D

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dar języków. Zob. glosolalia.

Dary Ducha Świętego. Sposoby ukazywania się Ducha Bożego w ludziach. Do ich wykazu w hebrajskim tekście Izajasza 11, 2 (mądrość, rozum, rada, męstwo, wiedza i bojaźń Boża) Septuaginta i Wulgata dodają jeszcze pobożność jako dar siódmy. W początkowym zamyśle był to poetycki opis obfitości Bożych błogosławieństw dla Króla Mesjańskiego; później te siedem darów zaczęto uważać za łaski dane chrześcijanom przez oddziaływanie Ducha Świętego. Zob. charyzmaty, glosolalia, łaska, Mesjasz, septuaginta, wulgata.

Dary pozaprzyrodzone. Specjalne właściwości, którymi ubogacona została ludzka natura Adama i Ewy oprócz podstawowego nadprzyrodzonego daru łaski. Oficjalna nauka Kościoła mówi o prawości (czyli o wolności od pożądania) i nieśmiertelności (DH 222, 371-372, 396, 1508-1509, 1512, 1926, 1955, 1978, 2616-2617, 3514; ND 501, 504-505, 508-509, 512, 514/26), podczas gdy dociekania teologiczne podsuwaj ą jeszcze inne przywileje. Zob. grzech pierworodny, nadprzyrodzoność, poliganizm, pożądliwość, raj, sprawiedliwość pierwotna.

Dawna protestancka prawowierność. Wierność tym chrześcijańskim prawdom wiary, które zostały wyprowadzone z Pisma Świętego i z nauki wczesnego Kościoła; starały się o nią główne Kościoły wyrosłe z reformacji w XVI i XVII stuleciu. Zob. kalwinem, luteranizm, nowa prawowierność, protestanci, reformacja.

Dedykacja Kościoła. Uroczysty obrzęd zastrzeżony biskupowi lub jego delegatowi, wskutek którego pewien określony budynek zostaje przeznaczony do sprawowania chrześcijańskiego kultu i w ten sposób wskazuje na szczególną obecność Boga i Kościoła w świecie. Na Zachodzie obrzęd ten zazwyczaj obejmuje odprawienie Mszy św. i sprawowanie ceremonii, podczas których budynek zostaje poświęcony, a w ołtarzu umieszcza się relikwie świętych. Na Wschodzie przed sprawowaniem pierwszej Liturgii Eucharystycznej ołtarz się kropi wodą święconą i namaszcza świętymi olejami, tak jak w obrzędach wprowadzenia w tajemnice. Zob. konsekracja, poświęcenie, sakramentale, inicjacja.

De fide (łac. “wchodzący w zakres wiary”). Stwierdzenie teologiczne, mające najwyższy stopień pewności, pochodzące z Bożego objawienia i jako takie ogłoszone przez Urząd Nauczycielski Kościoła. Zob. dogmat, kwalifikacja teologiczna, urząd nauczycielski kościoła.

Definicja ex cathedra. Zob. ex cathedra.

Deifikacja (łac. “przebóstwienie”). Zob. przebóstwienie.

Deizm (z łac. “Bóg”). Pojemny wyraz stosowany na określenie poglądów wielu angielskich, europejskich i amerykańskich pisarzy XVII oraz XVIII wieku, którzy w różny sposób kładli nacisk na rolę rozumu w religii i odrzucali objawienie, cuda i jakikolwiek wpływ Opatrzności na naturę i na dzieje ludzkie. Niektórzy współcześni teolodzy w Europie i Ameryce Północnej negując jakiekolwiek szczególne działanie Boże w świecie stają się deistami naszych czasów. Zob. cud, opatrzność, oświecenie.

Dekalog (gr. “dziesięć słów”). Dziesięcioro przykazań Bożych, w których są krótko sformułowane nasze religijne i moralne obowiązki. Ustaliły się dwie ich wersje przekazane przez Wj 20, 1-17 oraz Pwt 5, 6-21. Jezus nie unieważnił dziesięciorga przykazań, ale nawiązując do Pwt 6, 4-5 i Kpł 19, 18 streścił je w przykazaniu miłości Boga i bliźniego, a także samego siebie (Mk 12, 29-31). Zwrócił On także uwagę na to, że zachowanie Dekalogu może człowieka doprowadzić do pełnej wolności i do wstąpienia między Jego uczniów (Mk 10, 17-21). Zob. doskonałość, miłość 2, naśladowanie Chrystusa, teologia moralna.

Demitologizacja (neologizm gr. łac. “odmitologizowanie”). Zob. odmitologizowanie.

Demiurg (gr. “rzemieślnik, artysta”). Imię nadane przez Platona (427-347 przed Chr.) boskiemu budowniczemu, który ukształtował świat zgodnie z odwiecznymi ideami. Gnostycy sprowadzili demiurga do rzędu niższych bóstw i uczynili go odpowiedzialnym za stworzenie świata materialnego, którym gardzili. Zob. gnostycyzm, stworzenie.

