy Testament wyrazu “Kościół” używa zarówno na oznaczenie miejscowych zgromadzeń (Dz 8, 1; Rz 16, 1; 1 Kor 1, 2), jak wszystkich chrześcijan (Mt 16, 18; Ef 1, 22). Sobór Watykański II naucza, że jeżeli biskup diecezjalny przewodniczy liturgii. Lud Boży ukazuje sam siebie w sposób bardziej widzialny (zob. SC 41-42, LG 26, AG 19-22). Zob. eklezjologia, eucharystia, katolickość, kościół 2, obrządek.

Kościół rzymskokatolicki. Zob. katolicyzm.

Kościół unicki. Zob. Kościół bizantyńsko-ukraiński.

Kościół wojujący. Widzialny, pielgrzymujący Kościół tu na ziemi w odróżnieniu od Kościoła cierpiącego (oczekującego), czyli dusz czyśćcowych, oraz od Kościoła triumfującego, czyli od świętych już przebywających w niebie. Zob. czyściec, niebo.

Kościół wschodni, asyryjski. Środkowowschodni Kościół, najstarszy z tych, które przetrwały po zerwaniu łączności z Kościołem powszechnym, obecnym na Zachodzie i na Wschodzie. Ta odmiana chrześcijaństwa rozwijała się pod niewielkim wpływem greckim, ponieważ Kościół ten został założony w bardzo wczesnym etapie rozwoju chrześcijaństwa, prawdopodobnie przez misjonarzy pochodzących z Palestyny i Edessy. W 410 r. na synodzie w Seleucji-Ktesifon (Persja) zreorganizował się pod kierownictwem swego własnego katolikosa, czyli prymasa, a w 424 roku na synodzie w Markabcie ogłosił swą niezależność i swoją własną stolicą ogłosił Seleucję-Ktesifon nad Tygrysem w Persji znajdującej się poza wpływami cesarstwa bizantyńskiego. Za głównego swego teologa uważał Kościół wschodni Teodora z Mopsuestii (ok. 350-428). W chrystologii jego poglądy zostały ustawione przez podobnie myślących teologów, którzy wypędzeni z Edessy przez cesarza Zenona w roku 489 - uciekli do Persji. Kościół ten nazywamy “Kościołem wschodnim”, ponieważ znajdował się on na wschód od imperium rzymskiego. W czasach późniejszych na Zachodzie był on dobrze znany jako “Kościół nestoriański”, ponieważ odrzucił uchwały Soboru Efeskiego (431). Obecnie katolickich spadkobierców tego Kościoła nazywamy Chaldejczykami, tych zaś, którzy nie mają łączności z Rzymem, Asyryjczykami. W listopadzie 1994 r. patriarcha Asyryjskiego Kościoła Wschodniego Mar Dinkha IV razem z papieżem Janem Pawłem II podpisali wspólną “Deklarację chrystologiczną”, która oficjalnie zakończyła wszelkie różnice doktrynalne oraz zapowiadała bliską współpracę w przyszłości (ND 683). Zob. chrześcijanie malabarscy, Edessa, Kościoły wschodnie, nestorianie, patriarchaty prawosławne, Sobór Efeski, teologia antiocheńska, trzy rozdziały.

Kościół zachodniosyryjski. Ten Kościół zwano często (polemicznie) monofizyckim, a także (ze względu na pochodzenie) Kościołem jakobitów, jego wyznawcy jednak wolą siebie samych nazywać Zachodnio-syryjskim Kościołem Prawosławnym. Jest to jedna z czterech głównych gałęzi tradycji syryjskiej, które wszystkie wyrastają z wczesnej tradycji monastycznej: a. Kościół Zachodniosyryjski ze stolicą w Antiochii, b. Kościół Wschodnio-syryjski ze stolicą w Edessie, c. Kościół Melchicki, zjednoczony z Rzymem i posługujący się liturgią grecką d. Kościół Maronicki, zjednoczony z Rzymem i istniejący w Libanie. Jeżeli idzie o liturgię, to Kościół Zachodniosyryjski jest niezwykle bogaty, ma bowiem przynajmniej siedemdziesiąt anafor eucharystycznych i wiele zmiennych tekstów dla innych obrzędów. Podstawową Liturgią Eucharystyczną jest liturgia św. Jakuba, która może pochodzić z czasów apostolskich. Jej cechą znamienną jest obrzęd okadzania po Liturgii Słowa oraz modlitwa pożegnalna przy ołtarzu na samym końcu. Tę liturgię zazwyczaj się sprawuje w języku narodowym: w arabskim na Bliskim Wschodzie, malayamskim w Indiach i angielskim w Stanach Zjednoczonych. Zob. anafora, jakobici, kościół wschodni asyryjski, maronici, melkici, monofizytyzm, Wielki Tydzień.

