E

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ebionici (hebr. “ludzie biedni”). Grupa chrześcijańskich ascetów pochodzenia żydowskiego, istniejąca w I i II stuleciu. Uważali oni, że Jezus jest ludzkim synem Maryi i Józefa, a zatem tylko człowiekiem, na którego zstąpił Duch Święty podczas chrztu. Kładli nacisk na zachowanie Prawa Mojżeszowego i dlatego odrzucali naukę św. Pawła. Zob. chrystologia, enkratycy.

Edessa (obecnie Urfa w Turcji). Najbardziej znaczący ośrodek chrześcijaństwa syryjskiego, które mimo inwazji muzułmańskiej w roku 629 było aktywne aż do XII stulecia. Legenda opowiada, że Jezus wysłał list i swój własny portret do króla Edessy, Abgara V Ukkamy (4 przed Chr. 50 po Chr.). Z całą pewnością chrześcijaństwo było tutaj znane od II wieku. Najsławniejszym jego pisarzem był św. Efrem Syryjczyk (ok. 306-373), który po opuszczeniu przez Rzymian w roku 363 jego rodzinnego Nisibis założył “szkołę Persów” w Edessie. Cesarz Zenon zamknął tę szkołę w roku 489 z powodu ostrych zatargów między nestorianami a monofizytami. Edessa odgrywała rolę głównego miasta dla syryjskiego Kościoła prawosławnego. Zob. kościół wschodni asyryjski, Kościoły wschodnie, monofizyci, nestorianizm, Syryjski Kościół prawosławny, teologia antiocheńska.

Egzarcha (gr. “kierownik”). Państwowy tytuł oznaczający naczelnika prowincji w cesarstwie bizantyńskim. We wschodnim prawie kanonicznym odnosi się do osoby kierującej częścią ludu Bożego (CCEO 984 § 2), która nie stała się jeszcze w pełni eparchią (CCEO 313), czyli diecezją. Na Zachodzie jego odpowiednikiem jest wikariat apostolski, lub prefektura apostolska. Zob. Kościoły wschodnie, eparchia.

Egzegeza (gr. “wyprowadzanie znaczenia”). Wyjaśnienie znaczenia tekstów świętych, zazwyczaj biblijnych (DV 12 i 23, OT 16). Egzegeci starają się zarówno ustalić, co autorzy biblijni zamierzali powiedzieć w oryginalnym kontekście, czyli co tekst oznaczał, jak wyjaśnić orędzie tekstu na dzisiaj, czyli powiedzieć, co on dzisiaj oznacza. Zob. hermeneutyka, krytyka biblijna, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska.

Egzemplaryzm (łac. “wzór, przykład, model”). Teoria, która w wyjaśnianiu rzeczywistości kładzie nacisk na znaczenie przyczynowości wzorczej. Zwolennicy tej teorii uważają, że wartość korzystnej dla nas działalności zbawczej Chrystusa polega w bardzo dużym stopniu a może nawet wyłącznie na tym, że jest ona dla nas wzorem bezinteresownej miłości, jaką On nam okazał. Teoria ta korzeniami sięga do Piotra Abelarda (1079-1142; zob. DH 721-739). Zob. odkupienie, odpokutowanie, przyczynowość.

Egzorcyzm (gr. “zaprzysięganie, zaklinanie pod przysięgą”). Wypędzanie złych duchów (albo nawet samego diabła) z ludzi opętanych albo nawiedzonych ich mocą. Pewną formę egzorcyzmu odnajdujemy w modlitwach poprzedzających chrzest. W wypadku człowieka opętanego egzorcysta wyznaczony przez biskupa sprawuje obrzęd składający się z modlitw, pokropienia wodą i włożenia rąk (CIC 1172; nie ma nic na ten temat w CCEO). Wykonywanie egzorcyzmu opiera się na tym, co Chrystus i Jego uczniowie czynili w podobnych wypadkach (Mt 10, 1; Mk 1, 21-28; Łk 4, 31-37; 11, 14-23; Dz 19, 11-12). W styczniu 1999 roku Watykan opublikował nowy obrzęd egzorcyzmu; poprzedni został po raz ostatni przejrzany w roku 1614. Zob. demony, diabeł, opętanie diabelskie, sakramentale.

Egzystencjalizm (łac. “istnienie”). Prąd filozoficzny, religijny i literacki, którego reprezentantami są pisarze tacy, jak: Soren Kierkegaard (1813-1855), Fiodor Dostojewski (1821-1881), Miguel de Unamuno (1864-1936), Karl Jaspers (1863-1969) i Martin Heidegger (1889-1976). Wywarł on poważny wpływ na teologię katolicką i protestancką. Ogólnie rzecz biorąc, prąd ten podkreśla znaczenie osób jako jednostek i ich wolności oraz stara się dociec, na czym polega autentyczna egzystencja. Przedstawiciele tego prądu różnią się między sobą i zajmują pozycje od ateistów z przekonania, jak Jean-Paul Sartre (1905-1980) i Simone de Beauvoir (1908-1986), aż po wierzących chrześcijan, jak Rudolf Bultmann (1884-1976) i Gabriel Marcel (1889-1973). Zob. teologia dialektyczna.

