F

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Faith AND order. Zob. wiara i ustrój.

Faryzeusze (hebr. “oddzieleni”). Pobożne ugrupowanie żydowskie, które się ukształtowało w II stuleciu przed Chr., przyjmowało zarówno Prawo pisane, jak ustne i skrupulatnie zachowywało wiele praktyk (na podstawie 366 pozytywnych oraz 250 negatywnych norm). Krytykowali oni Jezusa za przebaczanie grzechów, za łamanie szabatu i za zbliżanie się do grzeszników. Jezus ze swej strony zarzucał im zewnętrzne zachowywanie Prawa i obłudny formalizm (Mk 7, 1-23; Łk 18,9-14). Niemniej Ewangelie wspominaj ą także o tym, że niektórzy faryzeusze bronili Jezusa, a nawet Go przyjmowali gościnnie (Łk 7,36; 13, 31; J 7, 50-51; 19, 39). Nauczyciel św. Pawła, faryzeusz Gamaliel, domagał się powściągliwości w postępowaniu z apostołami (Dz 5,34-39). Nie tylko św. Paweł, ale także inni faryzeusze stali się chrześcijanami. Po powstaniu Bar-Kochby (135 po Chr.) tradycje faryzeuszów zachowali rabini i Miszna. Zob. miszna, saduceusze, talmud.

Febronianizm. Niemiecka teoria o stosunkach między Kościołem a państwem, odrzucająca niektóre papieskie uprawnienia jako nabytki średniowieczne. Nazwa pochodzi od nazwiska Johanna Nikolausa von Hontheima (1701-1790), biskupa pomocniczego w Trier, który w roku 1763 pod pseudonimem lustinus Febronius opublikował książkę pt. O państwie kościelnym i o prawowitości władzy papieża rzymskiego. Autor uznawał papieża jako głowę Kościoła, odmawiał mu jednak jurysdykcji w większości spraw poza diecezją rzymską (zob. DH 2592-2597). Zob. gallikanizm, Kościół i państwo, papież.

Fenomenologia. (gr. “nauka o zjawiskach”). Studium nad fenomenami, czyli zjawiskami, w przeciwieństwie do noumena (gr. “rzeczy pojęte umysłem”), czyli do rzeczy takich, jakie są same w sobie, a nie takich, jakie nam się jawią. Po Immanuelu Kancie (1724-1804), który wprowadził ostre rozróżnienie między światem pojęciowym a zjawiskowym, Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) w swojej Fenomenologii ducha (1807) utrzymywał, że wyśledził różne fazy, przez które rozum przechodzi od naiwnej świadomości, zmysłowej pewności o zjawiskach aż do absolutnej wiedzy ducha. Fenomenologia Edmunda Husserla (1859-1938), zajmująca się naukowym badaniem tego, co się zawiera w ludzkiej świadomości, dążyła do opisania sposobu, w jaki rzeczy takie, jakie w rzeczywistości istnieją, ukazują same siebie. Praca Maxa Schellera (1874-1928) o uczuciach i wartościach ustawiła fenomenologię w ramach myśli augustiańskiej podobnie postąpiła asystentka Husserla, św. Edyta Stein (1891-1942). Fenomenologia może być także egzystencjalna, jak u Maurice'a Marleau-Ponty'ego (1908-1961), który chciał raczej opisywać “mój” świat niż świat taki, jaki jest sam w sobie. Martin Heidegger (1889-1976) doprowadził do tego, że fenomenologia stała się filozofią egzystencji, opartą na historyczności i czasie. Zob. egzystencjalizm, filozofia, przeżycie religijne.

Ferendae sententiae (łac. “na mocy wyroku, który zostanie ogłoszony”). Kościelna sankcja karna, która moc wiążącą otrzymuje dopiero po jej formalnym nałożeniu przez sędziego kościelnego (zob. CIC 1314, 1318; CCEO 1402). Z powodu złożonej natury poszczególnych przypadków i subtelności prawnych większość sankcji w Kościele zachodnim i wszystkie sankcje w katolickich Kościołach wschodnich ma taki właśnie charakter. Zob. latae sententiae.