Kreacjonizm (łac. “stwarzać”). 1. Nauka głosząca, że każda dusza ludzka jest stworzona bezpośrednio przez Boga (por. DH 3896), a nie jak się tego domagają traducjoniści rodzona przez rodziców. 2. Pojęcie to odnosi się także do skierowanego przeciw ewolucjonizmowi poglądu tych, którzy opowiadania Księgi Rodzaju wyjaśniają w taki sposób, w jaki to robią fundamentaliści, i dowodzą, że nasz wszechświat został powołany do istnienia przez całą serię osobnych Bożych interwencji “od zewnątrz”. Zob. dusza, ewolucja, fundamentalizm.

Kremacja (gr. “palenie”). Usunięcie martwych ciał poprzez spalenie. Stary Testament nie tylko, że nie akceptował kremacji, ale nakazywał śmierć przez spalenie za pewne ohydne grzechy (Kpł 20,14; 21,9). Chrześcijaństwo długo sprzeciwiało się zwyczajowi kremacji. Obecnie Kościół katolicki zezwala na kremację pod warunkiem, że nie jest traktowana jako zaprzeczenie zmartwychwstania ciał (CIC 1176 § 3; CCEO 876 § 3). Jednakże wielu chrześcijan, zwłaszcza prawosławnych, czuje do kremacji silną niechęć. Zob. cmentarz, pogrzeb 1, śmierć, zmartwychwstanie umarłych.

Krew Chrystusa. W nawiązaniu do tego, jak krew rozumiano w Starym Testamencie, Krew Jezusa wyraża i sprawia wyzwolenie ze śmierci do życia (Wj 12, 7. 13. 22-23; l P l, 18-19), oczyszczenie z grzechów (Kpł 16; Rz 3, 25; Hbr 9, 12-14; 1 J 1, 7; Ap 7, 14) i nowe oparte na miłości stosunki z Bogiem (Wj 24, 3-8; Mk 14, 24). Zob. ekspiacja, przymierze.

Królestwo Boże. Podstawowe orędzie Jezusa o ostatecznym królestwie Bożym (Mk 1, 15), o tym zatem Bożym dziele zbawienia, które nadchodzi niejako nagroda za ludzkie czyny, ale jako wyłączny dar Bożej dobroci. Jezus zachęca swoich słuchaczy do tego, by weszli do tego królestwa albo żeby je przyjęli tak, jak dziecko przyjmuje podarunek. Jezus samego siebie oddał na służbę obecnego (Mt 12, 28; Łk 11, 20; 17, 21) i przyszłego (Mt 8, 11) Bożego panowania na świecie. Ostateczne zbawcze wkroczenie Boga w dzieje już się odbywa przez przepowiadanie Jezusa, Jego naukę i cuda (Mt 4,23; 9,35). Szczególnie Jego przypowieści wskazywały, w jakim znaczeniu królestwo Boże jest rzeczywistością eschatologiczną, która współcześnie zaczyna nabierać kształtów. Dla Jezusa głoszenie, że “królestwo Boże jest blisko”, oznaczało tyle, co wypowiedź, że “bliski jest Bóg i Jego zbawienie”. Nowy Testament nie utożsamia wprawdzie królestwa Bożego z Kościołem, ale od czasów św. Augustyna z Hippony (354-430) robi się to często. Zob. eschatologia, kościół 2, niebo, paruzja, zbawienie.