Eklezjologia (gr. “nauka o Kościele”). Gałąź teologii, która zajmuje się systematycznie początkami, naturą, wyróżniającymi cechami oraz posłannictwem Kościoła. W Piśmie Świętym nie można wprawdzie odnaleźć wyraźnie sformułowanej nauki o Kościele, Nowy Testament podsuwa nam jednak różne jego obrazy, takie jak: obraz oblubienicy Chrystusa (Ef5, 25; Ap 21, 2; 22, 17), Ciała Chrystusa (Rz 12,4-5; 1 Kor 12, 12-27; Ef 1, 22-23; Kol 1, 18. 24), Ludu Bożego (1 P 2,20; Rz 9,25), świątyni Ducha Świętego (1 Kor 3, 16; 6, 19), rodziny Bożej (Ef 2, 19-22; por. LG 6-8). Św. Ireneusz z Lyonu (ok. 130 - ok. 200), w walce z gnostykami oraz ich rzekomymi objawieniami dostępnymi tylko dla wybranych, podkreślał widzialną sukcesję apostolską Kościołów lokalnych, która może być rozpoznana przez każdego człowieka. Św. Cyprian z Kartaginy (zm. 258) napisał pierwszy traktat o jedności Kościoła. Prawie wszystkie rozłamy Kościoła były związane pośrednio lub bezpośrednio z różnymi sposobami interpretowania jego widzialności i świętości. Kiedy donatyści twierdzili, że sakramenty są ważne tylko wtedy, gdy są sprawowane przez godnych szafarzy, św. Augustyn z Hippony (354-430) wyjaśniał, że świętość Kościoła nie wyklucza grzeszników, ale z góry zakłada ich istnienie. Jak to ujął wiele wieków później Karl Rahner (1904-1984), Kościół jest świętym Kościołem grzeszników. W dziełku pt. Summa de Ecciesia (łac. “Zarys nauki o Kościele”), napisanym przez Jana z Torquemady (1388-1468), wuja wielkiego inkwizytora, mamy ślad rozwoju eklezjologii jako oddzielnej dyscypliny, która do większego znaczenia doszła dopiero na skutek kontrowersji czasów reformacji. Rozłam między Wschodem, a Zachodem doprowadził w prawosławiu do rozwoju eklezjologii bardziej pneumatologicznej, żeby można było wytłumaczyć jedność Kościołów miejscowych w tej samej wierze. Ogromny wpływ na rozwój eklezjologii katolickiej wywarł św. Robert Bellarmin (1542-1621), a później nauka Soboru Watykańskiego I (1869-1870). W naszym stuleciu wkład w rozwój tej dyscypliny wniósł ruch ekumeniczny, a także Sobór Watykański II oraz prace naukowe takich teologów, jak: Ives Congar (1904-1995), Avery Dulles (ur. 1918), Karl Rahner (1904-1984), Francis A. Sullivan (ur. 1922 r.) i Jean-Mańe-Roger Tillard (ur. 1927). Teologowie prawosławni, tacy jak: Mikołaj Afanasjew (1893-1966) i Jan Zizioulas (ur. 1931) rozwinęli eklezjologię opartą na Eucharystii. Głównymi zagadnieniami eklezjologii są: początki Kościoła w Starym Testamencie, posługiwanie Jezusa, Jego zmartwychwstanie, zesłanie Ducha Świętego, stosunek Kościoła do królestwa Bożego, różnorodność wzorów dla Kościoła, jego posłannictwo w świecie i dla świata, wreszcie jego natura pneumatologiczna, charyzmatyczna, instytucjonalna, hierarchiczna i eschatologiczna. Głównym tematem kształtującym spotkania przedstawicieli Kościołów rzymskokatolickiego i prawosławnego wschodniego na Rodos/Patmos (1980) i w Balamand w Libanie (1993) był Kościół jako namacalna tajemnica. Zob. cechy Kościoła, charyzmaty, Ciało Chrystusa, Duch Święty, eschatologia, extra ecclesiam nulla salus, febronianiazm, gallikanizm, gnostycyzm, hierachia, koncyliaryzm, Kościół, Lud Boży, prymat, reformacja, sobornost, Sobór Watykański I, Sobór Watykański II, synod, Światowa Rada Kościołów, Świętych obcowanie, teologia misyjna, ultramontanizm, urząd nauczycielski Kościoła, wyznanie augsburskie.

Ekologia (gr. “nauka o domu, o gospodarstwie”). Nauka o wzajemnym oddziaływaniu człowieka na to, co go otacza. Jako przedstawiciele Boga mężczyźni i kobiety mieli być odpowiedzialnymi gospodarzami tego, co stworzone (Rdz 1, 26-31; zob. Hi 28, 1 -2, 9-11). Zadaniem epoki mesjańskiej było przywrócenie tego wszystkiego, co natura utraciła przez grzech (Iz 11, 6-8; por. Ez 47,1-12). Chrześcijanin ma nadzieję, że całe stworzenie ma udział w chwale (Rz 8, 18-30), która ogarnia nową ziemię i nowe niebo (2 P 3,12-13). Ta nadzieja zachęca do świadomego wzięcia udziału w pracy nad ochroną naszego środowiska; sprawą tą zajął się w swoim nauczaniu Jan Paweł II (ur. 1920), a także teologia stworzenia wywodząca się od Jürgena Moltmanna (ur. 1926) i innych. Zob. Mesjasz, natura, stworzenie.

Ekonomia (gr. “zarządzanie gospodarstwem”). Boży plan zbawienia rodzaju ludzkiego ukazany w stworzeniu, a przede wszystkim w odkupieniu, które jest dziełem Jezusa Chrystusa (Ef 1,10; 3,9). W teologii wschodniej wyrazu “ekonomia” używa się także na oznaczenie ustępstw Kościoła na rzecz ludzkiej słabości; w szczegółowych wypadkach udziela on przecież dyspensy od swoich własnych przepisów kanonicznych. Zob. Trójca immanentna, zbawienie, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Ekskomunika (łac. “wykluczenie ze wspólnoty”). Wyłączenie z życia sakramentalnego i korzystania z pełni praw w Kościele (CIC 1331; CCEO 1434). Ekskomunika albo automatycznie następuje po dokonaniu pewnych czynów, albo bywa ogłaszana przez sąd kościelny lub odpowiednią władzę. Zob. anatema, ferendae sententiae, latae sententiae.

