I

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Idealizm (gr. “pojęcie”) Całościowa interpretacja rzeczywistości i historii, w której idee i ideały maj ą przewagę nad konkretnym doświadczeniem i nad przedmiotami będącymi w zasięgu zewnętrznego doznawania. W sposób bardziej specyficzny przez idealizm rozumiemy każdy taki system filozoficzny, który wszystko podporządkowuje świadomości, rozumowi i umysłowi. W tym znaczeniu idealizm przeciwstawia się realizmowi zdroworozsądkowemu, a także naturalizmowi oraz materializmowi, które wyjaśniają rzeczywistość jako utworzoną odpowiednio przez naturę lub materię. Idealizm przybierał różne postaci od Platona (427-347 przed Chr.), który świat zmiennych doznań zmysłowych uważał za niepewny, a prawdziwej wiedzy dopatrywał się w wyższym królestwie odwiecznych idei, do Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831), według którego cała historia to ewolucyjne przejawianie się Absolutu. Między nimi są takie odmiany, jak teoria Renę Descartesa (1596-1650), który pewność opierał na akcie poznawczym jednostki oraz Immanuela Kanta (1724-1804), który ukazywał, w jakim zakresie ludzki umysł tworzy to, co nazywamy rzeczywistością zewnętrzną. Kościół nauczający potępił te krańcowe formy idealizmu (DH 3878,3882; ND 147), które wykluczają absolutną wolną wolę Boga i naszą ograniczoną wolną wolę; w szczególności odrzucono racjonalistyczną próbę Antona Gimthera (17831863) dostosowania teologii do heglizmu (zob. DH 2828-2831, 2914, 3025). Zob. filozofia, racjonalizm.

Idolatria (gr. “oddawanie czci wizerunkom”). Zob. bałwochwalstwo.

Ignorancja nie do przezwyciężenia. Zob. niewiedza nie do przezwyciężenia.

Ikona (gr. “obraz, wizerunek”). Obraz święty, namalowany na drewnie albo ukształtowany w formie mozaiki. Ikony są zazwyczaj obrazami bez zastosowania perspektywy, nawet jeżeli czasem kontury szat są malowane na osłonach. Osoby i wydarzenia na ikonach są przedstawiane raczej symbolicznie niż realistycznie i w Kościołach wschodnich mają integralną funkcję w sprawowaniu publicznego i prywatnego kultu. Twórcy ikon często pozostają bezimienni, ponieważ główną rzeczą jest tu raczej pobożne zawierzenie tradycji niż oryginalność. Tworzenie takich dzieł było dla artystów czynnością religijną, toteż przygotowywali się oni do tego modlitwą i postem. Według św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379), cześć okazywana ikonom nie odnosi się do obrazów samych w sobie, lecz do osób świętych, które one przedstawiają: do Boga żywego, do Matki Bożej, do aniołów i świętych. Zob. adoracja, kult, kult świętych, oddawanie czci bogu, teologia wschodnia.

Ikonoklazm (gr. “niszczenie obrazów”). Zob. obrazoburstwo.

Ikonostas (gr. “ściana z obrazami”). W Kościołach wschodnich zasłona albo ściana pokryta obrazami, która oddziela nawę świątyni od sanktuarium. Sanktuarium jest symbolem nieba, a nawa ziemi. Obie części świątyni pokrywa jednak jeden i ten sam dach, żeby pokazać, że podczas sprawowania liturgii my na ziemi łączymy się z niebem. W ikonostasie jest troje drzwi; środkowe carskie wrota są przeznaczone dla głównego celebransa, biskupa lub kapłana, i prowadzą bezpośrednio do ołtarza; drzwi prawe prowadzą do diakonikon, czyli do odpowiednika zakrystii przeznaczonej dla asystujących celebransowi diakonów, drzwi lewe prowadzą do prothesis, czyli do pomieszczenia przeznaczonego na przygotowanie darów.

Immanencja Boża (łac. “pozostawanie w czymś, trwanie”). Obeność Boża we wszystkim i wszędzie (zob. Ps 139). Jeżeli się jej nie uzupełni przez pojęcie Bożej transcendencji, która oznacza, że Bóg istnieje także ponad i poza wszechświatem, to pojęcie immanencji może doprowadzić do panteizmu. Zob. panenteizm, panteizm, trancendencja, wszechobecność. Immanentna troistość. Zob. Trójca immanentna.