Krucjaty (łac. “crux = krzyż”). Zob. wyprawy krzyżowe.

Krypta (gr. “ukryte miejsce”). Podziemne pomieszczenie pod kościołem albo jego ołtarzem, które często zawiera groby męczenników, świętych lub innych osób (na przykład fundatorów lub dobroczyńców tego kościoła). Zob. katakumby.

Krytyka biblijna. Nowoczesna próba pełniejszego zrozumienia Pisma Świętego, posługująca się różnymi sposobami naukowymi. Krytyka tekstu stara się ustalić w miarę możliwości dokładnie pierwotne słownictwo pism Starego i Nowego Testamentu. Krytyka historyczna próbuje wyjaśnić datę powstania oraz genezę (kontekst i cel, czyli okoliczności) każdej księgi biblijnej, posługując się dowodami zaczerpniętymi z innych pism, a także z takich źródeł zewnętrznych, jak zabytki archeologiczne i literatura pozabiblijna. Krytyka formy zajmuje się analizą i klasyfikacją stylu języka biblijnego i sposobu pisania (np. przypowieści i wydarzenia cudowne). Krytyka przekazu bada sposób przekazywania ustnego lub na piśmie, fragmentów, które weszły w skład ksiąg biblijnych takich, jakie do nas dotarły. Krytyka redakcyjna studiuje, (a) jakimi motywami i sposobem myślenia kierowali się autorzy biblijni redagując, czasami w kilku etapach, odziedziczone przez siebie przekazy, (b) jaką myśl i jakie orędzie chcieli przekazać swoim konkretnym odbiorcom. Krytyka literacka zajmuje się wartością i wpływem tekstów biblijnych jako dzieł literatury (por. DH 3828-3831; ND 235-236). Zob. ewangelie synoptyczne, hermeneutyka, przypowieści, redaktionsgeschichte, sens Pisma świętego, źródło “Q”.

Krytyka historyczna. Zob. krytyka biblijna.

Krytyka redakcyjna. Zob. redaktionsgeschichte.

Krzyż (z łac. “crux” po przemianach fonetycznych przez staroczeskie “kriż”). Charakterystyczny dla chrześcijan znak, będący świadectwem śmierci Chrystusa dla naszego zbawienia. Św. Paweł posłużył się nim, żeby streścić to, co było istotne w jego orędziu (1 Kor 1, 17-18). Znak krzyża. Święto Podwyższenia Krzyża św., obchodzone 14 września, adoracja Krzyża w Wielki Piątek, a w tradycji rzymskiej także Droga Krzyżowa oto kilka sposobów przywoływania na pamięć śmierci Chrystusa. Kościół zawsze wspomina i ukazuje krzyż podczas udzielania sakramentów świętych. Sześcio lub siedmiowieczny Coonan Cross (“zgarbiony krzyż”) znaleziony przy grobie św. Tomasza Apostoła w Mylapoor niedaleko Madrasu, jest połączeniem krzyża z kwiatem lotosu i stanowi świadectwo starożytnego w korzenienia w kulturę. Zob. chrześcijanie malabarscy, ikona, theologia crucis, w korzenienie w kulturę.

Krzyżmo. W Kościele zachodnim olej poświęcany przez biskupa (z innymi olejami) w Wielki Czwartek podczas odprawianej rano Mszy Krzyżma św. Zazwyczaj tej mieszaniny oleju z oliwek i balsamu używa się podczas udzielania sakramentu chrztu i bierzmowania, podczas święceń kapłańskich, udzielania sakry biskupiej oraz konsekracji kościołów i ołtarzy. W Kościołach wschodnich krzyżmo jest nazywane myron, czyli pomazaniem; wyrazem “krzyżmo” oznacza się tam to, czego w Kościele zachodnim się używa do sakramentu bierzmowania. Zob. namaszczenie.

Księga czytań liturgicznych. Zob. lekcjonarz.