Ekspiacja (łac. “odpokutowanie za winę, oczyszczenie”). Wynagrodzenie za grzechy i naprawa szkód wyrządzonych Bogu i porządkowi moralnemu. Żydzi potrzebę odpokutowania za grzechy wyrazili w ustanowieniu dnia pokutnego, Jom Kippur. Nowy Testament, a szczególnie autor Listu do Hebrajczyków, uważa, że Chrystus jako Kapłan i Ofiara a zarazem jako przedstawiciel nas wszystkich odpokutował za nasze grzechy i oczyścił skalany świat (Hbr 2, 17-18; 9, 6-10. 18; zob. Rz 3, 24-25; Tt 2, 13-14). Zob. grzech, Jom Kjppur, kapłani, Najświętsze Serce Jezusa, odkupienie, ofiara, sakrament pokuty, skrucha, zadośćuczynienie, zbawienie.

Ekumeniczny sobór. Zob. sobór powszechny.

Ekumenizm (gr. “świat zamieszkały”). Ogólnoświatowy ruch wśród chrześcijan, którzy przyjmują Jezusa jako Pana i Zbawiciela i natchnieni przez Ducha Świętego przez modlitwę, dialog, a także innymi sposobami poszukują możliwości usunięcia barier i zaprowadzenia takiej jedności Kościoła, jakiej chciał Chrystus (J 17, 21; zob. Ef 4, 4-5; UR 1-4). Chrześcijańska społeczność podzieliła się po Soborze Efeskim (431), po Soborze Chalcedońskim (451), wskutek schizmy między Wschodem, a Zachodem datowanej umownie na rok 1054, podczas reformacji w wieku XVI, a także później. Sobór Watykański II naucza, że prawdziwy Kościół “trwa" w Kościele katolickim, nie można go jednak po prostu z nim utożsamiać (LG 8). Wiara w Chrystusa i sakrament chrztu są źródłem rzeczywistej, choć niedoskonałej, jedności wśród chrześcijan (LG 15). Szczególnie prawosławie łączy z katolikami wiele wspólnych elementów wiary i życia sakramentalnego, łącznie z Eucharystią i sukcesją apostolską (zob. OE 27-30). Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan (osiem dni modlitw o religijną jedność wszystkich chrześcijan), obchodzony od 18-go do 25-go stycznia każdego roku, zapoczątkował w 1908 roku założyciel Society of Atonement (Towarzystwa Pokutnego). O. Paul Wattson (1863-1940), wtedy jeszcze członek Protestanckiego Kościoła Episkopalnego w Stanach Zjednoczonych. W następnym roku, wraz z innymi zakonnikami, siostrami i osobami świeckimi swej wspólnoty w Graymoor, został on przyjęty na łono Kościoła katolickiego. Zob. Communicatio in Sacris, dialog, hierarchia prawd, oikoumene, schizma, Sobór Watykański II, sukcesja apostolska, Światowa Rada Kościołów, wiara i ustrój.

Elekcja (łac. “wybór”). W prawie kanonicznym wyrazem “elekcja” oznacza się procedurę prawną dokonaną przez uprawnionych wyborców w celu wyznaczenia kogoś na stanowisko kościelne, np. wybór papieża przez kardynałów podczas konklawe (zob. CIC 349).

Emanacja (łac. “wypływanie, wydzielanie się”). Rzeczywistość, która ze swego źródła (z Boga) wypływa tak, jak światło wypływa ze słońca. Temu sposobowi wyrażania się, który sięga korzeniami do Plotyna i neoplatonizmu i był używany przez św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), sprzeciwiało się wielu chrześcijan, ponieważ sprawia on wrażenie, jakoby świat był rzeczywistością konieczną i niemal utożsamiał się z Bogiem - zamiast tego, że został on dobrowolnie przez Boga stworzony (zob. DH 3024; ND 331). Zob. gnostycyzm, neoplatonizm, panteizm.

Emmanuel (hebr. “Bóg z nami”). Symboliczne imię przeznaczone dla dziecka zapowiedzianego przez Izajasza królowi Achazowi (Iz 7,14). Św. Mateusz interpretuje ten znak jako proroctwo o narodzeniu Jezusa (Mt 1, 23) i kończy własną Ewangelię odpowiednią obietnicą: “A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni...” (Mt 28, 20). Zob. chrystologia, dziewicze poczęcie Jezusa.

Encyklika (gr. “list okólny”). List biskupa przeznaczony do szerokiego rozpowszechnienia. Od wieku XVIII katolicy zachodni stosują ten wyraz na oznaczenie listu skierowanego przez papieża do całego Kościoła albo do jego części. Encykliki papieskie same z siebie nie są nieomylnymi wypowiedziami, lecz raczej autorytatywnymi stwierdzeniami zwyczajnego urzędu nauczycielskiego (zob. DH 3884-3885). Chrześcijanie wschodni autorytatywne listy swoich patriarchów zawsze nazywali “encyklikami”; także anglikanie posługuj ą się tym wyrazem od czasu pierwszej konferencji w Lambeth (1867) na oznaczenie orędzia wydawanego pod koniec takich konferencji. Zob. konferencje w Lambeth, urząd nauczycielski Kościoła.