Demonologia (gr. “nauka o demonach”). Nauka o demonach, o ich naturze jako upadłych aniołów oraz o ich roli w kuszeniu ludzi i wyrządzaniu im szkody. Zob. angelologia, aniołowie, gnostycyzm.

Demony (gr. “bóstwo niższego rzędu, demon”). Istoty duchowe, które w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej odpowiadają diabłom, czyli aniołom zbuntowanym przeciw Bogu i skłonnym do wyrządzania szkody ludziom. Zob. diabeł.

Denzinger. Zbiór fragmentów zaczerpniętych z dokumentów Kościoła ułożonych chronologicznie, ogłoszony drukiem w roku 1854 przez Heinricha Josepha Denzingera. Trzydzieste siódme wydanie tego zbioru, przejrzane i poprawione przez Peter Hunermanna, ukazało się w roku 1991. Spośród innych dzieł Denzingera warto wspomnieć jeszcze dzisiaj użyteczny zbiór wschodnich tekstów liturgicznych pt. Ritus Orientalium, Coptorum, Syrorum et Armenorum, wydane w Würzburgu w latach 1863-1864.

Depozyt wiary (łac. “skarb, skarbiec”). To wszystko, co Bóg nam ostatecznie objawił przez Jezusa Chrystusa dla naszego zbawienia, a co się uważa za skarb powierzony Kościołowi do przechowywania, wyjaśniania i wiernego głoszenia wszystkim ludziom aż do skończenia czasów (1 Tm 6, 20; 2 Tm 1, 12, 14; por. DV 10, GS 65). Zob. objawienie, tradycja, urząd nauczycielski kościoła.

Deprawacja (łac. “przekręcanie, psucie”). Zob. skażenie ludzkiej natury.

Determinizm (łac. “określanie, ograniczanie”). Wyjaśnienie wszechświata, według którego wszystkie wydarzenia zachodzą w sposób nieunikniony i bez żadnego wpływu naszej wolnej woli. Według determinizmu genetycznego, ludzkie zachowanie (np. skłonność do przestępstw, czy uzależnienia od narkotyków) jest z góry określone przez odziedziczone geny. Temu poglądowi na rzeczywistość jako na coś z góry ściśle wyznaczonego przeczy potoczne doświadczenie, możliwości wyboru między przeciwieństwami. Zob. przeznaczenie, wiedza uprzednia, wolność.

Deuterokanoniczne księgi. Zob. księgi deuterokanoniczne.

Diabelskie opętanie. Zob. opętanie diabelskie.

Diabeł (gr. “oskarżyciel, kusiciel”). Nazwa używana na oznaczenie Lucyfera lub szatana, przywódcy upadłych aniołów. Aluzje do szatana i jego zwolenników są częste w Piśmie Świętym (np. Mdr 2, 24; Mt 25,41; Łk 10, 18; Jud 6, 9; Ap 12, 9-12; 16, 14). Zob. aniołowie, demony.

Diakon (gr. “sługa”). Idąc częściowo za przykładem siedmiu mężów wybranych po to, by się troszczyli o materialne potrzeby gminy jerozolimskiej (Dz 6, 1-6), diakonów ustanawiano powszechnie w pierwszych stuleciach Kościoła. Później ich znaczenie zmalało na Zachodzie i diakonat stał się po prostu przejściowym stanem przed prezbiterem. Sobór Watykański II opowiedział się za odnowieniem stałego diakonatu dla mężczyzn starszych, żonatych (LG 29), a decyzję tę wprowadzono w życie w roku 1967. Na Zachodzie stali diakoni pełnią powierzone im funkcje administracyjne i duszpasterskie, a ponadto jeżeli są do tego uprawnieni – mogą jako szafarze zwyczajni udzielać chrztu (CIC 861 § 1), głosić uroczyście Słowo Boże, udzielać Komunii św., asystować przy zawieraniu małżeństw (CIC 1108 § 1) i prowadzić pogrzeby. We wschodnich kościołach katolickich diakon może udzielać chrztu tylko w nagłych przypadkach (CCEO 667§ 2); błogosławieństwa podczas ślubu może udzielić tylko asystujący ksiądz (CCEO 823 § 2). Zob. duchowieństwo, duchowny, szafarz, sakrament święceń.

Diakonia (gr. “służba”). Wyraz, którym posługuje się Nowy Testament na wyrażenie rzeczywistości, że kapłaństwo i misja dane zostały Kościołowi na służbę wspólnocie (Dz 1, 17, 25; 21, 19; Rz 11, 13; 1 Tm 1, 12). Sobór Watykański II w ten sposób wyraża się o zadaniach biskupów (LG 24). Zob. kapłaństwo.

