G

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Galukanizm (łac. “Gallus = Gal, Francuz”). Długo trwający prąd we Francji, którego odpowiedniki istniały także w innych krajach, mający na celu znaczne uniezależnienie się od papiestwa. Klasycznie został wyrażony w “Czterech artykułach gallikańskich”, a. zostały one ułożone przez biskupa Meaux, Jakuba Benigna Bossueta (1627-1704) i zatwierdzone podczas zjazdu duchowieństwa w Paryżu w roku 1682, b. stwierdzały one między innymi, że sobory powszechne mają władzę nad papieżem (DH 2281-2285). Chociaż Ludwik XIV odwołał te artykuły, a duchowieństwo zrobiło to samo w roku 1693, wywierały one nadal wpływ nawet w XIX wieku, kiedy to mocne papiestwo oraz nauczanie Soboru Watykańskiego I (1869-1870) zadało mu ostateczny cios. Formą gallikanizmu wschodniego jest etnofiletyzm (gr. “naród" oraz “plemię”), czyli popieranie narodu i Kościoła danego kraju kosztem szerszej jedności chrześcijańskiej; został on potępiony na synodzie w Konstantynopolu w 1872 roku. Zob. febronianizm, koncyliaryzm, Sobór w Konstancji, Sobór Watykański I.

Gatunek literacki. Szczególny styl albo forma zewnętrzna utworu pisanego. Może on być krótki (np. psalm lamentacyjny albo przypowieść w obrębie Ewangelii) lub dłuższy (np. Ewangelia bądź homilia jakiegoś Ojca Kościoła). Gatunek literacki trzeba interpretować odpowiednio do ogólnych zasad rządzących tym sposobem pisania i odróżniać go od innych. Zob. egzegeza, hermeneutyka.

Gloria (łac. “chwała”). Bardzo stary hymn, którego natchnieniem stały się słowa śpiewane przez aniołów podczas narodzin Chrystusa (Łk 2, 14). W Mszy łacińskiej recytuje się go albo śpiewa w niedziele (oprócz Adwentu i Wielkiego Postu), w uroczystości i święta. W Kościele wschodnim odmawia się go podczas modlitw porannych. Zob. adwent, niedziela, święto, wielki post.

Glosolalia. (gr. “mówienie językami”). Przerywane i niezrozumiałe wydawanie głosu przez człowieka, który w ten sposób został obdarowany przez Ducha Świętego podczas oddawania czci Bogu i podczas modlitw błagalnych (1 Kor 12, 10.28.30; 13,1.8; 14, 1-40; zob. Rz 8, 26). Człowiek obdarzony darem proroctwa, charyzmatem wyższym i bardziej użytecznym, może wyjaśnić innym znaczenie tych wypowiedzi. Św. Łukasz, chociaż tłumaczy zjawisko języków jako cudowne mówienie językami obcymi (Dz 2, 4; zob. Mk 16, 17), mówi również o glosolalii (Dz 10,46; 19, 6) w taki sposób, jaki poznaliśmy u św. Pawła w Pierwszym Liście do Koryntian. Zob. charyzmaty, Duch Święty, prorocy, zesłanie Ducha Świętego, zielonoświątkowcy.

Głoszenie kazań. Zob. kaznodziejstwo.

Głupi dla Chrystusa. Zob. szaleni dla Chrystusa.

Gniew Boży. Przypisywane Bogu zagniewanie (Wj 4, 14; Pwt 11, 17; 2 Sm 24, 1; Rz 1, 18; 2, 5-8). Taki sposób mówienia poza tym, że jest antropomorficzny (podobnie jak to, co mówimy o stworzeniu, wcieleniu i innych tajemnicach), dotyka zagadnienia niezmienności Bożej, kiedy to Bóg grozi, że zniszczy grzeszną Niniwę, a potem Mu tego “żal” (Jon 3, 1-10). Gniew Boży można tłumaczyć drogą analogii, że wskazuje on na całkowitą niemożliwość współistnienia Bożej świętości z ludzkim grzechem. Hans Urs von Balthasar (1905-1988) w dramatycznych dziejach zbawienia przyznawał miejsce Bożemu gniewowi, żeby przypomnieć, że zbawienie zakłada istnienie zarówno Bożej, jak ludzkiej wolnej woli. Zob. analogia, antropomorfizm, niezmienność.