Enhypostazja (gr. “w osobie”). Nauka o tym, że Chrystus ma pełną ludzką naturę, która się uosobiła w ten sposób, że została przyjęta przez hipostazę albo słowo. Człowieczeństwo Chrystusa istnieje w hipostazie Słowa Bożego (stąd enhypostazja). Zapewne przedstawiciel neochalcedonianizmu Leoncjusz z Jerozolimy (VI wiek), a nie współczesny mu imiennik, przedstawiciel orygenizmu, Leoncjusz z Bizancjum, wymyślił to określenie i rozwinął naukę, której później udzielił poparcia św. Jan z Damaszku (ok. 650 - ok. 750). Żeby wyjaśnić naukę Soboru Chalcedońskiego (451) o jednej Osobie Chrystusa w dwóch naturach. Zob. anhypostazja, hipostazja, logos, neochalcedonizm, orygenizm, Sobór Chalcedoński.

Enkratycy (gr. “powstrzymujący się, wstrzemięźliwi”). Nazwa, której się używa na oznaczenie różnych wczesnochrześcijańskich postaci albo grup głoszących hasła krańcowe; zazwyczaj powstrzymywali się oni od mięsa, wina, a nawet od małżeństwa. To właśnie wśród takich skrajnych ugrupowań powstały niektóre ewangelie apokryficzne. Zob. asceza, doketyzm, ebionici, Ewangelie apokryficzne, gnostycy.

Entelechia (gr. “realizujący swą własną doskonałość”). Urzeczywistnienie tego, co jest możliwe, osiągnięcie celu, dla którego coś istnieje. Zob. arystotelizm, przyczynowość.

Entuzjazm (gr. “owładnięcie przez Boga”). Stan ekstatyczny lub emocjonalny, przypisywany specjalnemu wpływowi Ducha Świętego. Św. Paweł ostrzega przed tłumieniem oddziaływania Ducha Świętego przez proroctwo lub inne nadzwyczajne dary (1 Tes 5, 19-22), jednakże miłość uznaje za dar najwyższy (1 Kor 12, 13-13, 13). W dziejach chrześcijaństwa entuzjazm religijny, jeżeli był po właściwym rozeznaniu poddany kierownictwu, wydawał często trwałe korzystne owoce. Źle ukierunkowane roszczenie sobie prawa do szczególnego wpływu Ducha Świętego może spowodować znaczne szkody (zob. DH 803-808; ND 317-320). Zob. charyzmaty, prorok, przeżycie religijne, rozeznanie duchów.

Eparchia (gr. “prowincja, okręg”). Wyraz często występujący w kanonach soborów powszechnych na Wschodzie, a oznaczający kościelną jednostkę administracyjną kierowaną przez metropolitę. Obecnie odpowiada ona diecezji. Zob. diecezja, egzarcha.

Epifania (gr. “ukazanie się, objawienie”). Ogólnie rzecz biorąc, jest to każde objawienie się bóstwa w czasie i przestrzeni (Wj 3,12; 19,18; Dz 2,3-4). Pisma św. Jana wskazuj ą na wcielenie i na całe życie Chrystusa jako na epifanię (J 1, 14; 1 J 1, 1-3). Na Wschodzie, przynajmniej od IV wieku, 6 stycznia obchodzi się jako większe święto Epifanię, podczas której święci się cały cykl objawień Chrystusa w narodzeniu, pokłonie Mędrców, chrzcie w Jordanie i pierwszym cudzie w Kanie Galilejskiej (J 2,1-11). Z czasem Boże Narodzenie zaczęto na stałe obchodzić 25 grudnia, chociaż w tradycji ormiańskiej do dzisiaj sieje wspomina 6 stycznia. Na Wschodzie, gdzie chrzest nazywa się także photismos (gr. “oświecenie”), święto Epifanii obchodzi się ze światłami, a wody rzek itp. (które przedstawiają Jordan) święci się przez zanurzenie w nich krzyża. Na Zachodzie w uroczystość Epifanii święci się przybycie Mędrców do Betlejem oraz objawienie Chrystusa poganom; następna niedziela jest niezmiennie poświęcona wydarzeniu Chrztu Pańskiego, podczas gdy wesele w Kanie Glilejskiej jest wspominane w drugą niedzielę zwykłą w roku C. Mimo to antyfona do pieśni Maryi (Magnificat) z drugich nieszporów uroczystości Objawienia Pańskiego zachowała ten potrójny, łączny charakter: “W tym dniu tak świętym trzy cuda wysławiamy: dziś gwiazda przywiodła Mędrców do żłóbka; dziś podczas godów woda stała się winem; dziś Chrystus dla naszego zbawienia przyjął od Jana chrzest w Jordanie”. Zob. Boże Narodzenie, chwała, teofania, teologia Janowa.

Epikleza (gr. “wezwanie”). Ogólnie rzecz biorąc, każde wezwanie skierowane do Boga, aby pobłogosławił lub uświęcił rzecz stworzoną (por. 1 Tm 4, 1-5). W anaforze, czyli kanonie mszalnym, epikleza jest modlitwą z prośbą, żeby Duch Święty albo Logos zstąpił na dary ofiarne i zamienił je w Ciało i Krew Chrystusa dla duchowego pożytku tych, którzy je przyjmują. W Średniowieczu trwał spór o to, czy konsekracja dokonywała się przez słowa ustanowienia, jak to utrzymywali łacinnicy, czy łącznie z następującą epikleza, jak to jest w większości greckich i orientalnych anafor (por. DH 1017, 2718, 3556). Reforma liturgiczna, dokonana po Soborze Watykańskim II, sprawiła, że w nowych modlitwach eucharystycznych umieszczono epiklezę przed konsekracją (prośba, aby dary zostały przemienione) i po konsekracji (prośba, aby przystępujący do Komunii św. zostali przemienieni). Wydaje się, że dyskusja, czy modlitwa Uświęć tę ofiarę (łac. “quam oblationem” = tę ofiarę) przed konsekracją oraz Racz wejrzeć na nie (łac. Supra quae) i Pokornie Cię błagamy (łac. Supplices te) po konsekracji w starym Kanonie Rzymskim, (pierwsza modlitwa eucharystyczna) są częściami epiklezy, została rozstrzygnięta na korzyść opinii, że cała anaforajest epiklezą. Zob. anafora, Duch Święty, kanon, konsekracja, modlitwa eucharystyczna.

