H

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Habit (łac. “ubiór, strój, szata”). Wyróżniający od innych strój noszony przez mężczyzn i kobiety, którzy należą do zakonów lub zgromadzeń zakonnych. Pod względem ubioru wśród mnichów bizantyńskich “rasophore” (“ten, który nosi rason czyli sutannę”), odpowiada zachodniemu nowicjuszowi, “ mikroscheme” (“mały habit”), albo “staurophore” (“ten, który nosi krzyż”) to odpowiednik tych, którzy złożyli zwykłe śluby zakonne, a “makroscheme” (“wielki habit”) stanowi najwyższy stopień, który może osiągnąć w późnym wieku mnich prawie nie opuszczający swego monasteru. Zob. anachoreci, cenobici, sutanna, życie monastyczne, życie zakonne.

Haggada (hebr. “opowieść”). Żydowska interpretacja Pisma Świętego przez opowiadanie legend, podań ludowych, przypowieści i innych treści nieprawniczych. Razem z halachą tworzy Talmud. Zob. talmud.

Hagiografia (z gr. “święty i pisanie”). Książki i pisma opowiadające o życiu świętych. Pisma te sięgają wprawdzie czasów wczesnochrześcijańskich, hagiografia jednak naukowy charakter zawdzięcza bodźcowi, jaki otrzymała od jezuity Jana Bollanda (1596-1665). Jego dzieło kontynuują do dzisiaj jezuici zwani bollandystami, wśród których byli tak znakomici pisarze jak Hippolyte Delehaye SJ (1859-1941). Zob. męczennik, święty.

Hagios (gr. “święty”). Grecka antyfona wzywająca Boga trzykrotnie, żeby ukazać pełnię Bożej świętości (zob. Iz 6, 3), stąd lepiej znana jako “Trisagion” (gr. “trzykroć święty”): “Święty Boże, święty mocny, święty a nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami”. W liturgii rzymskiej używa się tej antyfony tylko w Wielki Piątek, w liturgii wschodniej śpiewa się ją regularnie. Zob. spór o cierpienie boga, świętość, trisagion, Wielki Piątek.

Hallel (hebr. “chwała”). Nazwa, jaką Żydzi nadają Psalmom 113-118 śpiewanym podczas takich uroczystości, jak Pascha (zob. Mt 26, 30), Pięćdziesiątnica i Święto Namiotów (zob. J 7, 2). Alleluja (hebr. “Chwała Panu”) to wyraz, który często występuje w tych Psalmach, a którego często używaj ą wszystkie liturgie chrześcijańskie, szczególnie w okresie wielkanocnym. Zob. liturgia, pascha, pięćdziesiątnica.

Hamartologia (gr. “nauka o grzechu”). Dział teologii zajmujący się grzechem i jego wpływem na ludzkie postawy. Zob. grzech.

Hanukka (hebr. “poświęcenie”). Zob. świątynia.

Hebrajczycy (pochodzenie wyrazu niepewne). Naród, który pod wodzą Mojżesza wkroczył do ziemi obiecanej Abrahamowi. Sami Hebrajczycy woleli się raczej nazywać Izraelitami albo synami Izraela, imieniem zatem nadanym przez Boga Jakubowi (Rdz 32, 28; 35, 10). To przeważnie ludzie obcy nazywali ich Hebrajczykami, czasem pogardliwie (zob. Rdz 43, 32). Archaizujący wyraz (Rdz 14,13) “Hebrajczyk" wskazywał na istotne właściwości prawdziwego Żyda (zob. 2 Kor 11, 22; Flp 3, 5). Zob. Izrael, judaizm, Stary Testament.

Hebrajski język. Zob. język hebrajski.

Heilgeschichte. Zob. historia zbawienia.

Henoteizm (gr. jednobóstwo”). Zob. monoteizm.

Herezja (gr. “wybór”). W Nowym Testamencie ugrupowanie sekciarskie (Dz 5, 17) albo stronnictwo lub opinia prowadząca do rozdarcia (1 Kor 11, 9; Ga 5, 20; 2 P 2, 1). Z czasem wyraz “herezja” zaczął oznaczać samowolne i uparte odstępstwo osoby ochrzczonej od prawowiernej nauki wiary (zob. CIC 751, 1364; CCEO 1436-1437). Bywało, że wyzwanie rzucone przez herezję doprowadzało do tego, że Kościół nauczający ogłaszał uroczyście definicję dogmatyczną. Zob. apostaza, objawienie, prawowierność, schizma, wiara, właściwe postępowanie.