Immolacja (łac. “posypywanie daru mąką ofiarną”). Zob. składanie ofiary.

Imperatyw kategoryczny. Według Immanuela Kanta (1724-1804) bezwarunkowa zasada moralna wiążąca wszystkich w sposób absolutny w przeciwieństwie do imperatywu hipotetycznego, który ma moc wiążącą tylko ze względu na wybrany cel. Zob. etyka.

Imputowanie (łac. “wliczać”). Zob. przypisywanie.

Ingres (łac. “wejście”). Po konsekracji osadzenie biskupa na tronie jego własnej katedry, symbol rozpoczęcia przez niego nauczania i rządów duszpasterskich w diecezji. Zob. diecezja, katedra.

Inicjacja (łac. “wprowadzenie, wtajemniczenie”). Stopniowe wprowadzanie w tajemnice religii. Chrześcijaństwo na początku swego istnienia spotkało się z konkurencją ze strony religii bliskowschodnich, których cechą znamienną była nauka dostępna tylko dla wtajemniczonych oraz kult, w który neofitów wprowadzano stopniowo. Podobnie jak te religie, chrześcijaństwo praktykowało zasadę zwaną disciplina arcani. Artykuły wyznania wiary tłumaczono w pełni tuż przez przyjęciem chrztu. Szczegółowa nauka wiary następowała zazwyczaj dopiero po chrzcie. Zob. chrzest, disciplina arcani, katechumenat, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych.

Inkulturacja (z łac. “uprawiać”). Zob. wkorzenienie w kulturę.

Inkwizycja (łac. “badanie, śledztwo”). Specjalny kościelny trybunał sądowy, którego zadaniem było śledzenie, aresztowanie, sądzenie i karanie heretyków. Ten sposób postępowania upowszechnił się za czasów Innocentego III (1160-1216), a powstał z przekonania, że herezja powinna być likwidowana, ponieważ zagraża porządkowi społecznemu. W roku 1479 Ferdynand VI Izabela Kastylijska za aprobatą papieża Sykstusa IV - ustanowili inkwizycję hiszpańską, której zadaniem było ściganie konwertytów z judaizmu i islamu - zwanych odpowiednio marranami albo moryskami jawnie lub skrycie wracających do swoich pierwotnych religii. Jeżeli inkwizytorzy udowodnili im winę, zazwyczaj winnych przekazywano w ręce władzy państwowej, która im wymierzała karę. W roku 1542 papież Paweł III ustanowił Święte Oficjum jako najwyższy trybunał apelacyjny w procesach o herezję. W roku 1967 Paweł VI nie tylko zmienił jego nazwę na Kongregację do Spraw Doktryny Wiary, ale także wyznaczył mu bardziej pozytywną funkcję popierania, a nie tylko strzeżenia, nieskażonej doktryny w wierze i obyczajach. Zob. herezja.

Innowierca. Człowiek, który się trzyma opinii odbiegającej od normatywnej nauki Kościoła. Zob. prawowierność.

Inspiracja (łac. “natchnienie”). Zob. natchnienie.

Intencja (łac. “zamiar, chęć”). Zamiar, dla którego człowiek coś czyni. “Czystość” intencji wypływa z takiego działania, które się kieruje całkowicie uczciwymi zamiarami. Żeby można było ważnie udzielić sakramentów świętych, szafarz musi mieć przynajmniej intencję czynienia tego, co czyni Kościół (DH 1611; ND 1321). Wyrazu “intencja” używa się nie tylko na oznaczenie celu, do którego zmierzamy, odnosi się on bowiem także do różnych rodzajów ludzkiego pojmowania, wiedzy i świadomości. Zob. epistemologia, etyka, teologia moralna.

Interdykt (łac. “zakaz, wykluczenie”). Rzadko stosowana kara kościelna, w Kodeksie Prawa Kanonicznego dla Kościołów Wschodnich nazywana “ekskomuniką mniejszą” (CCEO 1431), która czasowo pozbawia przestępców pewnych uprawnień duchownych oraz pewnych funkcji, ale ich nie wyklucza ze wspólnoty Kościoła. Zazwyczaj interdykt zawiesza prawa do sprawowania sakramentów (jeżeli dotyczy duchowieństwa), a także prawa ich przyjmowania (w przypadku ludzi świeckich). Zakaz ten na mocy samego prawa traci ważność w niebezpieczeństwie śmierci. Interdykt może być nałożony na pojedyncze osoby, lub grupy ludzi, ale już nie na miejsca, miasta, a nawet całe kraje, tak jak to było w starym prawie kanonicznym (zob. CIC 915, 1109, 1331-1332, 1370, 1373-1374; CCEO 712, 829, 1434, 1445, 1447-1448). Zob. ekskomunika.