Episkopat (gr. “episkopos = nadzorca, biskup”). Rządy Kościołem przez biskupów, którzy wspólnie jako następcy kolegium apostolskiego, w oparciu o Nowy Testament, tworzą obecne kolegium biskupów odpowiedzialne za sprawowanie tych rządów. Zob. biskup, diecezja, kolegialność, ordynariusz, papież, sukcesja apostolska.

Epistemologia (gr. “nauka o wiedzy”). Gałąź filozofii zajmująca się ludzką wiedzą, jej naturą, źródłami, kryteriami, możliwościami i ograniczeniami. Zob. filozofia.

Epistoła (gr. “list”). Wyraz, którego tradycyjnie używało się na oznaczenie każdego z 21 listów Nowego Testamentu, a także drugiego z niedzielnych czytań mszalnych poprzedzających Ewangelię.

Eremici (od gr. “pustynia”). Ludzie, którzy się odsuwają od społeczności, żeby prowadzić życie samotne poświęcone modlitwie i umartwieniu. Miejsce, w którym tacy ludzie żyją, nazywa się eremem albo pustelnią. Wprawdzie po reformacji zmniejszyła się liczba eremitów, ale wiele elementów z ich życia przetrwało w takich zakonach monastycznych, jak: kartuzi, kameduli i karmelici. Kościół łaciński do dzisiaj jeszcze uznaje prowadzenie takiego samotnego życia pod warunkiem, że ludzie ci złożą śluby na ręce miejscowego biskupa i pozostaną pod jego ostatecznym kierownictwem (zob. CIC 603). W Kościele wschodnim eremitów jest wielu i znani są jako anachoreci. Zob. anachoreci, góra Athos, życie monastyczne, życie zakonne.

Eros (gr. “miłość pożądliwa”). Tradycyjnie określa się tak miłość poszukująca zadowolenia z siebie samej. Miałaby ona być różna zarówno od tego, co wyrażamy słowem greckim agape, oznaczającym miłość Boga dającą samą siebie w Chrystusie i domagającą się odpowiedzi od człowieka (1 J 4, 7-12), jak i od tego, co wyrażamy słowem greckim filia, czyli przyjaźń, oznaczającą istnienie miłości między krewnymi i przyjaciółmi. Zob. agape, miłość 1-2.

Erytrejski Kościół prawosławny. Nowo utworzony, autokefaliczny Kościół erytrejski, zaliczający się do tych prawosławnych Kościołów orientalnych, które nie uznają Soboru Chalcedońskiego (451 r.) i tym samym nie są w łączności z patriarchą Konstantynopola. Kościół ten, na czele którego stoi arcybiskup Asmary, stolicy Erytrei, posiada około 1.700.000 wiernych. Erytrea tworzyła starożytne królestwo Aksum, którego stolica, Aksum, była również uważana za święte miasto chrześcijaństwa etiopskiego. Po stuleciach rządów ottomańskich, włoskich i etiopskich, Erytrea uzyskała niepodległość 24 maja 1993 r. Rozmowy z papieżem Shenoudą III Egipskim i Synodem Koptyjskim umożliwiły patriarsze Paulosowi z Etiopii i arcybiskupowi Filiposowi z Erytrei rozdzielenie się we wrześniu 1993 r.; jednocześnie zgodzili się oni na kontynuowanie ścisłej współpracy. Zob. chrześcijaństwo etiopskie, chrześcijaństwo koptyjskie, prawosławie orientalne, Sobór Chalcedoński.

Eschatologia (gr. “nauka o rzeczach ostatecznych”). Gałąź teologii systematycznej zajmująca się ostatecznym królestwem Bożym takim, jakie zostało wyrażone w czasach przygotowania w Starym Testamencie (np. nadzieje mesjańskie), w przepowiadaniu Jezusa i nauczaniu Kościoła nowotestamentalnego. Według Alberta Schweitzera (1875-1965) Jezus błędnie oczekiwał na natychmiastowe nadejście tego królestwa. Zgodnie z przeciwstawnym twierdzeniem eschatologii urzeczywistnionej, której reprezentantem jest Charles Harold Dodd (1884-1973), Jezus głosił, że dzięki Jego posługiwaniu już nadeszło to, co jest w tym królestwie istotne. Stanowiska pośrednie przyjmują, że królestwo Boże zaczęło istnieć razem z posługiwaniem, śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa (zob. Łk 11, 20; 1 Kor 10, 11), dopełni się ono jednak (zob. Mk 13; Łk 11, 2; 1 Kor 15, 20-28), kiedy Chrystus przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych (zob. Mt 25, 31-46; Ap 22, 12-13). Eschatologia, będąc czymś więcej niż tylko gałęzią teologii, oznacza skierowanie ku przyszłości całego naszego obecnego istnienia. Zob. Królestwo Boże, literatura apokaliptyczna, Mesjasz, millenaryzm, nadzieja, paruzja, teologia Janowa, zmartwychwstanie umarłych.

Eschaton (gr. “rzecz ostateczna”). zob. paruzja.

Esencja i egzystencja. Zob. istota i istnienie.

Esencja i energie (gr. “oddziaływanie”). Zob. istota i energie.

Esseńczycy. Ascetyczne i doskonale zorganizowane ugrupowanie żydowskie, o którym wspominają: Filon (ok. 20 przed Chr. - ok. 50 po Chr.), Pliniusz Starszy (ok. 23-79) oraz Józef Flawiusz (ok. 37 - ok. 100). Prawdopodobnie ich historia rozpoczyna się w drugim stuleciu przed Chrystusem, i trzeba ich chyba utożsamiać ze wspólnotą z Qumran. Zob. rękopisy z qumran.