Diakonisa. We wczesnym Kościele kobieta pełniąca obowiązki podobne do obowiązków diakona. Diakonisa troszczyła się o chorych i ubogich oraz asystowała kapłanowi udzielającemu chrztu kobietom. Stan diakonisy, głównie ze względu na upowszechnienie się chrztu dzieci, zanikł w średniowieczu, ale odżył w wieku XIX w Kościele anglikańskim i wśród protestantów. Zob. protestanci, wspólnota anglikańska.

Dialog (gr. “rozmowa”). Kulturalna dyskusja między osobami o różnych przekonaniach, prowadzona w celu osiągnięcia porozumienia albo przynajmniej zbliżenia poglądów. Sobór Watykański II (1962-1965) zachęca katolików, by prowadzili dialog z całym światem (GS passim), z wyznawcami religii niechrześcijańskich (AG 16), z różnymi odmianami chrześcijaństwa, i to zarówno z Kościołami wschodnimi (UR 14-18) jak zachodnimi, które się oderwały od Rzymu podczas reformacji (UR 19-23). Dialog z wyznawcami religii niechrześcijańskich nazywamy dialogiem “między religiami” albo “między wiarami”, podczas gdy dialog między Rzymem, a innymi Kościołami chrześcijańskimi nazywamy “ekumenicznym” albo “międzywyznaniowym”. Różne urzędy watykańskie wydaj ą wskazówki (dyrektoria), jak należy taki dialog prowadzić. I tak Sekretariat do Spraw Jedności Chrześcijan, założony w 1960 r. przez Jana XXIII (papież w latach 1958-1963) i przemianowany w 1989 r. przez Jana Pawła II (ur. 1920 r.) na Papieską Radę ds. Popierania Jedności Chrześcijan, wydał Dyrektorium Ekumeniczne część I (1967) i część II (1970), następnie uzupełnienia do niego, a w końcu Dyrektorium w sprawie realizacji zasad i norm dotyczących ekumenizmu (1993), wydanie przejrzane oryginalnego dyrektorium z 1967 i 1970 roku (ND 932a-g). Jeżeli idzie o Kościoły wschodnie, to odróżniamy a. dialog oparty na miłości, a polegający na okazywaniu sobie tych znaków i gestów, które wyrażają zarówno wspólną wiarę wyznawaną przez wszystkich uczestników dialogu, jak pragnienie usunięcia przeszkód uniemożliwiających osiągnięcie pełnej wspólnoty; b. oficjalny dialog teologiczny, zwany czasem “dialogiem prawdy”, podczas którego w dyskusji między przedstawicielami różnych Kościołów dąży się do osiągnięcia pełnej łączności w wierze i życiu sakramentalnym. Zob. ekumenizm, religie świata, Sobór Watykański II, wiara i ustrój.

Diaspora (gr. “rozproszenie”). Początkowo wyraz ten stosowano do Żydów deportowanych podczas podboju asyryjskiego (722 przed Chr.) i babilońskiego (597 przed Chr.), w końcu jednak zaczął on oznaczać wszystkich Żydów żyjących poza granicami Palestyny (J 7, 25), których w czasach Jezusa w samej Aleksandrii mogło być kilkaset tysięcy. Niektórym Żydom posługującym się językiem greckim, a żyjącym w Aleksandrii, Kościół zawdzięcza grecki przekład Starego Testamentu, tzw. Septuagintę. Przepowiadanie chrześcijańskie poza Ziemią Świętą odbywało się najpierw w żydowskich synagogach (Dz 9, 19-20; 11, 19; 13, 5,14-44; 17, 12 itd.). Po zburzeniu świątyni i dalszym rozwoju chrześcijaństwa diaspora Żydów coraz bardziej się odcinała od innych, a ich religia zaczęła się rozwijać w kierunku judaizmu talmudycznego, powszechnego w Średniowieczu i w czasach nam współczesnych. Nowy Testament wyrazem “diaspora” posługuje się na oznaczenie chrześcijan rozproszonych na całym świecie i żyjących w otoczeniu obcym, a często nawet wrogim (Jk 1, 1; 1 P 1, 1). Współczesne prześladowania i ruchy migracyjne spowodowały na szeroką skalę wzrost diaspory chrześcijan wschodnich. W Niemczech wyraz “diaspora” odnosi się do mniejszości wyznaniowych, zarówno katolickich jak protestanckich. Zob. kościół, misje Kościoła, septuaginta, talmud.

Didache (gr. “nauka, nauczanie”). Utwór pochodzący mniej więcej z końca I wieku, kompilacja wielu źródeł dokonana przez wywodzącego się z kręgów żydowskich autora chrześcijańskiego osiadłego w zachodniej Syrii lub we wschodniej Azji Mniejszej. Ukazuje ona drogi prowadzące do życia lub do śmierci, a także zawiera teksty dotyczące chrztu, postu, modlitwy, proroków i Eucharystii. Po pismach Nowego Testamentu Didache i Pierwszy List św. Klemensa to najstarsze dokumenty Kościoła. Zob. ojcowie apostolscy.