Hermeneutyczne koło. Zob. koło hermetyczne.

Hermeneutyka (gr. “dotyczący wyjaśniania” od Hermesa, posłańca bogów). Teoria i praktyka rozumienia i interpretowania tekstów, biblijnych lub innych. Hermeneutyka, której zadaniem jest a. ustalanie pierwotnego znaczenia tekstu w powiązaniu z jego historycznymi uwarunkowaniami, b. wyrażenie tego znaczenia współcześnie, uznaje, że tekst może zawierać i przekazywać znaczenie wychodzące poza wyraźne zamiary pierwotnego autora. Specjaliści zajmujący się hermeneutyką korzystają nie tylko z dorobku takich nauk, jak: filologia, historia, krytyka literacka i socjologia, muszą także stosować refleksję filozoficzną nad losem człowieka i jego rolą w tworzeniu i odczytywaniu tekstów. Mimo istniejących różnic między indywidualnymi sposobami myślenia i kulturami wspólna nam wszystkim ludzka natura wypełnia tę lukę i pozwala nam zrozumieć i interpretować tekst. Zob. alegoria, analogia wiary, dogmat, egzegeza, haggada, krytyka biblijna, Pismo Święte i tradycja, sens Pisma Świętego, urząd nauczycielski kościoła.

Heroiczność cnót. Praktykowanie cnót chrześcijańskich w stopniu nadzwyczajnym. Znamionami takiego heroizmu są: miłość, pokora i wytrwałość w długotrwałych trudnościach. Przed beatyfikacją i kanonizacją trzeba wykazać, że kandydat na ołtarze praktykował cnoty chrześcijańskie w stopniu nieprzeciętnym. Wyjątkiem są tylko męczennicy, ponieważ heroizm ich śmierci ustawia całe ich życie w nowej perspektywie. Sergiusz Bułgakow (1871-1944) i Paul Evdokimov (1901-1970) wyrażali poglądy chrześcijańskiego Wschodu, ceniąc świętych raczej za to, że są “oświeceni” poprzez zamieszkanie Ducha Świętego, niż podkreślając ich rzeczywiste osiągnięcia, czy świętość moralną. Zob. beatyfikacja, cnota, kanonizacja, męczennik, świętość.

Hesed (hebr. “pełna miłości uprzejmość”). Wyraz wskazujący na znamienną cechę Boga, a występujący w Starym Testamencie 254 razy, w tym w samych Psalmach 127 razy. Izraelici zwracają się do Boga, stosując wyrażenie “mój hesed (Ps 144, 2). Hesed oznacza miłosierną wierność Boga w dotrzymywaniu obietnic zawartych w przymierzu, i to mimo niestałości Jego ludzkiego partnera. Zob. berith, przymierze.

Hesperinos. Zob. nieszpory.

Heteronomia (gr. “obce prawo”). Wyraz, którego używa się od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) na oznaczenie stanu tych ludzi, którzy ani nie są samodzielni, ani samych siebie nie określają, lecz podlegaj ą jakiemuś prawu zewnętrznemu. Ponieważ między nami a najwyższym Bożym autorytetem pośredniczy nasza stworzona świadomość i wolna wola, dobrze rozumiana teonomia (gr. “prawo Boże”) uwalnia nas od dokonywania nierzeczywistego wyboru między absolutną samodzielnością, a niewolniczą uległością obcemu prawu. Zob. autonomia, etyka, teonomia, wolna wola.