Estetyka (gr. “odczuwający”). Zasady wydawania sądu o przedmiotach pięknych. Teologia potrzebuje zasad estetycznych, ukształtowanych przez doświadczenie artystyczne, kulturalne i kontemplacyjne, aby we właściwy sposób ocenić wizerunki materialne ukazujące i przekazujące rzeczywistości duchowe i Boże (por. GS 57, 62; IM 6; SC 122-123). Zob. teologia piękna.

Etiologia (gr. “opowiadanie o przyczynach”). Historia “wyjaśniająca”, w jaki sposób jakaś rzeczywistość zaistniała, przez opowiadanie określonego wydarzenia, które zgodnie z przypuszczeniem twórcy opowiadania stało u jej początku. W taki sposób dziwna forma geologiczna została wyjaśniona opowieścią o dziejach żony Lota (Rdz 19, 26). Etiologicznie wyjaśnia się imiona takich osób, jak: Abraham (Rdz 17,5), Mojżesz (Wj 2,10), “Izrael” jako nowe imię nadane Jakubowi (Rdz 32,28), a także nazwy miejscowości jak Beerszeba (Rdz 21, 31). Hermann Gunkel (1862-1932) dokonał znacznego dzieła, analizując i kwalifikując etiologie biblijne. Idąc za Karlem Rahnerem (1904-1984), niektórzy nazywają pierwsze jedenaście rozdziałów Księgi Rodzaju “etiologią historyczną”, czyli zbiorem opowieści, które mają na celu wyjaśnienie naszej obecnej sytuacji wobec Boga. Autorzy Starego Testamentu z jednej strony doświadczyli dobroci Boga jako Wybawiciela i Stworzyciela, z drugiej strony jednak poznali także rzeczywistość grzechu i jego następstw. Napięcie zachodzące między łaską i grzechem w obecnej rzeczywistości wyjaśniali oni, sięgając aż do początku rodzaju ludzkiego. Nie znaczy to, że pierwsze rozdziały Pisma Świętego przekazują nam opowiadania historyczne. Oznacza to natomiast, że rzeczywiste wydarzenia pierwotne tłumaczą obecną sytuację człowieka. Zob. grzech pierworodny, krytyka biblijna, protologia, stworzenie.

Etyka (gr. “zwyczaj, etos”). Ta gałąź filozofii, która zajmuje się studiami nad zasadami moralnymi, żeby ustalić, co jest dobre lub złe albo co człowiek może swobodnie czynić lub czego powinien unikać. Etyka deontologiczna, której przedstawicielem jest Immanuel Kant (1724-1804), uważa postępowanie ludzkie za moralnie dobre wtedy, gdy kierowane poczuciem obowiązku wypełnią swe powinności niezależnie od powodowanych przez to skutków oraz szanuje istoty ludzkie jako cele same w sobie. Etyka utylitarna, której przedstawicielem jest Jeremy Bentham (1748-1832), a którą zmodyfikował John Stuart Mili (1806-1873), utrzymuje, że skutki działania są ostateczną normą moralności i próbuje stworzyć “największą szczęśliwość największej liczby”. Zob. teologia moralna, wolna wola.

Eucharystia (gr. “dziękczynienie”). Wyraz, którego się używa na oznaczenie sprawowania obrzędu Mszy św., a szczególnie jej drugiej części następującej po Liturgii Słowa. Punkt szczytowy osiąga podczas konsekracji w przemianie chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa, a kończy się Komunią św. Wyrazem “eucharystia” oznaczamy ponadto rzeczywistą obecność Chrystusa pod postaciami Chleba i Wina (DH 1640,1651; ND 1517, 1526). Eucharystia, będąca najważniejszym spośród sakramentów i stanowiąca ośrodek życia Kościoła, została ustanowiona przez Chrystusa podczas Ostatniej Wieczerzy (DH 1637, 1727; ND 1514, 1537). Eucharystia dzięki temu, że jest Ofiarą uwielbienia i dziękczynienia, w której Chrystus jest obecny jako Kapłan i Ofiara, a. uobecnia Nowe Przymierze (1 Kor 11,25; Łk 22,20) zawarte przez Jego śmierć i zmartwychwstanie, które nas pojednało z Bogiem (DH 1740, 1742; ND 1546, 1547) b. uprzedza dopełnienie królestwa Bożego. Jako posiłek Eucharystia (Dz 2,46; DH 847) sprawia, że jesteśmy gośćmi na Bożej uczcie, i wyraża naszą najgłębszą jedność z Kościołem. Jako ofiara i posiłek Eucharystia jest skutecznym symbolem poświęcenia samego siebie na służbę innym, do której wszyscy chrześcijanie są powołani. Zob. agape, anafora, eklezjologia, epikleza, Komunia święta, Kościół, liturgia, łamanie chleba, Msza, Najświętszy Sakrament, ofiara, przeistoczenie, przymierze, sakrament, wieczerza pańska.

Euchologion (gr. “modlitewnik”). W tradycji bizantyńskiej i koptyjskiej tekst używany przez biskupów, kapłanów i diakonów podczas sprawowania liturgii. Euchologion wielki zawiera liturgie św. Bazylego (ok. 330-379) i św. Jana Chryzostoma (ok. 347-407), liturgię darów uprzednio konsekrowanych oraz błogosławieństwa na różne okazje. Euchologion mały zawiera formuły używane przy sprawowaniu sakramentów. Zob. chrześcijaństwo bizantyjskie, chrześcijaństwo koptyjskie, diakon, kapłan, liturgia.