Gnostycyzm (gr. “wiedza”). Dualistyczny prąd religijny, który: a. nawiązywał do żydowskich, chrześcijańskich i pogańskich źródeł, b. wyraźnie wyłonił się w II stuleciu, c. zbawienie ukazywał jako uwolnienie tego, co duchowe, od tego, co materialne i złe. Gnostycy chrześcijańscy odrzucali rzeczywiste wcielenie Chrystusa, a także dokonane przez Niego salus carnis (łac. “zbawienie ciała”). Odrzucali albo ograniczali tradycję głównego nurtu chrześcijańskiego i Pismo Święte, a rościli sobie prawo do tego, że mają wiedzę uprzywilejowaną (o Bogu i o przeznaczeniu człowieka) z tajemnych przekazów i objawień. Prawowierni pisarze chrześcijańscy, szczególnie św. Ireneusz (ok. 130 - ok. 200), pozostawili nam wiele informacji o gnostykach. Dostęp do szerokich bezpośrednich wiadomości o tym ruchu stał się możliwy po roku 1945, kiedy to w Nag Hammadi w Egipcie odnaleziono 52 osobne traktaty gnostyckie z IV wieku pisane w języku koptyjskim. Zob. albigensi, bogumiłowcy, demiurg, dualizm, manicheizm, reguła wiary, walentynianie.

Gnoza (gr. “wiedza”). Sposób opisywania życia wiecznego (J 17, 3). Ta życiodajna wiedza o Ojcu i Synu nie jest czysto intelektualnym pojmowaniem rzeczy, ale wynika z głębokiej relacji osobistej (J 10,14-15; 14,9). Według św. Pawła wiedza nie ożywiana przez miłość jest niedoskonała, a nawet bezużyteczna (1 Kor 13, 2, 9, 12).

Góra Athos. Słynna święta góra na krańcu najbardziej na wschód wysuniętego cypla trój członowego Przylądka Chalcydyckiego w północnej Grecji. Na tym cyplu mieści się dwadzieścia głównych klasztorów, z których pierwszy założył św. Atanazy Atonita w roku 962. Na Górze Athos można znaleźć wszystkie rodzaje prawosławnych klasztorów mniszych: a. anachoretów albo eremitów, b. półeremitów, czyli anachoretów mieszkających w koloniach pustelniczych pod kierownictwem duchowym doświadczonego mnicha, c. cenobitów, czyli mnichów żyjących we wspólnotach. Cenobityzm rozpowszechnił się na Wschodzie, szczególnie kiedy św. Bazyli Wielki (ok. 330-379) ułożył dwie własne reguły. Przyjęta na Górze Athos reguła św. Atanazego Atonity szła dokładnie śladami św. Bazylego Wielkiego i św. Teodora Studyty (759-826), wielkiego wschodniego reformatora życia zakonnego, d. typ czwarty, zwany “idiorytmizmem” (gr. “własny styl”), został wprowadzony na Górze Athos w XIV wieku; mnich idiorytmiczny cieszy siew pewnym stopniu finansową niezależnością. Ogólnie rzecz biorąc, mnisi ze Świętej Góry są w dość dużym stopniu samodzielni administracyjnie. Od strony kościelnej podlegają patriarsze Konstantynopola. Kobiety nie mają wstępu na półwysep. Zob. anachoreci, cenobici, eremici, filokalia, hezychazm, palamizm, teokracja, życie monastyczne.