Fideizm (łac. “wiara”). Kierunek charakteryzujący się a. niedocenianiem rozumu w badaniu spraw religijnych, b. zbytnim podkreślaniem swobodnego decydowania się na wiarę. W najlepszym razie fideizm słusznie podważa próby naukowego uzasadnienia wiary chrześcijańskiej. W najgorszym razie ukazuje on wiarę jako ślepy skok w ciemność. Zob. analiza wiary, modernizm, przesłanki wiary, racjonalizm, teologia naturalna, tradycjonalizm.

Fides fiducialis (łac. “wiara jako zawierzenie”). Według Marcina Lutra (1483-1546) główny czynnik wiary. Późniejsi teologowie luterańscy, chociaż przyjmują priorytet tego pełnego zaufania (fiducid) zbawieniu dokonanemu przez Chrystusa, do elementów wiary zaliczają także rolę rozumu i zgodę. Zob. luteranizm, wiara.

Fides ouaerens intellectum (łac. “wiara szukająca zrozumienia”). Jest to tytuł, jaki św. Anzelm z Canterbury (ok. 1033-1109) nadał pierwotnie jednemu ze swych dzieł (nazwanemu później Proslogion). Wyrażenie to, będące odmianą Augustynowego “credo, ut intellegam” (łac. “wierzę, żebym mógł zrozumieć”), wskazuje, że w teologii raczej wiara jest natchnieniem i przewodniczką poznania rozumowego, a nie odwrotnie. W swej encyklice z października 1998 roku Fides et Ratio papież Jan Paweł II (ur. 1920 r.) opowiadał się za zakończeniem współczesnego rozdźwięku pomiędzy wiarą a rozumem. Zob. argument ontologiczny, augustynianizm.