Eulogia (gr. “błogosławieństwo, rzecz pobłogosławiona”). W tym drugim znaczeniu wyrazem tym posługujemy się na oznaczenie chleba poświęconego, ale nie konsekrowanego, który rozdzielano wiernym pod koniec sprawowania Eucharystii. Praktyka ta na niektórych terenach, gdzie się mówi po francusku, przetrwała w postaci tzw. “pain bénit”, czyli chleba poświęconego. W liturgiach wschodnich jego odpowiednikiem jest “antidoron” (gr. “zamiast daru”), rozdawany w praktyce wszystkim obecnym w czasie sprawowania obrzędu. Zob. poświęcenie.

Eunomianizm. Herezja szerzona przez biskupa Kyzikos, Eunomiusza (zm. ok. 395). Twierdził on, że Bóg jest substancją niezrodzoną, całkowicie prostą i wręcz sprowadzalną do pojęcia niezrodzoności. Syn Boży jest pierwszym bytem stworzonym przez Ojca, a Duch Święty jest stworzony przez Syna. Przeciwko tak wyraźnemu racjonalizmowi zarówno co do treści, jak co do metody wystąpili: św. Bazyli Wielki (ok. 330-379), św. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. Grzegorz z Nyssy (ok. 335 - ok. 395), utwierdzając prawowierną naukę Kościoła odnośnie Trójcy Przenajświętszej oraz właściwe poczucie wiary chrześcijańskiej, która szanuje tajemnicę i “jest dopełnieniem naszych dowodów” (Grzegorz z Nazjanzu, Mowa 29 [Teologiczna III]). Tym samym odróżnili oni niepoznawalną i niewysłowioną istotę Boga od energii, poprzez które Bóg sam nam się objawia - odróżnienie to św. Grzegorz Palamas uczynił kluczowym dla teologii prawosławnej. Zob. anomoios, duchoburcy, istota i energie, ojcowie kapadoccy, palamizm, racjonalizm, Sobór Nicejski I, teologia apo

Eutanazja (gr. “łagodna śmierć”). Działanie (lub jego zaniechanie), które zmierza do świadomego spowodowania śmierci pacjenta. Należy go odróżnić od decyzji o zaprzestaniu stosowania nieproporcjonalnie kosztownych i uciążliwych środków przedłużania życia. Eutanazja została potępiona jako moralnie nie do przyjęcia przez chrześcijańską tradycję, Sobór Watykański II (GS 27) oraz nauczanie papieskie, na przykład przez encyklikę Jana Pawła II z 1995 roku Evangelium Vitae (64-66). Ci, którzy akceptują eutanazję, zazwyczaj czynią to, ponieważ odrzucają cierpienie jako pozbawione sensu, uważają, że osoby starsze, nieuleczalnie chore i upośledzone są dla społeczeństwa finansowym ciężarem oraz twierdzą, że istoty ludzkie mogą samodzielnie decydować o życiu i śmierci. Zob. śmierć, cierpienie Boga.

Eutychianizm. Herezja związana z Eutychesem (ok. 378-454), przełożonym dużego klasztoru w Konstyntanopolu. Został on oskarżony o głoszenie nauki, że Chrystus po wcieleniu ma tylko jedną naturę, czyli physis, mianowicie boską; inaczej mówiąc, oskarżono go o poglądy monofizyckie, według których Chrystus nie ma także ludzkiej natury - takiej jak nasza. Potępiony w 448 r. na miejscowym synodzie w Konstantynopolu, pod wpływem cesarza i patriarchy aleksandryjskiego został w roku następnym zrehabilitowany na soborze, który się zebrał w Efezie, a przez papieża Leona Wielkiego został nazwany “latrocinium” (łac. ssobór zbójecki”). Na Soborze Chalcedońskim jednak (451) Eutyches został potępiony, a wszyscy jego zwolennicy go opuścili (zob. DH 290-303; ND 609-616)). Zob. monofizytyzm, Sobór Chalcedoński.

Ewa (hebr. “żyjąca”). W dziejach zbawienia pierwsza kobieta, “matka wszystkich żyjących” i żona Adama (Rdz 3, 20; Tb 6, 8), który razem z nią popełnił grzech pierworodny (Rdz 3, 1-7; 2 Kor 11,3; 1 Tm 2, 13-14). Zob. Adam, nowa Ewa.

Ewangelia (gr. “dobra nowina”). Orędzie albo przepowiadanie orędzia o tym, że królestwo Boże już jest (Mk l, 14-15) i że Jezus przez powstanie z martwych skutecznie się nam objawił jako Syn Boży i nasz Pan (Rz 1, 3-4; 1 Kor 15, 1-11). Ta dobra nowina przynosi zbawienie każdemu, kto uwierzy (Rz 1, 16), nawiązuje do orędzia św. Pawła (Ga 1, 11) i nawołuje do złożenia ofiary z samego siebie (Mk 8, 34-35; 10, 29). W drugim stuleciu wyraz “Ewangelia” stał się tytułem dla czterech ksiąg Nowego Testamentu, które się zajmuj ą nauczaniem, działalnością, śmiercią! zmartwychwstaniem Jezusa; są to Ewangelie według św. Mateusza, św. Marka, św. Łukasza oraz św. Jana. Zob. Ewangelie apokryficzne.

Ewangelicy. Ogólnie rzecz biorąc, protestanci, którzy kładą nacisk na usprawiedliwienie przez wiarę i na najwyższą powagę Pisma Świętego. “Ewangelickim” nazywamy także główny Kościół protestancki w Niemczech; ponadto “ewangelikami” nazywamy tych wyznawców Kościoła anglikańskiego, którzy: a. kładą nacisk na osobiste nawrócenie, na powagę Pisma Świętego i na pojednanie przez śmierć Chrystusa, b. niezupełnie dzielą poglądy głównego Kościoła anglikańskiego (High Church) na łaskę, Eucharystię i inne sakramenty.