Grzech. Każda myśl, słowo lub czyn, którym człowiek świadomie i dobrowolnie opiera się woli Bożej i w pewnym stopniu odrzuca Bożą dobroć i miłość. Stary Testament, zaczynając od grzechu Adama i Ewy (Rdz 3, 1-14), opowiada dzieje ludzkiego grzechu i niewoli grzechowej (zob. GS 37). Prorocy, odsłaniając niejednokrotnie bałwochwalstwo i niesprawiedliwość, podkreślali osobistą odpowiedzialność człowieka za grzeszne upadki (Jr 31,29- 30; Ez 18, 1-4). Stary Testament grzech nazywa hatta (hebr. “minięcie celu”), peszah (hebr. “przekroczenie rozkazu, bunt przeciw przełożonym”) i awon (hebr. “wina pochodząca z nieprawości”) (zob. Ps 51, 3-5). Jezus podobnie jak autorzy Starego Testamentu (Rdz 6, 5; 8, 21; Jr 17, 9) wiedział, że grzech pochodzi z serca (Mk 7,20-23). Ewangelia św. Jana przez grzech rozumie brak wiary w Chrystusa, przedkładanie ciemności nad Światłość świata (J 3, 16-21;9, 1-41; 11,9-10). Od samego początku chrześcijanie wiedzieli, że Chrystus umarł za “nasze grzechy” (1 Kor 15, 3; zob. Rz4, 25; Hbr2, 11-14). Tradycja protestancka jest naznaczona przez wypowiedzi św. Pawła o potędze grzechu, który niszczy i zniewala ludzi (Rz 1, 18-3, 23; 5, 12-21; 6, 15-23). Tradycja prawosławna znowu widzi, jak grzech rozrywa łączność (koinonia) z Bogiem, z innymi ludźmi i z naturą. Tradycja katolicka i w ogóle chrześcijaństwo zachodnie miała skłonność raczej do zastanawiania się nad grzechami jednostek, a nie nad zranioną przez grzech wspólnotą. Wydana jednak w roku 1987 encyklika Jana Pawła II Sollicitudo rei socialis (zob. 36-37) świadczy o odnowie świadomości o społecznym wymiarze grzechu (zob. GS 25). Zob. ekspiacja, grzech pierworodny, łaska, metanoia, odpokutowanie, sakrament pokuty, serce, wspólnota.

Grzech ciężki. Zob. grzech śmiertelny i powszedni.

Grzech pierworodny. Tradycyjnie rozumie się go jako utratę łaski i zranienie ludzkiej natury w naszych pierwszych rodzicach, które zaciążyło na późniejszych pokoleniach; takie rozumienie wypracowano na podstawie Pisma Świętego (przede wszystkim Rdz 3, 1-24; Ps 51,5 i Rz5, 12-21) i starożytnej praktyki udzielania dzieciom chrztu na odpuszczenie grzechów. Św. Augustyn z Hippony (354-430) dowodził przeciw pelagianom, że ponieważ dzieci są niezdolne do popełnienia grzechu osobistego, “grzech”, z którego je uwalnia chrzest, musi być grzesznością odziedziczoną. Nauka o grzechu pierworodnym (DH 496, 621, 1510-1516; ND 507-513) wyraża nie tylko stan grzechu, w jakim się wszyscy ludzie rodzą, ale także prawdę, że nowe życie łaski, jakie nam daje chrzest, nie jest naszym prawem “naturalnym”, lecz wolnym darem Bożym. Tak więc grzech pierworodny nawiązuje zarówno do naszej ludzkiej solidarności w grzechu, jak do wspólnego naszego powołania do życia nadprzyrodzonego w Chrystusie. Chrześcijaństwo wschodnie podtrzymuje wprawdzie chrzest dzieci, nie rozwinęło jednak teologii grzechu pierworodnego. Protestanci kładli często nadmierny nacisk na grzech pierworodny i na jego złe skutki. Zob. chrzest dzieci, luteranizm, nadprzyrodzoność, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, pelagianizm, pożądliwość, skażenie ludzkiej natury, teologia naturalna, upadek.

grzech powszedni. Zob. grzech śmiertelny i powszedni.

Grzech śmiertelny i powszedni. Rozróżnienie między grzechami, które wykluczają z królestwa Bożego (1 Kor 6, 9-10; Ga 5, 19-21;Ef 5,5) i które tego nie powodują (Jk 3,2; 1 J 1,8; 5, 16-17). Grzech śmiertelny oznacza całkowite i dobrowolne odwrócenie się od Boga, które następuje po dokładnym rozpoznaniu i pełnej zgodzie w sprawach naprawdę wielkiej wagi (zob. DH 1537, 1544, 1680-1682; ND 1626, 1938, 1945). Niesie on ze sobą utratę łaski uświęcającej i ryzyko wiecznego potępienia. Grzechy powszednie wyrządzają prawdziwą szkodę stosunkom człowieka z Bogiem i bliźnimi, nie oznaczają one jednak zasadniczego opowiedzenia się przeciw Bogu. Kodeks Prawa Kanonicznego mówi o grzechach “powszednich” i “ciężkich” (CIC 988), nie używa jednak słowa “śmiertelny”; podobnie Kodeks Prawa Kanonicznego dla Kościołów wschodnich mówi o grzechach “ciężkich”, czyli poważnych (CCEO 719-720), ale nie o śmiertelnych. Zob. łaska habitualna, piekło, sakrament pokuty, wybór zasadniczy.