Hezychazm (gr. “spokojny”). Sposób uprawiania nieustannej modlitwy i prowadzenia życia ascetycznego, charakterystyczny dla chrześcijaństwa wschodniego. Uzdalnia on człowieka prowadzącego taki sposób życia do pozostawania w pełnym spokoju skupieniu w Bogu. Pod względem inspiracji i ogólnego podejścia początki hezychazmu pokrywają się z początkami samego monastycyzmu. Utrzymuje się opinia, że jego twórcą był Arseniusz Wielki (zm. ok. 449), który, usłyszawszy słowa “uciekaj, milcz i bądź spokojny”, porzucił błyskotliwą karierę nauczyciela na dworze cesarskim i zamienił j ą na życie na pustyni. Pogłębienie duchowości tego prądu wiąże się z postacią św. Symeona Nowego Teologa (949-1002), który go przybliżył do mistycyzmu. W wieku XIII i XIV święci Grzegorz z Synaju i Nicefor Hezychasta wnieśli wielki wkład w upowszechnienie tego ruchu. Św. Nicefor dodał mu zawiłą technikę psychosomatyczną, w której skład wchodzi powtarzanie “modlitwy Jezusa”. Od św. Grzegorza Palamasa (ok. 1296-1359) hezychazm otrzymał dojrzałe podstawy dogmatyczne. Spór powstał jednak wokół twierdzenia, że człowiek podobnie jak apostołowie na górze Tabor może zobaczyć niestworzone światło chwały. Nawet ci, którzy utrzymywali, że jest to naprawdę światło Boże, twierdzili, że trzeba je raczej uważać za jakąś Bożą energię niż za Bożą istotę. Prąd ten zyskał nową popularność, kiedy św. Nikodem z Góry Athos (ok. 1749-1809) wydał drukiem antologię ascetycznych pism patrystycznych i hezychastycznych, znanych jako Filokalia. Hezychazm zmierza do scalenia osobowości ludzkiej przez nieustanną pamięć o Bogu, co możemy osiągnąć przez “strzeżenie” naszych serc. Hezychazm można by zatem określić jako “modlitwę serca”. Zob. filokalia, istota i energie, modlitwa Jezusa, palamizm.

Hierarchia (gr. “święty początek”, “porządek”). Zasada porządkująca wszechświat, aniołów, społeczność ludzką i Kościół. Pseudo-Dionizy Areopagita (koniec V/początek VI wieku) upowszechnił pojęcie istnienia hierarchii wśród aniołów. Święcenia kapłańskie powodują, że w Kościele istnieje hierarchia ordinis (łac. “hierarchia święceń”), czyli pewne szczeble: biskupi, kapłani i diakoni (zob. CIC 330-372). Istnieje też w Kościele hierarchia na podstawie jurysdykcji: na czele stoi papież z biskupami, a dopiero od nich wypływają wszystkie inne formy zarządzania Kościołem (zob. CIC 1008-1054). Jedność hierarchiczna między papieżem, a jego biskupami oraz między biskupem, a j ego kapłanami wyraża się w kolegialności (zob. DH 1767-1770; ND 1710-1713; LG 18, 29). Rozumienie przez wyraz “hierarchia” istnienia trzech klas (biskupów, kapłanów i diakonów), których władza nie wypływa z ludu, odróżnia Kościół katolicki i prawosławny od protestantów (zob. DH 2595). Zazwyczaj wyrazem “hierarchia” po prostu oznacza się papieża i biskupów. Zob. biskup, chóry aniołów, episkopat, kolegialność, sobornost', święcenia, sakrament święceń.

Hierarchia prawd. Zasada interpretowania (nie selekcjonowania!) prawd wiary oparta na tym, jak się one zbliżają do centralnej tajemnicy wiary, mianowicie do objawienia Trójcy Przenajświętszej, które nam przyniósł Chrystus i przez które zostaliśmy zbawieni w Duchu Świętym. Ta zasada została jasno sformułowana na Soborze Watykańskim II (UR 11), miała ona jednak swoich poprzedników w Piśmie Świętym, szczególnie w Nowym Testamencie, który krótko ustala to, co należy do istoty wiary (np. Rz 1, 3-4; 1 Kor 15, 3-5). Wprawdzie we wszystkie prawdy objawione należy wierzyć, mimo to klasyfikacja i interpretacja tych prawd odpowiednio do względnej ich ważności może nam pomóc w wykluczeniu fałszywego ich podkreślania i ułatwić dialog ekumeniczny (zob. DH 3016; ND 132). Zob. analogia wiary, dialog, dogmat, ekumenizm, objawienie, wiara, wyznanie wiary.

Hilemorfizm (gr. “materia jako tworzywo plus kształt”). Zob. materia i forma.