Księgi deuterokanoniczne (gr. “z drugiego wykazu, z drugiej listy, z drugiego schematu”). Katolicka nazwa tych sześciu ksiąg (oraz fragmentów innych ksiąg) Starego Testamentu, które zostały przekazane w języku greckim (Septuaginta), a których nie ma w kanonie Pisma hebrajskiego. Zob. apokryfy, septuaginta.

Księgi mojżeszowe. Zob. pentateuch.

Kult (łac. “oddawanie czci, okazywanie czci”). Cześć religijna należna Bogu jako Stwórcy, Odkupicielowi i Uświęcicielowi. Kult chrześcijański kładzie nacisk raczej na uwielbienie i dziękczynienie niż na błaganie. Zob. adoracja, oddawanie czci Bogu.

Kult świętych. Cześć okazywana zmarłym ludziom o wybitnej świętości, mające na celu naśladowanie ich życia i wyjednanie sobie ich wstawiennictwa u Boga. Święci są czczeni w sposób szczególny przez Kościół katolicki i prawosławny (UR 15), a w mniejszym zakresie przez Kościół anglikański, zwłaszcza od chwili powstania Ruchu Oksfordzkiego. Żydzi czerpali natchnienie z wielkich postaci, z ich dawnych dziejów (Syr 44, 1 -50,24; zob. 2 Mch 15, 12-16); wątek ten przejął autor Listu do Hebrajczyków, który wylicza wiele bohaterów i bohaterek w wierze Starego Testamentu (Hbr 11, 1-12, 1). Wcześni chrześcijanie oddawali cześć Najświętszej Maryi Pannie i męczennikom; Orygenes (ok. 185 - ok. 254) pierwszy zajął się poważnie nabożeństwem do świętych. Pierwszymi świętymi, którzy nie byli męczennikami, a zostali otoczeni kultem, byli: św. Antoni Opat (ok. 251-356) i św. Marcin z Tours (zm. 397). Zarówno na Soborze Nicejskim II (787) przeciw wschodnim obrazoburcom, jak na Soborze Trydenckim (1545-1563) przeciw protestanckim obrazoburcom, Kościół katolicki potwierdził wagę kultu świętych. Ołtarze konsekruje się tylko po umieszczeniu w nich relikwii (CIC 1237 § 2). W Kościele wschodnim Liturgię Eucharystyczną sprawuje się na antimension, czyli fragmencie płótna z relikwiami, który się umieszcza na ołtarzu i który pełni podobną funkcję, jak łaciński korporał (płótno, na którym się umieszcza patenę i kielich). Zob. beatyfikacja, cud, hiperdulia, kanonizacja, męczennik, pielgrzymka, relikwie, ruch oksfordzki, Sobór Nicejski II, Sobór Trydencki, święty, świętych obcowanie.

Kuszenie. Zob. pokusa.

Kwakrowie (z ang. “Quakers = trzęsący się, drżący”). Organizacja chrześcijańska, założona przez Georga Foxa (1624-1691), która się oderwała od Kościoła anglikańskiego. Siebie samych nazywają oni “przyjaciółmi prawdy”, zazwyczaj jednak się ich nazywa “kwakrami”, ponieważ sądzono, że podczas słuchania słowa Bożego wpadają oni w mistyczne drżenie. Nauka ich kładzie nacisk na wewnętrzne oświecenie dokonane przez żyjącego Jezusa Chrystusa. Organizacja ich Kościoła opiera się na kapłaństwie wszystkich wiernych, zarówno mężczyzn jak kobiet. W konsekwencji odrzucają sakramenty i posługiwanie wypływające ze święceń kapłańskich. Istniej ą jednak wśród nich “starsi”, którzy przewodniczą zgromadzeniom modlitewnym, oraz “nadzorcy”, których zadaniem jest dopilnowanie przestrzegania praw Kościoła. Kwakrowie znani są także z tego, że są przeciwnikami wojny. Zob. wspólnota anglikańska.