Diecezja (gr. “gospodarowanie, zarząd, administracja”). a. Administracyjny podział cesarstwa rzymskiego powstały w wyniku reorganizacji państwa rozpoczętej przez cesarza Dioklecjana (ok. 245-316; w latach 284-305 cesarz rzymski). Z początkiem V stulecia takich diecezji było w cesarstwie rzymskim piętnaście, podzielonych na wschodnie i zachodnie. b. Kiedy wyraz ten przeszedł do słownictwa kościelnego, j ego znaczenie ulegało poważnym przemianom od tego, co teraz nazywamy parafią aż po egzarchię lub okręg kościelny obejmujący kilka prowincji. c. Obecnie wyrazy “diecezja” i “archidiecezja” oznaczają terytorium będące pod bezpośrednią jurysdykcją biskupa lub arcybiskupa. który rządzi w swoim własnym imieniu, a niejako wikariusz kogo innego. Stąd nazywa się on “biskupem diecezjalnym” albo “ordynariuszem”. Diecezja odpowiada eparchii w Kościołach wschodnich. Kodeks Prawa Kanonicznego określa diecezję jako część Ludu Bożego, kierowaną przez jej własnego biskupa jako pasterza, który razem z własnymi kapłanami gromadzi wiernych w Duchu Świętym w celu słuchania słowa Bożego i sprawowania Eucharystii (CIC 369; zob. CCEO 177). Zob. arcybiskup, biskup, egzarchia, eparchia, metropolita, patriarcha, Stolica Święta.

Disciplina arcani (łac. “nakaz zachowania tajemnicy”). We wczesnym Kościele istniała zasada zachowywania w tajemnicy wszystkiego, co dotyczyło obrzędów i pouczeń związanych ze sprawami najświętszymi. Chodziło o to, aby mieć pewność, że katechumeni i poganie nie będą tych spraw traktowali bez uszanowania. Zob. katechumenat.

Discretio spirituum (łac. “rozróżnianie albo rozeznanie duchów”). Zob. rozeznanie duchów.

Divinum officium (łac. “służba Boża”). Zob. liturgia godzin.

Dogmat (gr. “opinia, dekret”). Prawda przez Boga objawiona, jako taka podana do wierzenia przez nieomylny Urząd Nauczycielski Kościoła i z tego powodu wiążąca raz na zawsze dla wszystkich wierzących (DH 3011, 3073-3075; ND 121, 839-840; LG 25). Mimo swojej powagi dogmaty nie są ostateczną normą. Ostateczna reguła wiary przekazywana jest raczej przez “Pismo Święte wzięte razem ze świętą Tradycją” (DV 21), oraz przez kult w Kościele. W Kościele wschodnim wyrazu “dogmat” używa się na oznaczenia nauczania soborów (szczególnie pierwszych siedmiu soborów powszechnych), przyjętego przez wszystkie lokalne Kościoły we wzajemnej łączności i będącego pokarmem wiernych podczas sprawowania liturgii i w życiu codziennym. Zob. depozyt wiary, hierarchia prawd, objawienie, siedem soborów powszechnych, sobór powszechny, urząd nauczycielski kościoła.

Doketyzm (gr. “mniemanie, przypuszczenie, pozór”). Wczesnochrześcijańska herezja, według której Syn Boży był tylko pozornie człowiekiem. Ciało Jego uważano za rzeczywistość niebieską albo za ciało podobne tylko do tego, które mają ludzie; uważano nawet, że to Szymon Cyrenejczyk cierpiał zamiast Syna Bożego. Przeciwstawiając się poglądom doketów, które już Nowy Testament odrzucał (1 J 4, 1-3; 2 J 7), Kościół nauczał, że Chrystus wziął z Maryi dokładnie takie ciało, jakie my mamy, i że rzeczywiście cierpiał na sposób ludzki (DH 76, 292, 1338, 1340-1341). Zob. chrystologia, teologia janowa.

Doxa (gr. “chwała”). Zob. chwała.

Doksologia (gr. “wysławianie”) Oddawanie chwały Bogu. Psalmy często wysławiają Boga (Ps 8, 66,150), podobnie dzieje się w Nowym Testamencie (Rz 16, 27; 1 Tm 6, 16; 1 P 4, 11; Ap 4, 11; 5,12). a. Wczesny Kościół rozwinął formułę, którą nazwano “doksologią subordynacjonistyczną”: “Chwała niech będzie Ojcu przez Syna w Duchu Świętym”. Kiedy arianie zaczęli tej formuły nadużywać i dowodzić na jej podstawie, że Syn jest niższy od Ojca, a Duch Święty niższy od Syna, św. Bazyli Wielki (ok. 330-379) przyczynił się do wprowadzenia doksologii równorzędnej: “Chwała Ojcu i Synowi, i Duchowi Świętemu”. Ta późniejsza doksologia powszechnie się przyjęła i jest znana jako “doksologia krótka”, podczas gdy “doksologia długą” zaczęto nazywać “Chwała na wysokości Bogu” z rzymskiej liturgii mszalnej (por. Łk 2,14). b. Doksologiczny styl teologii, oparty na oddawaniu czci i na zasadzie modlitwy, na Zachodzie rozwinął G. Wainwright (ur. 1939) i inni. Zob. gloria, teologia wschodnia.