Hinduizm. Jedna z głównych religii świata i główna religia na subkontynencie indyjskim. Hinduizm nie został założony przez jednego człowieka w określonym momencie historycznym, nie ma też jasno określonego zespołu prawd; przyjmuje istnienie wielu bogów, przede wszystkim istnienie Brahmy, który jest stwórcą świata, Wisznu, który go utrzymuje i chroni, oraz Sziwy, który go niszczy. Mimo to postacie tych bogów pojmuje się tylko jako różne sposoby przejawiania się Jednego Najwyższego Boga (Sziwy lub Wisznu odpowiednio dla swoich wyznawców) w nurcie teistycznym albo nieosobowego boskiego absolutu (Brahmy) w nurcie niedualistycznym. Do świętych ksiąg hinduizmu zalicza się Wedy, Upaniszady (późniejsze, bardziej mistyczne, traktaty), oraz najbardziej popularne dzieło religijne Bhagawadgita. Hinduizm jest przekazywany poprzez tradycję duchowych mistrzów i nauczycieli w różnych kastach i różnych społeczno-kulturowych powiązaniach. Stosowane przez hinduizm praktyki ascetyczne i rozmyślania (“dyana”) przy pomocy jogi zmierzają do uwolnienia ludzi od namiętności i niepokoju, by osiągnąć zjednoczenie z Bogiem w miłości i poddaniu się (kierunek teistyczny) albo dać się wchłonąć ostatecznemu boskiemu absolutowi (kierunek niedualistyczny) w przekonaniu, że prawdziwa wolność zazwyczaj przychodzi po całej serii naszych wcieleń (zob. NA 2). Do najważniejszych myślicieli hinduizmu ostatnich czasów należą Ramakrishna (1836-1886), Swami Vivekananda (1863-1902), Mohandas (Mahatma) Gandhi (1869-1948) i Sri Aurobindo (1872-1950). Zob. religie świata, religijność.

Hipopante (gr. “spotkanie”). Grecka nazwa święta Ofiarowania Pańskiego, kiedy to doszło do spotkania między Dzieciątkiem Jezus a Symeonem i Anną (Łk 2,22-38). Na Zachodzie w Średniowieczu święto to znano pod łacińską nazwą Occursus Domini (łac. “Spotkanie Pańskie”). W Jerozolimie obchodzono je przynajmniej od IV wieku, a w wieku VII upowszechniło się ono wszędzie. Zob. dwanaście świąt.

Hiperdulia (gr. “więcej niż należna służba”). Szczególny rodzaj kultu okazywany Najświętszej Maryi Pannie jako Bożej Rodzicielce. Przewyższa on kult zwany dulia (gr. “służba, niewolnictwo”) okazywany innym świętym, jest jednak niższy niż tak zwana “latria" (gr. uwielbienie), czyli tylko Bogu należna adoracja. Zob. adoracja, kult świętych, theotokos.

Hipostaza (gr. “substancja; to, co się znajduje pod czymś innym i jest jego podstawą”). Substancjalna natura albo rzeczywistość, będąca podstawą innej rzeczywistości (por. Hbr 1,3). Wyraz ten był źródłem powstawania wielu problemów podczas sporów chrystologicznych i trynitarnych w IV i V stuleciu, kiedy to oznaczał “konkretną jednostkową rzeczywistość” albo “odrębne osobowe istnienie”, a jednocześnie był używany na określenie ogólnej substancji gatunkowej. W końcu oficjalny Kościół nauczający przyjął sposób mówienia o Bogu jako o trzech “Hipostazach”, mających jedną substancję albo naturę oraz o Chrystusie jako o dwóch naturach w jednej “hipostazie” lub osobie (zob. DH 125-126, 300-303, 421; ND 7-8, 613-616, 620/1). Zob. monofizytyzm, neochalcedonizm, sobór chalcedoński, Sobór Nicejski I.