Zob. kościół episkopalny, usprawiedliwienie, wspólnota anglikańska.

Ewangelie apokryficzne. Pisma chrześcijańskie, które powstawały w okresie od II do IV wieku, a których celem było uzupełnienie tego, co nam Ewangelie kanoniczne mówią o narodzeniu, życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. Wśród Ewangelii apokryficznych wyróżniamy m. in.: Ewangelię Hebrajczyków, Ewangelię Marii, Ewangelię Piotra i Ewangelię Tomasza. Zob. Ewangelia.

Ewangelie dzieciństwa. Takie pisma apokryficzne, jak Protoewangelia Jakuba i Ewangelia dzieciństwa Tomasza, które wymyślają cuda i inne wiadomości, aby opowiedzieć - często na sposób fantastyczny dzieje Jezusowego narodzenia i Jego dzieciństwa. Te pisma niekanoniczne trzeba odróżnić od tego, co o dzieciństwie Jezusa opowiadają Ewangelie według św. Mateusza (l, 1-2. 23) i św. Łukasza (1, 5-2, 52). Mateusz i Łukasz nie są co prawda zgodni w szczegółach, zgadzają się jednak w tym, że po dziewiczym poczęciu mocą Ducha Świętego Jezus narodził się z Maryi w Betlejem. Jego przyjście na świat wypełniło to, na co ludzi przygotowywał cały Stary Testament, i sprawiło, że wszystkie narody na ziemi otrzymały zbawcze objawienie (Mt 2, 1-12; Łk 2, 30-32). Zob. apokryfy, dziewicze poczęcia Jezusa, protoewangelia.

Ewangelie synoptyczne (gr. “objęcie wzrokiem”). Ewangelie według św. Mateusza, św. Marka i św. Łukasza, które sobie często ściśle odpowiadają w treści i sposobie wypowiadania się (frazeologia). Wyrażenie pochodzi od protestanckiego znawcy Nowego Testamentu, Jakoba Johanna Griesbacha (1745-1812), który te trzy Ewangelie wydrukował w paralelnych kolumnach, tak że jasno można było dostrzec, że częściej są one ze sobą zbieżne, a rzadziej się między sobą różnią. Żeby wyjaśnić oczywiste powiązania literackie między tymi Ewangeliami, większość współczesnych uczonych opowiada się za teorią dwóch źródeł, według której św. Marek napisał pierwszy, a potem św. Mateusz i św. Łukasz skorzystali z Marka oraz ze zbioru wypowiedzi Jezusa (Źródło “Q” lub Quelle), a także z innych osobnych źródeł, jakie mieli do dyspozycji. Zob. źródło “Q”.

Ewangelizacja. Przepowiadanie wszystkim narodom (Mt 28, 19-20; Rz 10, 12-18) i kulturom Dobrej Nowiny o Jezusie Chrystusie (Mk 1, 1). Mocą Ducha Świętego (Dz 1, 8) orędzie ewangeliczne dociera zarówno do chrześcijan wyobcowanych z Kościoła, jak do niechrześcijan (praca misyjna). Posłannictwo Boże Kościoła nakłada na niego obowiązek szerzenia dobrej nowiny o zbawieniu (CIC 781, 782 § 1; CCEO 584-585). Zob. Ewangelia, misje Kościoła, prozelityzm, w korzenienie w kulturę.

Ewolucja (łac. “rozwój”). Teoria, której twórcą jest Karol Darwin (1809-1882); według niej obecne istoty żywe rozwinęły się stopniowo drogą doboru naturalnego z bytów mniej złożonych. Niektórzy fundamentaliści błędnie utrzymywali, że teoria rozwoju biologicznego kłóci się z opowiadaniem Księgi Rodzaju o stworzeniu; wbrew temu daje ona wspaniały obraz Boga pracującego z mądrością i mocą “od wewnątrz”, aby wyprowadzić wyższe formy życia, a na końcu wyłonić ludzkie istoty. Zob. fundamentalizm, kreacjonizm, poligenizm.

Ex cathedra (łac. “tronu”). Uroczyste i wiążące określenie, dokonane przez papieża na mocy pełni jego władzy apostolskiej jako pasterza i nauczyciela wszystkich chrześcijan (DH 3074-3075; ND 839-840) o prawdach objawionych dotyczących wiary i moralności. Zob. ingres, katerda 1, nieomylność, papież, urząd nauczycielski Kościoła.

Ex opere operantis (łac. “na podstawie tego, czego dokonał działający”). Usposobienie podmiotu konieczne przed przyjęciem sakramentu, które jednak działa niejako przyczyna, lecz raczej jako warunek pełnej skuteczności łaski Bożej (zob. DH 781, 1451, 1601-1613; ND 1309, 1311-1323, 1410). Zob. sakrament.

Ex opere operato (łac. “na podstawie dokonanej czynności”). Obiektywna owocność i skuteczność sakramentów, która jest niezależna od postawy lub zasług przyjmującego, czy szafarza. Zob. donatyzm.

Extra ecclesiam nulla salus (łac. “poza Kościołem nie ma zbawienia”). Sentencja pochodząca od św. Cypriana z Kartaginy (zm. 258), która podkreśla konieczność przynależności do Kościoła Chrystusowego, żeby osiągnąć zbawienie (Mk 16,16; LG 14). Nie oznacza to jednak, że odmawia ona zbawienia tym, którzy nie należą wprawdzie do Kościoła, ale żyją zgodnie z własnym sumieniem odpowiednio do prawd, jakie poznali (LG 16). Zob. chrześcijanie anonimowi, Kościół, nadprzyrodzoność, zbawienie.