Interkomunia (z łac. “między” plus “wspólnota”). Zob. communicatio in sacris.

Interpretacja (łac. “tłumaczenie”). Zob. hermeneutyka.

Interreligijny (łac. “między” plus “religia”). Zob. dialog, religie świata.

Intinctio (łac. “zanurzenie”). Zob. zanurzenie.

Introit (łac. “wejście”). Zob. antyfona na wejście.

Intuicja (łac. “uważne oglądanie, przyglądanie się”). Bezpośrednie uchwycenie rzeczywistości umysłem lub zmysłami. Bezpośrednie pojmowanie umysłowe przypisuje się zazwyczaj aniołom, którzy będąc czystymi duchami, nie potrzebują stosować rozumowania, by wyprowadzać wnioski. W mniejszym stopniu władza poznawania intuicyjnego jest także właściwością ludzi. W teologii tomiści twierdzą, że tu na ziemi nie możemy korzystać z bezpośredniego wglądu w siebie samych lub w Boga bez pośrednictwa zmysłów; zwolennicy św. Augustyna przyjmują taką możliwość. Ten pogląd augustiański niesie ze sobą ryzyko roszczenia sobie prawa do pewnego rodzaju iluminizmu, do możliwości bezpośredniego dostępu do Boga bez udziału w tym stworzeń, nawet samego Kościoła. Oficjalnie jednak naucza się, że w niebie będziemy intuicyjnie oglądać Boga (zob. DH 990-991,1000; ND 2305). Zob. augustynianizm, tomizm, wizja uszczęśliwiająca.

Irenizm (z gr. “pokój”). Pokojowe albo łagodzące podejście do zagadnień związanych z jednością Kościoła, które może prowadzić do prób zacierania rzeczywistych różnic między chrześcijanami albo do upowszechniania porozumienia kosztem prawdy, czyli do zajęcia stanowiska, które zostało słusznie potępione (zob. DH 3880, UR 11). Irenizm jednak może także oznaczać pogodę ducha, z jaką się podchodzi do zagadnień spornych, kiedy się ma nadzieję na osiągnięcie jedności i w tym wypadku praktycznie nie można go odróżnić od prawdziwego ekumenizmu. Zob. dialog, ekumenizm.