Historia (gr. “badanie”, “opowiadanie”). Zapisywanie i badanie ważnych wydarzeń z życia ludzkiego na stopniu lokalnym, narodowym, międzynarodowym lub światowym. Historycy współcześni, posługujący się starannie dowodami z dostępnej przeszłości, doszli do poznania, w jaki sposób założenia, metody oraz nieunikniona funkcja interpretowania wykazują, że dążenie do napisania zupełnie “obiektywnej” i “naukowej” historii jest złudzeniem. Toteż wielu z nich straciło nadzieję na to, że uda się kiedyś stworzyć logiczny system, który by pozwolił na spisanie i wyjaśnienie znaczenia, ukierunkowania i jednolitości wszelkiej historii. Chrześcijaństwo jako religia historyczna wiąże się z całą serią wydarzeń i ludzi przede wszystkim z Jezusem Chrystusem i z wypadkami, w które On został włączony. Pojawił się On, kiedy “nadeszła pełnia czasów” (Ga 4, 4), i objawienie Boga doprowadził do punktu szczytowego (DV 4). Kościół żyje teraz w oczekiwaniu na koniec dziejów (LG 48-51), kiedy to “paruzja” Chrystusa albo Jego drugie przyjście zakończy i dopełni historię świata (1 Kor 15, 20-28; Tt 3, 1-7). Chrześcijanie podobnie jak Izraelici (Wj 20, 1; Pwt 26, 5-9) - przyjmują zbawcze objawienie Boga za pośrednictwem ludzkich dziej ów. Swój ą własną historię przeżywają oni jako opartą na dziejach Jezusa i czerpiącą z nich pożywienie. Ich wiara, chociaż nie została w zwyczajny sposób uprawomocniona przez badania historyczne, ma jednak oparcie w dowodach historycznych i zachęca ich, by w dziejach byli czynni na pierwszej linii. Ta wiara przyjmuje kierownictwo prowadzone przez Boga, upatrując w nim sens i jednolitość całej ludzkiej historii, nawet jeżeli jeszcze nie możemy rozpoznać bardzo wielu jasnych rysów w całych ludzkich dziejach. Od jednostki po globalną całość prawdą pozostaje powiedzenie, że “Pan Bóg pisze prosto, ale na krzywych liniach”. Zob. dzieje zbawienia, eschatologia, Jezus historyczny, paruzja, teologia wyzwolenia.

Historia teologii. Systematyczne próby zrozumienia i wyjaśnienia objawienia, trwające od czasów Nowego Testamentu po Sobór Watykański II, oraz jego następstwa. Św. Paweł, św. Jan, św. Łukasz i inni autorzy ksiąg Nowego Testamentu jeszcze bardziej niż ich poprzednicy w Starym Testamencie pozostawili nam natchnione spojrzenia i podejścia, które jednak nie były systematycznymi traktatami zbudowanymi na podstawach filozoficznych. Z chwilą wystąpienia apologetów i wskutek walk z gnostykami kultura grecka zaczęła wspierać teologię chrześcijańską językiem filozoficznym i filozoficznymi pojęciami. Ojcowie Kościoła rozwijali teologię, dzięki wielkim sporom teologicznym, przede wszystkim dzięki dyskusjom trynitarnym i chrystologicznym IV i V stulecia, teologię która miała charakter biblijny, liturgiczny, doksologiczny, katechetyczny i duszpasterski. Wraz z Pseudo-Dionizym Areopagitą (koniec V i początek VI wieku), św. Maksymem Wyznawcą (ok. 580-662) i św. Janem Damasceńskim (ok. 675 - ok. 749), teologia Ojców Kapadockich pozostawiła niezatarte piętno na teologii wschodniej, na przykład poprzez rozróżnienie pomiędzy Bożą istotą a energiami, rozwinięte przez św. Grzegorza Palamasa (ok. 1296-1359). Św. Augustyn z Hippony (354-430), obdarzony wspaniałym umysłem i piórem, wywarł ogromny wpływ na późniejszą naukę o grzechu, łasce, sakramentach i Trójcy Przenajświętszej. Od czasów św. Anzelma z Canterbury (ok. 1033-1109) zaczęła się rozwijać scholastyka, którą udoskonalił św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274); stworzył on syntezę filozofii arystotelesowskiej i platońskiej z danymi objawienia. Równolegle do akademickich studiów prowadzonych na nowych uniwersytetach, duchową i liturgiczną tradycję Ojców Kościoła rozwijała teologia mistyczna i monastyczna, między innymi św. Bernarda z Clairvaux (1090-1153), św. Hildegardy z Bingen (1098-1179), św. Gertrudy z Helfty (1256 -ok. 1302) i św. Katarzyny ze Sieny (1347-1380). W późnym Średniowieczu scholastyka przerodziła się w nominalizm. Nowy humanizm upowszechniony przez takich uczonych, jak Erazm z Rotterdamu (1469-1536), i sama reformacja zrewolucjonizowały studia nad Pismem Świętym i nad Ojcami Kościoła. Katolikom Sobór Trydencki dał jasne podstawy pod późniejszą teologię, w której wybitną rolę odegrali tacy ludzie, jak: Jan od św. Tomasza (1548-1617), Dionizy Pétau (1583-1652), Franciszek de Suarez (1548-1617) oraz Gabriel Vasquez (1549-1604). Wielkie wyzwania dla teologów chrześcijańskich przyniosła najpierw filozofia Oświecenia, a następnie dziewiętnastowieczna krytyka biblijna i historyczna, teoria ewolucji, różne odmiany socjalizmu, nowo powstałe nauki psychologiczne i socjologiczne. W wieku XX szczególnie we Francji, Niemczech i Holandii - ożywiła się teologia katolicka dzięki postępowi w studiach filozoficznych i patrystycznych, a także ruchom biblijnym, liturgicznym i ekumenicznym. Równolegle do wielkich teologów protestanckich, takich jak: Karl Barth (1886-1968), Dietrich Bonhoeffer (1906-1945), Rudolf Bultmann (1884-1976) i Paul Tillich (1886-1965) oraz teologów prawosławnych, jak Sergiusz Bułgakow (1871-1944), Włodzimierz Losky (1903-1958) i Dumitru Staniloae (1903-1993) - odnowie teologii katolickiej przewodzili tacy teologowie, jak: Ives Congar (1904-1995) i Karl Rahner (1904-1984). Po Soborze Watykańskim II zarówno w Kościele katolickim, jak poza nim teologia stała się bardziej antropologiczna, dialogowa i duchowa. Obecnie mniejszy monopol ma w teologii duchowieństwo i Europa, toteż rozwija się ona żywiołowo w obu Amerykach, w Azji i w innych częściach świata. Zob. apologeci, arystotelizm, augustynianizm, chwała, doktor kościoła, gnostycyzm, humanizm, istota i energie, jansenizm, kalwinizm, luteranizm, mistyka, modernizm, neopalanizm, neoplatonizm, neoscholastyka, neotomizm, nominalizm, ojcowie kapadoccy, ojcowie kościoła, orygenizm, oświecenie, palamizm, platonizm, protestantyzm liberalny, reformacja, ruch oksfordzki, scholastyka, skotyzm, stoicy, Sobór Trydencki, Sobór Watykański I, Sobór Watykański II, teologia afroamerykańska, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska, teologia dialektyczna, teologia feministyczna, teologia kerygmatyczna, teologia polityczna, teologia wyzwolenia, tomizm, trzej teologowie, Tybinga i jej szkoły, życie monatyczne.