Filioque (łac. “i Syna”). Wyrażenie dodane do Nicejskokonstanty-nopolitańskiego wyznania wiary na synodzie, który się po raz czwarty odbył w hiszpańskim mieście Braga (675), ponieważ wydaje się, że dodanie go do wyznania wiary trzeciego synodu w Toledo (589) jest interpolacją (zob. DH 470). Wskazuje ono na to, że a. Duch Święty pochodzi od Ojca i Syna, b. trzy Osoby Trójcy Przenajświętszej są sobie doskonale równe. Dodanie “Filioque” popierał cesarz Karol Wielki (panował w latach 771-814); później w 1013 roku św. Henryk II (panował w latach 995-1024) nakazał całemu Kościołowi łacińskiemu dodanie “Filioque" do wyznania wiary. Grecki Kościół prawosławny mocno się sprzeciwił temu dodatkowi do wyznania wiary, gdyż, wprowadzając drugą zasadę pochodzenia Ducha Świętego, stanowiło ono zagrożenie dla “monarchii” (czyli bycia jedyną niestworzoną zasadą) Boga Ojca. Pogląd ten został wyraźnie odrzucony przez Kościół katolicki (DH 850,1300-1302). Od czasu, kiedy patriarchą Konstantynopola przestał być Focjusz (ok. 810-895), wyrażenie “Filioque”, często uchodziło za najważniejszy powód oddzielenia się Wschodu od Zachodu. Sobór Florencki (1439) nie nalegał na to, by Grecy przyjęli dodatek “Filioque” do wyznania wiary, byleby tylko uznali samą tę prawdę (DH 1301-1302; ND 323-324), co też uczynili. Podczas, gdy wielu prawosławnych nadal odrzuca “Filioque” jako heretyckie, niektórzy idą w ślady Wasilija W. Bołotowa (zm. 1900 r.), rosyjskiego patrologa, który uważał, że jest to kwestia wolnego wyboru, lub tych, którzy tak jak św. Grzegorz Palamas (1296-1359) starają się w tym względzie pośredniczyć pomiędzy Wschodem a Zachodem. Zob. arianizm, Bóg jako Ojciec, Duch Święty, nicejskie wyznanie wiary, pochodzenie osób Boskich, Sobór Florencki, Sobór Lyoński II, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Filokalia (gr. “umiłowanie piękna”). 1. Antologia tekstów z pism Orygenesa (ok. 185 - ok. 254) sporządzona przez św. Bazylego Wielkiego (ok. 330-379) i św. Grzegorza z Nazjanzu (329-389). 2. Ten sam tytuł wybrano dla antologii wypowiedzi na temat ascezy, życia samotnego i modlitwy serca zwanej hezychazmem; teksty te zaczerpnięto z pism trzydziestu ośmiu Ojców Kościoła, a wydali je w roku 1782 św. Makary Notaras (1731-1805), biskup Koryntu, i św. Nikodem Hagioryta z Góry Athos (ok. 1749-1809). Zachęcony tą antologią Paisy Welichowski (1722-1794) przetłumaczył na język starocerkiewno-słowiański swój własny wybór z greckich Ojców Kościoła i ogłosił go w roku 1793 pt. Dobrotoliubie (SCS “umiłowanie tego, co dobre”). Biskup Teofan Zatwomik (ros. “Samotnik” 1815-1894) przełożył swobodnie na język rosyjski antologię z 1782 roku, znacznie ją rozszerzył i dał tytuł wzięty ze zbioru Welichowskiego. Oba wydania Dobrotoliubie wywarły ogromny wpływ na duchowość rosyjską i dotarły do szerokiego ogółu, czego dowodzi anonimowa Droga pielgrzyma, wydana w Kazaniu, azjatyckiej części Rosji, w roku 1870. Dokonane w ostatnich dziesiątkach lat ponowne odkrycie Filokalii bardzo się przyczyniło do tego, że duchowość prawosławna (i w ogóle duchowość Ojców Kościoła) stała się znana na Zachodzie. Zob. hezychazm, mistycyzm, modlitwa jezusa, ojcowie kapadoccy, ojcowie kościoła.

Filozofia (gr. “umiłowanie mądrości”). Nauka o najbardziej ogólnych zasadach rzeczy i o naszej wiedzy o nich. Filozofia grecka po Sokratesie (ok. 469-399 przed Chr.) i Platonie (ok. 428-348 przed Chr.) szczyt osiągnęła u Arystotelesa (384-322 przed Chr.), który ją umieścił w jednolitym systemie nauczania; system ten przez całe stulecia odgrywał ogromną rolę zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie. Wstępna nauka logiki, czyli umiejętności rozumowania, miała służyć jako organon (gr. “narzędzie”) do zdobywania dalszej wiedzy. Po niej następowała (a) theoria (gr. “oglądanie, kontemplacja”), która się dzieliła na filozofię pierwszą (metafizykę), matematykę i fizykę; (b) praksis (gr. “działanie, zachowanie”), która się dzieliła na etykę i politykę; wreszcie (c) poiesis (gr. “działanie, wykonywanie, produkcja”), która się dzieliła na retorykę, poetykę i ekonomię. Od czasów Renę Descartesa (1596-1650) i Immanuela Kanta (1724-1804) centralne miejsce w filozofii zajmuje często problem natury, warunków i granic ludzkiej wiedzy. W XX wieku różne odmiany egzystencjalizmu, analizy językowej, rozmaite formy marksizmu, filozofii rozwoju, różne postaci tomizmu i inne filozofie spowodowały powstanie pluralizmu filozoficznego przynajmniej na Zachodzie. Teologia potrzebuje wsparcia od opartej na dobrym fundamencie filozofii, żeby krytycznie wyjaśnić pojęcia, zagadnienia i metodę. Zob. arystotelizm, egzystencjalizm, epistemologia, etyka, fenomenologia, filozofia wieczysta, hermeneutyka, idealizm, materializm, metafizyka, neoplatonizm, nominalizm, personalizm, platonizm, pragmatyzm, scholastyka, strukturalizm, teologia, teologia rozwoju.