Doktor kościoła (łac. “uczony”). Tytuł nadawany niektórym świętym za znakomite i prawomyślne nauczanie. Od wieku VIII na Zachodzie uznano czterech takich doktorów: papieża św. Grzegorza Wielkiego (ok. 540-604), św. Ambrożego z Mediolanu (ok. 330-395), św. Augustyna z Hippony (354-430) i św. Hieronima (ok. 342-420). W następnym stuleciu na Wschodzie św. Bazyli Wielki (ok. 330-379), św. Grzegorz z Nazjanzu (329-389) i św. Jan Chryzostom (347-407) zaczęli uchodzić za “trzech hierarchów i nauczycieli Kościoła powszechnego”. Następnie dodano św. Atanazego z Aleksandrii (ok. 296-373), żeby było czterech doktorów wschodnich odpowiadających czterem zachodnim. Papież Benedykt XIV (1675-1758) opracował zasady, na podstawie których uznaje się świętego za doktora Kościoła; należą do nich przede wszystkim wybitność nauki i świętość życia. Ostatnim świętym wschodnim, który został doktorem Kościoła był św. Efrem Syryjczyk (ok. 307-373), ogłoszony doktorem w 1920 roku przez Benedykta XV (papież w latach 1914-1921).W 1970 roku papież Paweł VI dołączył dwie święte kobiety do grona doktorów Kościoła: św. Katarzynę ze Sieny (ok. 1347-1380) i św. Teresę z Avila (1515-1582). W 1997 roku papież Jan Paweł II do tego grona dołączył św. Teresę z Lisieux (1873-1897), tym samym liczba doktorów Kościoła wynosi obecnie trzydziestu trzech. Zob. ojcowie kapadoccy, trzej teologowie.

Doktryna (łac. “nauka”). Nauczanie Kościoła w wielu jego formach zmierzające nie tylko do przekazania autentycznych prawd wiary, ale także do dostarczenia pokarmu chrześcijańskiemu życiu i ożywieniu kultu. Zob. ortodoksja, urząd nauczycielski Kościoła.

Donatyzm. Schizma, która powstała ok. roku 311 z powodu konsekracji biskupiej Cecy liana z Kartaginy dokonanej przez biskupa Feliksa z Aptung, którego oskarżono o zdradę podczas prześladowania szalejącego za panowania cesarza Dioklecjana. Biskupi, którzy się z tą konsekracją nie zgadzali, wybrali na biskupa Majoryna, którego następnie zastąpił Donat stąd nazwa schizmy. Wydaje się, że donatyści nie uznawali ważności sakramentów sprawowanych przez niegodnych szafarzy i domagali się ponownego chrztu od chrześcijan, którzy na nowo popadli w grzechy (zob. DH 123, 705 i 913). Św. Augustyn z Hippony (354-430) bardzo mocno przeciwstawił się donatystom. Konferencja zwołana w roku 411 w Kartaginie bardzo ich osłabiła, a ostatecznie zanikli, kiedy Arabowie zniszczyli Kościół w Północnej Afryce. Zob. nowacjanizm, schizma, ważność.

Doskonałość. Stan tych, którzy są dojrzali, wewnętrznie urobieni, i pozostają bez skazy (Hi 1,1). Kazanie na górze nazywa Boga wzorem naszej doskonałości (Mt 5, 48) i celem, który jest ściśle związany z dokładnym wypełnieniem prawa miłości (Mk 2, 28-34; Kol 3, 14) oraz stanowi dążenie wypełniające całe nasze życie (Flp 3, 12). Wszyscy ochrzczeni zostali wezwani do doskonałości, a niektórzy do praktykowania “trzech rad ewangelicznych”: dobrowolnego ubóstwa (Mt 19,21), całkowitego powstrzymania się od kontaktów płciowych (zob. Mt 19, 10-12) i posłuszeństwa przełożonemu zakonnemu. Zob. miłość 2, świętość, życie zakonne.

Doświadczenie religijne. Zob. przeżycie religijne.

Dozyteusz. Zob. wyznanie wiary Dozyteusza.

Drugie przyjście Chrystusa. Zob. paruzja.