Historia zbawienia. Zob. dzieje zbawienia.

Historia święta. Zob. dzieje zbawienia.

Holokaust (gr. “coś całkowicie spalonego, całopalenie, ofiara całopalna”). Wyraz od czasu drugiej wojny światowej używany na oznaczenie sześciu milionów Żydów zamordowanych przez nazistów usiłujących wyniszczyć cały naród żydowski. Żydowskie określenie Holokaustu “Szoah” zostało użyte zarówno w dokumencie watykańskim z marca 1998 r. “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah”, jak i w wypowiedzi papieża Jana Pawła II (ur. 1920)z okazji jego publikacji (“nieopisane zło Szoah”). Wcześniej, 13 kwietnia 1986 r., papież złożył wizytę w synagodze w Rzymie, traktując ją jako sposobność do rachunku sumienia, do którego zachęcał wszystkich katolików. Zob. antysemityzm, judaizm, ofiara całopalenia.

Homiletyka (gr. “dotyczący kazań”). Gałąź teologii pastoralnej, zajmująca się nauką o sposobach skutecznego głoszenia słowa Bożego w kazaniach. Zob. teologia pastoralna.

Homilia (gr. “przebywanie razem”, “rozmowa”; stąd: przemawianie podczas zgromadzenia, kazanie). Pierwotnie wyjaśnianie Pisma Świętego podczas sprawowania chrześcijańskich nabożeństw zwyczaj wywodzący się z podobnych praktyk stosowanych w synagogach żydowskich (zob. Łk 4, 16-22; Dz 13, 15). Z czasem wyrazem tym zaczęto oznaczać kazania, jakie biskupi wygłaszali do swoich wiernych. Homiliaria to zbiory homilii Ojców Kościoła, którymi się posługiwano podczas Liturgii Godzin. Zazwyczaj przez homilię rozumie się kazanie wygłoszone podczas Mszy św. po odczytaniu Ewangelii; jej celem jest rozwinięcie wiary chrześcijańskiej i wyprowadzenie wskazówek dla życia przez objaśnienie wcześniej przeczytanych tekstów Pisma Świętego. W niedziele i ważne dni świąteczne nie powinno się homilii opuszczać; poleca się ją także w dni powszednie, zwłaszcza w Adwencie i w Wielkim Poście (CIC 767; CCEO 614). Zazwyczaj podczas Mszy św. homilię głosi biskup, kapłan lub diakon. Ponieważ Chrystus jest obecny nie tylko w sakramentach, ale także w Słowie Bożym (DV 24), Sobór Watykański II zachęca do głoszenia homilii, kiedy tylko udzielane są sakramenty. Homilie wymagaj ą głębokiego zżycia z Pismem Świętym i powinny wywoływać chęć słuchania słowa Bożego. Zob. Biblia, kazanie, teologia pastoralna.