Islam (arab. “poddanie się” woli Bożej). Religia ogólnoświatowa, która Mahometa (ok. 570-632) uznaje za ostatniego proroka Bożego (“rasul”, czyli posłaniec), znajdującego się w szeregu rozpoczętym przez Abrahama i kontynuowanym przez Jezusa. Mahomet potępiał Żydów za to, że odmówili przyjęcia Jezusa, a chrześcijan za to, że wpadli w politeizm, ponieważ głoszą naukę o Trójcy Przenajświętszej. Bezwzględny monoteizm islamski nie zgadza się z tym, by Bóg (Allach) mógł mieć Syna. Jezus odbiera cześć jako prorok; muzułmanie jednak odrzucają Jego śmierć na krzyżu i uważają, że była to tylko śmierć pozorna. Mają też absolutny zakaz przedstawiania Boga w obrazach. Ogólnie rzecz biorąc, sztuka islamska unika nawet malowania ludzi, ponieważ zostali oni ukształtowani na obraz Boży. Wyznawcy islamu wierzą, że Mahomet otrzymał objawienie Boże, które później zostało spisane w Koranie (arab. “czytanie”) nawiązującym do niektórych tradycji Starego i Nowego Testamentu; dzieli się on na 114 części zwanych surami. Muzułmanie uważają, że cały Koran został co do słowa natchniony przez Boga. Islam zobowiązuje swoich wyznawców do pięciu głównych rzeczy: 1. do wyznania, że Bóg jest jeden i że Mahomet jest Jego ostatnim wysłańcem albo prorokiem, 2. do obrzędowych modlitw pięć razy dziennie, przy czym piątek jest dniem szczególnym, przeznaczonym na wspólną modlitwę w południe w meczecie, 3. do dawania jałmużny w celu wspierania biednych, 4. do całomiesięcznego postu “Ramadan”, który obejmuje całkowite wstrzymanie się od jedzenia, picia i współżycia seksualnego od wschodu do zachodu słońca, 5. do odbycia pielgrzymki do Mekki przynajmniej raz w życiu. Oprócz tzw. szariah (arab. “ścieżka prawa”) islam rozwinął także pewnego rodzaju życie mistyczne, czyli sufizm (arab. “ascetyczne odzienie wełniane”), który zmierza do zjednoczenia z Bogiem przez zaparcie się siebie samego. Muzułmanie, chociaż wyznają tę samą wiarę, dzielą się na kilka grup, przede wszystkim na sunnitów (prawowiernych) i szyitów. Pierwsi posługują się sunną, czyli opartymi na autorytecie tradycjami, które zostały ustalone przez Mahometa i j ego pierwszych czterech następców, zwanych też kalifami; tradycje te jednak nie są zapisane w Koranie. Szyici, którzy mieszkają przeważnie w Iranie, utrzymują, że Mahomet mianował swoim następcą tylko swojego kuzyna, Alego, i odrzucaj ą trzech pozostałych kalifów. Islam zapewnia wprawdzie wolność religijną “narodom Pisma”, czyli Żydom i chrześcijanom, stawia sobie jednak za cel zdobycie całego świata dla swojego orędzia. Siebie samych muzułmanie uważają za spadkobierców wiary Abrahama (zob. Rdz 16, 1-1 6; 21, 1-21). Sobór Watykański II podkreślił z naciskiem, że wiara Abrahama i oczekiwanie na sąd ostateczny są elementami, które łączą chrześcijan z muzułmanami (LG 16, NA 3). Zob. doketyzm, monoteizm, politeizm, prorocy, religijność, religie świata, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Istnienie uprzednia. Zob. preegzystencja.

Istota. Zob. ousia.

Istota i energie. Kluczowe rozróżnienie w teologii św. Grzegorza Palamasa (ok. 1296-1359), według którego istota Boża pozostaje niepoznawalna, inaczej niż “energie” albo formy Bożego oddziaływania dające życie i objawiające Boga. To rozróżnienie w Bogu zostało wymyślone po to, aby ochronić zarówno nasze przebóstwienie jak niedostępną inność Boga. Zob. eunomianizm, hezychazm, palamizm, przebóstwienie, teologia apofatyczna.

Istota i istnienie. W systemie filozoficznym św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) podstawowe, istotne rozróżnienie między dwoma zasadami bytu, które odpowiada za ostateczny skład tego wszystkiego, co istnieje w świecie stworzonym. Akt istnienia sprawia, że urzeczywistnia się potencjalność istoty, i dzięki temu cieszy się on pierwszeństwem przed istotą. Zob. byt, tomizm.

Izrael (hebr. “Bóg panuje”). Naród hebrajski albo żydowski wywodzący się od Jakuba, który otrzymał to imię, ponieważ “walczył z Bogiem” (Rdz 32,28-29). Po śmierci Salomona (ok. 953 przed Chr.) doszło do podziału dwunastu pokoleń izraelskich (Rdz 49, 1-28) na Królestwo Południowe (Juda), którego stolicą była Jerozolima, i Królestwo Północne, którego stolicą była Samaria. Właśnie to Królestwo Północne znane było jako Izrael z powodu jego ściślejszych powiązań ze spuścizną Jakuba (np. studnia Jakubowa w Sychem). Po upadku tego królestwa w roku 722 przed Chrystusem przez jakiś czas Królestwo Południowe nazywano Izraelem (np. Iz 1, 3-4; 30, 11-12; Ez 2, 3; 6, 2-3). Nowy Testament oznacza tym wyrazem potomków Jakuba (Mt 10, 6; 15, 24; Łk 1, 16), a także naród żydowski (Mk 12, 29; Łk 1, 54). Kościół uważa, że sam jest nowym i prawdziwym Izraelem (Ga 6, 16). Pod koniec XVIII wieku nadzieje na wyzwolenie skłoniły wielu Żydów do mówienia raczej o “Izraelu” niż o judaizmie. Zob. hebrajczycy, judaizm, Żydzi.