Dualizm (z łac. “duo = dwa”). Próba interpretacji rzeczywistości, która wyjaśnia wszystko przez przyjęcie istnienia dwóch niezależnych od siebie pierwotnych zasad. Przykładem dualizmu filozoficznego jest system kartezjański (Renę Descartes: 1596-1650); filozof ten wyjaśniał wszechświat istnieniem dwóch nie dających się zredukować zasad: umysłu i materii, mimo to utrzymywał, że ostatecznie Bóg stworzył obydwa te pierwiastki. Radykalny dualizm teologiczny zazwyczaj głosi istnienie dwóch walczących ze sobą bóstw - dobrego i złego; tak wierzyli manichejczycy i niektórzy gnostycy we wczesnym Kościele, a w Średniowieczu albigensi i katarzy na Zachodzie, a bogumiłowcy na Wschodzie. Chrześcijaństwo przyjmuje istnienie dualizmu warunkowego między duszą a ciałem, a przede wszystkim między Bogiem a wszechświatem stworzonym głosi jednak, że w Chrystusie następuje pojednanie wszystkiego z Bogiem (2 Kor 5, 18-20). Zob. albigensi, bogumiłowcy, gnostycyzm, katarzy, manicheizm.

Duch. Zob. Duch Święty, dusza.

Duchoburcy. Sekta powstała pod koniec IV stulecia, która odmawiała Duchowi Świętemu pełni bóstwa. Jej zwolenników zwano także niewłaściwie macedonianami gdyż po śmierci biskupa Macedoniusza z Konstantynopola (zm. ok. 362) dołączyli do niej jego sprzymierzeńcy. Sekta ta została potępiona na Soborze Konstantynopolitańskim I (381), który, używając określeń biblijnych, dogmatycznie ogłosił bóstwo Ducha Świętego, nie mówiąc jednak o Jego współistotności z Ojcem i Synem (zob. DH 150-151; ND 12-13). Zob. Duch Święty, macedonianie, Sobór Konstantynopolitański I, Sobór Nicejski I, współistotny.

Duchowieństwo. Rzeczownik zbiorowy oznaczający wyświęconych diakonów, prezbiteriów i biskupów. Zob. biskup, diakon, kapłan.

Duchowny. Człowiek, któremu w Kościele powierzono jakiś urząd i związane z nim ściśle określone zobowiązania i uprawnienia ponad te, jakimi się cieszą ludzie świeccy, inne jednak niż te, jakie mają zakonnicy (por. CIC 232; CCEO 328). Człowiek świecki staje się duchownym z chwilą otrzymania święceń diakonatu. Zob. laikat, tonsura, życie zakonne.

Duchowość. Systematyczne i rozważne praktykowanie modlitewnego, pobożnego i zgodnego z przepisami życia chrześcijańskiego. W praktyce duchowość chrześcijańska zawsze nawoływała do życia ascetycznego i modlitewnego, w którym kierownictwo duchowe i światło Ducha Świętego ułatwiają rozpoznanie kierunku, w jakim są prowadzone jednostki i wspólnoty (1 Tes 5, 19-22; 1 J 4, 1). Szkoły czy style duchowości często kierowały się charyzmatami takich zakonów, jak: benedyktyni, dominikanie, franciszkanie, jezuici, karmelici i kartuzi. Duchowość jako przedmiot studiów obejmuje zagadnienia teologiczne (łącznie z liturgicznymi), biblijne, historyczne, psychologiczne i społeczne. Teologia wschodnia tym różni się od zachodniej, że duchowości przyznaje pierwszeństwo. Zob. asceza, duch święty, hezychazm, kontemplacja, łaska, mistyka, modlitwa, naśladowanie Chrystusa, pneumatologia, pobożność, przeżycie religijne, rozeznanie duchów, życie monastyczne.