Filozofia religii. Filozoficzne badanie języka, przekonań, przeżyć i praktyk religijnych. Ta raczej niejasno określona nauka została stworzona przez Davida Hume'a (1 711-1776), Immanuela Kanta (1724-1804), Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831) i innych przedstawicieli Oświecenia, którzy często pomniejszali znaczenie objawienia i chcieli ukształtować religię w granicach samego tylko rozumu. Obecnie niektórzy posługują się tą dyscypliną, żeby wypracować uzasadnienie wiary albo żeby naukowo opracować relacje zachodzące między wiarą religijną a rozumem filozoficznym. Uprawiając badania filozoficzne nad religią, dyscyplina ta zazwyczaj pomija punkt widzenia osobistej wiary i zastanawia się nad religiami świata bez względu na to, która z nich jest najważniejsza, nie mówiąc już o jedyności jakiejś religii. Toteż zazwyczaj trzeba ją odróżniać od teologii filozoficznej, która nie pomija wiary chrześcijańskiej i w dużym stopniu zbiega się z teologią fundamentalną. Zob. filozofia, objawienie, religijność, teologia fundamentalna, teologia naturalna.

Filozofia scholastyczna. Zob. scholastyka.

Filozofia transcendentalna. Odmiana tomizmu, stworzona przez jezuitę belgijskiego, Józefa Marćchala (1878-1944) w odpowiedzi na krytyczną filozofię Immanuela Kanta (1724-1804). Od czasów Rene Descartesa (1596-1650) każdy musiał znać pytanie o podmiot, który pyta o wiedzę i jej szuka, ale jest całkowicie świadomy tego, że może zostać wprowadzony w błąd. Następnie David Hume (1711-1776) odrzucił każdą wiedzę, która nie jest ani analityczna (tautologiczna), ani doświadczalna. Kant zakwestionował metafizykę w tym sensie, że kto głosi twierdzenie o istnieniu Boga, o nieśmiertelności duszy i ojej wolności, musi najpierw zbadać, czy taka inicjatywa ma szansę powodzenia. To, co nazywamy “zewnętrzną” rzeczywistością, może się okazać przynajmniej częściowo produktem naszego umysłu. Odpowiadając Kantowi, Marechal bronił teistycznego realizmu św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) dowodząc, że ludzie i ich (metafizyczne) pytania ujawniaj ą pęd, który ich prowadzi ponad bezpośrednimi danymi spostrzeżeń zmysłowych ku Absolutowi. Transcendentalną metodę Marechala stosowali tacy myśliciele, jak Bernard Lonergan (1904-1984), Emerich Coreth (ur. 1919) i Johann Baptist Lotz (ur. 1903-1992). Zob. epistemologia, filozofia, metafizyka, tomizm.

Filozofia wieczysta. Wyrażenie upowszechnione przez neoscholastyków, ale sięgające korzeniami do Augustyna Steuchusa (1496-1548), biskupa Kissamos na Krecie, który w swym dziele pt. De perenni Philosophia (1540) wnioskował za istotną zgodą między (a) myślą takich chrześcijańskich platoników jak Marsyliusz Ficino (1433-1499) i Jan Picodelia Mirandola (1463-1494) oraz (b) filozofią starożytności klasycznej. Później inni pisarze, np. Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), rozwinęli to twierdzenie utrzymując, że istnieje podstawowa jedność w całej historii myśli Zachodu. Aldous Huxley (1894-1963) i inni wyrażeniem “filozofia wieczysta” posługiwali się w znaczeniu szerszym i twierdzili, że wszystkie wielkie religijne tradycje mają udział w tej samej pradawnej mądrości. Zob. neoscholastyka, neotomizm, platonizm, scholastyka, tomizm.