Kwalifikacja teologiczna. Ocena poszczególnych twierdzeń teologicznych w odniesieniu do prawd objawionych i nauki Kościoła. Jeżeli twierdzenie zawiera siew źródłach objawionych, może być zakwalifikowane jako defide divina (łac. “na podstawie wiary Bożej”). Jeżeli zostało uroczyście określone przez Najwyższy Urząd Nauczycielski Kościoła, otrzymuje kwalifikację defide definita (łac. “na podstawie wiary określonej dogmatycznie”). Do innych twierdzeń stosuje się kwalifikacje takie, jak: defide eccle-siastica (łac. “na podstawie wiary Kościoła”), fidei proximum (łac. “bardzo bliskie wiary”) i theologice certum (łac. “teologicznie pewne”; zob. DH 2269, 2374). Do kwalifikacji negatywnych należały “herezja”, “opinia odrzucona” (łac. opinio reprobatd) oraz stanowisko, które “obraża pobożne uszy” (łac. piis auribus offensiva). Stały dawniej wachlarz katolickich not teologicznych ostatnio bardzo stracił na znaczeniu. Wydany w roku 1989 dokument Międzynarodowej Komisji Teologicznej (O interpretacji dogmatów) nawoływał do jego przywrócenia. W obecnej korespondencji Kongregacja Nauki Wiary stosuje takie kwalifikacje negatywne jak “błędy”, “poważne dwuznaczności doktrynalne”, oraz “niebezpieczne dwuznaczności”. Zob. herezja, nieomylność, sobór powszechny, teologia, teologumenon, urząd nauczycielski Kościoła.

Kwietyzm (z łac. “quies = pokój, spokój”). Szkoła duchowości założona przez Michała de Molinosa (ok. 1640-1697), który głosił konieczność całkowitego oddania się Bogu, co zmniejszało ludzką odpowiedzialność i zwalniało od zewnętrznych praktyk religijnych jako zbytecznych. W roku 1687 de Molinos został potępiony przez swojego dawnego przyjaciela, Innocentego XI (papieża wiatach 1676-1689) (zob. DH 2201-2269; ND 2007). O sprzyjanie kwietyzmowi oskarżano też sławną mistyczkę, Madame Guyon (1648-1717) oraz czołowego pisarza z zakresu duchowości, Franciszka de Salignac Fenelona, arcybiskupa Cambrai (1651-1715), którego potępił Innocenty XII w roku 1699 (DH 2340-2374). Zob. duchowość.

Kyrie eleison (gr. “Panie, zmiłuj się nad nami”). Trzykrotnie powtarzana prośba o zmiłowanie, skierowana do Chrystusa Pana (chociaż później uważano, że jest skierowana do Trzech Osób Trójcy Przenajświętszej); intonuje ją celebrans (lub chór), a powtarza zgromadzenie wiernych. We mszy łacińskiej następuje ono po antyfonie na wejście i po akcie pokutnym (chyba że jest w niego włączone), ale przed Gloria i kolektą. W liturgiach wschodnich jest najczęściej odpowiedzią w czasie litami. Kyrie wprowadzono do liturgii antiocheńsko-jerozolimskiej przynajmniej od 350 roku. Zob. gloria, kolekta 1, modlitwa Jezusa.

Kyrios (gr. “Pan”) a. Człowiek mający zwierzchnie prawa do kogoś lub czegoś i pełną kontrolę, b. grzeczna forma zwracania się do kogoś drugiego, c. cały wachlarz znaczeń pośrednich. W Starym Testamencie Boga nazywa się Panem albo (szczególnie w księgach prorockich) “Panem Zastępów”. Kiedy Jezus otrzymuje tytuł “Pan” (Mk 12, 36; Łk 19, 31; J 20, 18; 1 Kor 12, 3; Flp 2, 11; 2 P 22, 20; Ap 2, 20-21), jest On wyraźnie uznany za kogoś więcej niż człowieka. Uczeni spierali się co do tego, czy ten tytuł chrystologiczny jest pochodzenia starotestamentalnego, czy też hellenistyczno-pogańskiego (bo tak się zwracano do władcy, którego uważano za boga), jednakże dowody mocno przemawiają za żydowskim pochodzeniem tego tytułu i bardzo wczesnym stosowaniem go przez chrześcijan w odniesieniu do Jezusa. Zob. chrystologia, Jehowa.