Duch Święty. Trzecia Osoba Trójcy Przenajświętszej, którą się adoruje i której się cześć oddaje razem z Ojcem i Synem jako jednemu w naturze i równemu w osobowej godności z Ojcem i Synem. Sobór w miejscowości Braga (675) dodał do Nicejsko-konstantynopolitańskiego wyznania wiary wyrażenie, że Duch Święty pochodzi od Ojca “i Syna" (czyli Filioque). We wcześniejszych wschodnich sformułowaniach przyjmowano, że Duch Święty nie został zrodzony jak Syn Boży, ale że pochodzi od Ojca “przez Syna” (per Filium). Wspólne wszystkim trzem Osobom Trójcy Przenajświętszej dzieło uświęcenia przypisujemy Duchowi Świętemu, pociąga ono bowiem ze sobą fakt, że Duch Święty daruje nam wtedy siebie (J 20, 22; Rz 5, 5). Św. Atanazy z Aleksandrii (ok. 296-373) i św. Cyryl z Aleksandrii (zm. 444) walczyli o uznanie bóstwa Ducha Świętego właśnie dlatego, że czyni On nas podobnymi Bogu przez przebóstwienie i uświęcenie. Bóstwo Ducha Świętego dogmatycznie zostało ogłoszone na Soborze Konstantynopolitańskim i w roku 381. Zob. charyzmaty, epikleza, filioque, pneumatologia, apropriacja, Sobór Florencki, Sobór Konstantynopolitański I, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Dusza. Duchowy pierwiastek istot ludzkich, który żyje także po ich śmierci. Zgodnie ze Starym Testamentem nefesz (hebr. “tchnienie życia”) pochodzi od Boga i zanika po śmierci człowieka. Wyrażenie “moje nefesz” może oznaczać tyle, co Ja sam” lub “moja dusza” (Ps 3, 2-3; zob. Mk 8, 34-36). Nowy Testament -podobnie jak Septuaginta - często używa wyrazu psyche (gr. “dusza”) na oznaczenie pierwiastka życia (Rz 16, 4; Flp 2, 30). Pod koniec Starego Testamentu język grecki i grecka myśl wprowadziły pojęcie duszy ludzkiej jako czegoś odrębnego od ciała i obdarzonego przez Boga nieśmiertelnością (Mdr 3, 1-9; 9, 15;16, 13). Toteż Nowy Testament wykazuje tu i ówdzie pewien dualizm między ciałem i duszą (Mt 10,28); Łk 16, 22; 23,43; 2 Kor 5, 6-10; Flp 1, 23; 1 P 1, 9), podstawowa jednak jest myśl o istotach ludzkich jako o ciałach ożywionych i przeznaczonych do ostatecznego zmartwychwstania. Wydaje się, że Tertulian (ok. 160 - ok. 220) pod wpływem stoików był przekonany o cielesności duszy, podczas gdy Orygenes (ok. 185 - ok. 254) stanął na drugim krańcu tego układu i twierdził, że nasze dusze nie tylko są duchowe, ale nawet istniały uprzednio. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) duszę rozumiał jako formę ciała. Ten pogląd stał się oficjalną nauką na Soborze w Vienne w roku 1312 (DH 902; ND 405). Przeciw głoszonemu przez Piotra Pompanazziego (1464-1525) neoarystotelizmowi Ojcowie Soboru Laterańskiego V (1513) uczyli, że dusza ludzka jest indywidualna i nieśmiertelna (DH 1440; ND 410). Zob. animizm, antropologia, arystotelizm, materia i forma, nieśmiertelność, preegzystencja, Sobór w Vienne, stoicyzm, śmierć, vestigia trinitatis, węfrówka dusz, zmartwychwstanie, życie pozagrobowe.

Duszpasterz. Zob. pasterz.

Duszpasterski urząd. Zob. urząd duszpasterski.

Dwanaście świąt. Główne święta w roku liturgicznym wschodniego prawosławia, roku który zaczyna się pierwszego września. Są to: Narodzenie Matki Bożej, obchodzone 9 września (ikona często przedstawia poczęcie Maryi); Odnalezienie i Podwyższenie Krzyża Świętego, obchodzone 14 września; Wprowadzenie Świętej Dziewicy do świątyni 21 listopada; Narodzenie Chrystusa 25 grudnia; Objawienie Pańskie 6 stycznia (ikona przedstawia chrzest Chrystusa); Ofiarowanie Pana Jezusa 2 lutego; Zwiastowanie Pańskie 25 marca; Niedziela Palmowa; Wniebowstąpienie; Zesłanie Ducha Świętego; Przemienienie Pańskie 6 sierpnia; Koimesis (Zaśnięcie) Matki Bożej 15 sierpnia. Wielkanoc, jako święto nad świętami, obchodzone w każdą niedzielę i wszystkie inne święta, na tej liście nie figuruje. Tajemnica Wielkanocna umieszczona jest w samym centrum Ikony Dwunastu Świąt. Zob. Boże Narodzenie, epifania, hipopante, kalendarz liturgiczny, Kościoły wschodnie, Niedziela Palmowa, pięćdziesiątnica, przemienienie, tajemnica wielkanocna, Wielkanoc, Wniebowstąpienie, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny.

Dyoteletyzm (gr. “dwie wole”). Nauka Kościoła, że w Chrystusie są dwie wole, odpowiednie do Jego dwóch natur. Chociaż są odrębne, Jego wola boska i ludzka współpracują ze sobą w doskonałej moralnej jedności (zob. DH 556-558, 2531; ND 635-637). Zob. monofityzm, monoteletyzm, Sobór Konstantynopolitański III.

Dyptychy (gr. “podwójny, dwoisty, podwójna tabliczka do pisania”). Imiona osób żywych lub zmarłych, które miały być odczytywane podczas sprawowania Eucharystii, pierwotnie wypisywane na dwóch tabliczkach połączonych klamrami. Wypisanie imion wybitnych osobistości na takich tabliczkach oznaczało łączność z nimi, a skreślenie ich imion z listy oznaczało wyłączenie ich ze wspólnoty, czyli ekskomunikowanie. Liturgia bizantyńska przy bardziej uroczystych okazjach do dzisiaj stosuje wypisywanie na tabliczkach imion osób żyjących. Zob. modlitwa Eucharystyczna.

Dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże.