Forma sakramentu małżeństwa. Sposób sprawowania obrzędu sakramentu małżeństwa, ustalony w roku 1563 przez Sobór Trydencki i nakazany przez prawo kanoniczne (CIC 1108-1123; CCEO 828-842). Żeby małżeństwo było ważne, musi być zawarte przed biskupem miejscowym, przed kapłanem związanym urzędowo z konkretną parafią albo przed kapłanem lub diakonem prawnie delegowanym do sprawowania tego obrzędu. Tam, gdzie kapłan lub diakon jest nieosiągalny, można delegować osoby świeckie, jeżeli się na to zgodzi Konferencja Episkopatu. Muszą być obecni dwaj inni świadkowie. Jeżeli zachodzi słuszna przyczyna, biskup miejscowy może udzielić dyspensy od stosowanej przez prawo formy. Zob. ważność.

Forum externum. Zob. forum internum.

Forum internum. (łac. “obszar wewnętrzny”). Obraz zaczerpnięty z miast rzymskich, gdzie forum funkcjonowało nie tylko jako centrum życia politycznego i handlu, ale również religii i sprawiedliwości. W odniesieniu do naszego życia wewnętrznego oznacza zakres indywidualnego sumienia człowieka, do którego tylko Bóg ma pełny dostęp. Sądy kościelne zajmują się tym, co się zawiera w wyrażeniu forum externum (łac. “obszar zewnętrzny”), czyli tym, co jest publicznie zauważalne, i sporządzaj ą dokumenty, spisując akta z własnego postępowania i wyroki (CIC 37; CCEO 1514; zob. też CIC 74, 130, 144, 1074, 1081-1082, 1123, 1126, 1145, 1319, 1340, 1361 i 1732; CCEO 791, 796, 798-799, 813, 815, 856, 996, 1420, 1422, 1514). Sprawy osobiste i poufne, oraz przede wszystkim to, co penitent mówi podczas sakramentu pojednania (a co jest ściśle strzeżone tajemnicą spowiedzi) wiąże się z pojęciem określonym wyrażeniem forum internum (zob. CIC 64, 74, 130, 142, 144, 508, 596, 1079, 1082, 1355, 1357; CCEO 980, 992, 994-995, 1527 § 2). Zob. sakrament pokuty.

Fragment Muratoriego. Prawdopodobnie najstarszy wykaz ksiąg Nowego Testamentu; nazwa pochodzi od nazwiska księdza, bibliotekarza i archiwisty, księdza Ludwika Antoniego Muratoriego (1672-1750), który w Bibliotece Ambrozjańskiej w Mediolanie odkrył go i opublikował w roku 1740. Ten złożony z 85 linijek łaciński rękopis jest na początku i na końcu uszkodzony, a powszechnie przyjmuje się, że pochodzi z Rzymu z końca II wieku po Chrystusie. W wykazie brakuje pięciu ksiąg, które później uznano za kanoniczne (List do Hebrajczyków, List św. Jakuba, obydwa Listy św. Piotra oraz Trzeci List św. Jana). Zob. kanon Pisma Świętego, marcjonizm.

Fundamentalizm (łac. “podstawa, fundament”). Kierunek w protestantyzmie XX wieku, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, który ogólnie rzecz biorąc, broni takich podstawowych prawd wiary, jak bóstwo Chrystusa i Jego cielesne zmartwychwstanie, ale Pismo Święte interpretuje marginalizując historyczne uwarunkowania jego powstawania, pomija istnienie różnych form literackich i znaczenie pierwotne tekstu. To odrzucenie dobrej egzegezy doprowadziło fundamentalistów do fałszywych problemów związanych z takimi opowiadaniami Starego Testamentu, jak: stworzenie świata, potop oraz dzieje Jonasza. Zob. bezbłędność, ewolucja, kreacjonizm, krytyka biblijna.

Fundator. Zob. założyciel.