Homoios (gr. “podobny”). Termin odnoszący się do ugrupowania ariańskiego, na którego czele stał Akacjusz z Cezarei (zm. ok. 366); chciał on iść drogą pośrednią między semiarianami, a tymi, którzy przyjęli uchwały Soboru Nicejskiego I. Wskutek poparcia cesarza Konstancjusza II ich formuła (“Syn był we wszystkim podobny do Ojca zgodnie z Pismem Świętym”) została zatwierdzona na synodzie w Sirmium (359). Formuła ta, osłabiona później do stwierdzenia “podobny do Ojca”, padła razem ze śmiercią cesarza. Zob. semiarianie, Sobór Nicejski I, współistotny.

Homoousios (gr. “tej samej istoty, natury”). Zob. współistotny.

Humanae vitae. Zob. regulacja urodzeń.

Humanizm (łac. “ludzki”). Prąd kulturalny, który podkreśla wartość rozumu, wolnej woli i godności istot ludzkich, a także ich zdolność do uczenia się i do postępu kulturalnego. Natchnieniem dla renesansowego humanizmu stało się odkrycie kultury klasycznej. Jego typowi przedstawiciele, chociaż często krytycznie spoglądali na Kościół i na społeczeństwo, mogli być pobożni i religijni: błogosławiony Ramon Luli (ok. 1233 - ok. 1315), Lorenzo Valla (ok. 1406-1457), Pico delia Mirandola (1463-1494), Erazm z Rotterdamu (1469-1536), św. Tomasz Morus (1478-1535). Nowsi humaniści często bywali niewierzący (GS 6,56) i uważali ludzi za zupełnie autonomiczną “miarę rzeczy”. Mimo to nowy humanizm, który w sposób odpowiedzialny próbuje budować lepszy świat oparty na prawdzie i sprawiedliwości, jest całkowicie do pogodzenia z wiarą chrześcijańską. Zob. antropologia, ateizm, autonomia, reformacja.

Husyci. Zwolennicy Jana Husa (ok. 1369-1415), kapłana czeskiego, który był profesorem filozofii i teologii na uniwersytecie w Pradze. Zapoznał się on z reformatorskimi ideami Jana Wycliffe'a (ok. 1330-1384) i zaczął je rozpowszechniać. Został osądzony i spalony na stosie podczas Soboru w Konstancji (zob. DH 1201 -1230; 1247-1279; ND 808; 1254; 1304; 1507/16-17; 1611/20-21,25; 1684/26-27) i stał się czeskim bohaterem narodowym. Husyci przyjęli jego poglądy, między innymi uznali zasadę przeznaczenia, a także twierdzenie, że Pismo Święte jest jedyną normą wiary. Ich spuściznę zachowują w pewnym stopniu różne Kościoły morawskie, rozrzucone po świecie. W roku 1920 Czechosłowacki Kościół Husycki, który ogłasza się reprezentantem tej spuścizny, zerwał jedność z Kościołem katolickim, kiedy nie przyjęto jego żądań, by wprowadzić miejscowy język do liturgii, by wybór celibatu był pozostawiony woli kapłanów i by ludzi świeckich można było dopuszczać do udziału w rządach Kościołem. Sam Hus odrzucał błędnie ważność sakramentów, udzielonych przez kapłana skalanego symonią. Fakt, że uznawał prymat Pisma Świętego jako jedynej normy wiary, sprawił, że stał się on prekursorem twórców reformacji (zob. DH 1480). Jego pogląd, by ludzie świeccy mogli przyjmować Komunię św. pod dwoma postaciami, został przyjęty na Soborze Watykańskim II (zob. DH 1257, 1725; ND 1507/17; SC 55). Zob. donatyzm, języki narodowe, przeznaczenie, reformacja, Sobór w Konstancji, sola scriptura, symonia.