Dzieje zbawienia. Cała historia ludzi i świata, w którym zamieszkują, jeżeli się na nią patrzy jako na dramat zbawienia trwający od chwili stworzenia aż po paruzję i odnajdujący swój ośrodek w Chrystusie (Ef 1, 3-14; Kol 1, 15-20). Zagadnienie dziejów zbawienia, rozwinięte przez takich uczonych protestanckich, jak Johann Christian Konrad von Hofmann (1810-1877), dało klucz do teologii Starego Testamentu Gerhardowi von Rad (1901 - 1971). Ukazywał on dzieje Izraela przekazywane początkowo w wyznaniach wiary (Pwt 26, 2-9; Joz 24, 2-13). Te dzieje zbawienia są naznaczone nieustannie narastającymi oczekiwaniami na to, że obietnice Boże się spełnią w przyszłości. Dla Oskara Cullmanna (1902-1999) rzeczywistość zewnętrznych wydarzeń jest rzeczą główną w Bożym dziele zbawienia, które szczyt osiąga w Chrystusie. Łukaszowy układ dziejów zbawienia, w którym Chrystus się ukazuje jako pełnia czasów, dla Cullmanna jest sercem teologii Nowego Testamentu. Sobór Watykański II posługiwał się wyrażeniem “dzieje zbawienia”, rozumiejąc je praktycznie jako synonim “dziejów objawienia” (DV 2 - 11, 14-15, AG 3). Zob. nadzieja, Objawienie, odkupienie, paruzja, prorok, wyznanie wiary, zbawienie.

Dzień świąteczny. Zob. święto.

Dziesięcina. Dziesiąta część plonów, przeznaczona na utrzymanie duchowieństwa i na wsparcie misji Kościoła realizowanej przez szkoły, szpitale, pomoc dla potrzebujących oraz dzieła ewangelizacji. W Starym Testamencie wspieranie utrzymania kapłanów i miejsc kultu (zob. Rdz 14, 16-20; Pwt 12, 6. 11. 17) było nakazane przez Prawo (zob. Lb 18, 25-32; Pwt 14, 22-29). Nowy Testament uważa za rzecz słuszną, aby chrześcijańskie wspólnoty wspierały tych, którzy głoszą Dobrą Nowinę (zob. Mt 10, 10; Łk 10, 7; 1 Kor 9,7-14; 1 Tm 5, 18). Ostatecznie po nawróceniu Europy na chrześcijaństwo dziesięciny stały się częścią płaconych podatków. Tam, gdzie władze państwowe już nie uznają Kościoła ani go nie wspierają w ten sposób, potrzebne są dobrowolne datki. Ofiary zbierane na tacę podczas ofiarowania wyrażaj ą w kontekście liturgicznym pragnienie wiernych wspierania misji Kościoła. Zob. Kościół i państwo, sprawiedliwość, wspólnota.

Dziesięcioro Przykazań Bożych. Zob. Dekalog.

Dziewictwo. Stan powstrzymania się od małżeństwa i stosunków płciowych. Od czasów wczesnego Kościoła grupy mężczyzn i kobiet praktykowały życie w konsekrowanym dziewictwie, naśladowaniu Chrystusa, realizowaniu w życiu nieustannej modlitwy, w służbie potrzebującym i w takim postępowaniu, żeby mogli być znakami ostatecznego Bożego królestwa (zob. LG 42, PC 1, 12, OT 10, CIC 604). Zob. bogumiłowcy, celibat, czystość, enkratycy, katarzy, życie monastyczne, życie zakonne.

Dziewicze poczęcie Jezusa. Akt, podczas którego Najświętsza Maryja Panna poczęła Jezusa mocą Ducha Świętego i bez udziału ludzkiego ojca. Opierając się na Ewangeliach (Mt 1, 18-25; Łk 1, 26-38), chrześcijańska tradycja oraz zwyczajna nauka Kościoła zgadzały się co do tego, że Jezus w ten sposób został poczęty; przekonanie to przynajmniej pośrednio popiera Apostolskie wyznanie wiary; “Który się począł z Ducha Świętego i narodził się z Maryi Panny". Fakt, że Jezus się narodził z kobiety, wskazuje na Jego człowieczeństwo. Natomiast fakt, że się począł wskutek szczególnej interwencji Ducha Świętego, wskazuje na Jego bóstwo: Jest On “Emmanuelem, czyli Bogiem z nami” (Mt 1, 23). Zob. chrystologia, Duch Święty, mariologia, wcielenie.

Dziewicze porodzenie. Narodzenie dziecka bez interwencji ludzkiego ojca. Niektórzy nadal twierdzą, że opowiadanie o dziewiczym poczęciu Jezusa zostało zaczerpnięte z pogańskich mitów o kobietach, które wydały na świat nadzwyczajne dzieci przy współudziale bóstw męskich. Mity te jednak różnią się całkowicie od opowiadania o dziewiczym poczęciu Jezusa, którego opis znajduje się w Ewangeliach dzieciństwa św. Mateusza i św. Łukasza. W swym dziele Griechische Mythen in christlicher Deutung Hugo Rahner wykazał powierzchowność tego typu porównań. Zob. dziewicze poczęcie Jezusa.