C

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Całopalenie. Zob. ofiara całopalna.

Cechy Kościoła. Istotne właściwości Kościoła Chrystusowego: jedność, świętość, katolickość i apostol-skość (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Kiedy Jan Wiklif (ok. 1330-1384) i Jan Hus (ok. 1372-1415) położyli nacisk na “duchową” stronę Kościoła, w roku 1431 dominikanin, kardynał Jan de Torquemada (wuj późniejszego wielkiego inkwizytora) napisał traktat o Kościele oparty na jego czte-rech widzialnych cechach. W okresie reformacji tacy katoliccy apologeci, jak kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579) i św. Robert Bellarmin (1542-1621) podkreślali z naciskiem te cechy, żeby odpowiedzieć takim autorom, jak Marcin Luter (1483-1546), który utrzymywał, że charakterystyczną cechą prawdzi-wego Jezusowego Kościoła jest nauczanie nieskażonej Ewangelii. W ostatnich latach profetyczne ujaw-nianie niesprawiedliwości i działalność skierowana przeciw niej zaczęła odgrywać większą rolę jako wi-dzialny znak świętości Kościoła w świecie (zob. Jan Paweł II Sollicitudo rei socialis z roku 1987). Zob. apostolskość, eklazjologia, Husyci, katolickość, kościół 2, reformacja, świętość, świętość Kościoła.

Celebrans. Biskup, kapłan lub diakon, który prowadzi sprawowaną liturgię. Większe uwrażliwienie na czynne uczestnictwo w liturgii wszystkich wiernych oznacza, że obecnie mówimy o “przewodniczącym” zgromadzeniu, zwłaszcza jeśli Eucharystia jest koncelebrowana przez dwóch, lub więcej księży. Na Za-chodzie koncelebrę Eucharystii popierał Sobór Watykański II (l 962-1965). Chrześcijanie wschodni, któ-rzy podkreślają wspólnotowy charakter wszelkiej liturgii, pielęgnują koncelebrę. Nawet sakrament eucha-laion (gr. “święty olej”), czyli namaszczenie chorych, najchętniej jest sprawowany przez siedmiu, lub przynajmniej kilku kapłanów. Zob. biskup, diakon, kapłani, koncelebra, namaszczenie chorych, Sobór Watykański II.

Celibat (łac. “bezżenność”). Rezygnacja z małżeństwa ze względów religijnych. Mnisi, mniszki oraz inni mężczyźni i kobiety prowadzący życie zakonne wyrażają to zobowiązanie ślubem. W Kościele rzymskim celibatu wymaga się od kandydatów do kapłaństwa; stałym diakonom nie wolno zawierać małżeństwa po przyjęciu święceń (CIC 247, 1037). Wśród katolików obrządku wschodniego istnieje również ducho-wieństwo żonate (CCEO 373-376). Kapłani i diakoni prawosławni są zazwyczaj żonaci, nie mogą jednak zawierać małżeństwa - nawet jeżeli owdowieją - po otrzymaniu święceń. Biskupi wschodni muszą być bezżenni. Kanon trzeci Soboru Nicejskiego I (325) zabraniał duchownym mieszkania z kobietami, za wyjątkiem matki, siostry, ciotki, lub kogoś poza wszelkim podejrzeniem. Synod Quinisextum (691-692) powtórzył ten zakaz w swym kanonie piątym, jak również w kanonie trzynastym zezwolił duchownym na Wschodzie żenić się przed diakonatem, ale nie po. Przyjmuje się, że na Zachodzie celibat duchownych wprowadzono na Synodzie w Elwirze (Granada), który odbył się około 306 roku, jednakże odnośny ka-non (trzydziesty piąty) jest dodatkiem późniejszym. Papież św. Grzegorz VII (Hildebrand) (papież w la-tach 1073-1085) podtrzymał wymóg celibatu dla duchowieństwa na synodach w 1074, 1075 i 1078 roku. Zob. diakon, kapłan, Sobór Nicejski I, Synod Quinisextum, ślub.

Celowość. Zasada głoszona przez filozofię scholastyczną, według której wszystkie byty zawsze się kieruj ą w działaniu jakimś celem albo zamiarem, nawet jeśli tę zasadę stosuje się w różny sposób do bytów działających, rozumnych i nierozumnych. Zob. Scholastyka.

Cenobici (gr. “prowadzący życie we wspólnocie”). Na Wschodzie zakonnicy po ślubach, którzy żyją we wspólnocie i zachowują te same dla wszystkich wskazania co do życia wewnętrznego, czyli reguły. Zob. góra Athos, życie monastyczne, życie zakonne.

Ceremonia. Jakakolwiek czynność religijna sprawowana w kościele, którą, jeżeli jest to nabożeństwo liturgiczne, zwykle prowadzi wyświęcony duchowny, a jeżeli jest to czynność paraliturgiczna, jak odma-wianie różańca, często osoba świecka. Grecy mówią o akoluthia (“nabożeństwo kościelne”), które to określenie oznacza obrzędy i gesty stosowane przy danej okazji. Zob. celebrans, liturgia, różaniec, sza-farz.

Cezaropapizm. Stosowana przez państwo praktyka wkraczania w sprawy kościelne pod pozorem strze-żenia interesów ludzi wierzących. W państwowej religii pogańskiej cesarze rzymscy byli odpowiedzial-nymi za kult najwyższymi pontifikami. Po przejściu na chrześcijaństwo wykazywali oni często brak po-szanowania dla niezależności porządku kościelnego. Kiedy cesarstwo przetrwało głównie na Wschodzie, władcy bizantyńscy zaczęli panować nad patriarchami, zwłaszcza przed kryzysem między Wschodem, a Zachodem w roku 1054. Wielu bizantynologów odrzuca mówienie o “cezaropapizmie” jako mylące, gdyż Kościół i państwo zarówno, w przeszłości, jak i teraz powinny ze sobą współpracować. Zob. chrześcijań-stwo bizantyjskie, Kościół i państwo, symfonia, źródła wschodniego prawa kanonicznego.

Chalcedońskie kościoły. Zob. Kościoły chalcedońskie.

Charakter (gr. “znamię”). Niezmazywalne i niemożliwe do powtórzenia znamię na duszy (DH 1303, 1609; ND 1308, 1319) tych, którzy się stali członkami Ciała Chrystusa (przez chrzest i bierzmowanie) albo Jego pasterzami (przez święcenia). Teolodzy prawosławni mówią po prostu o niepowtarzalności pewnych podstawowych aktów sakramentalnych. Zob. kapłani, res et sacramentum sakrament, sfragis.

Charyzmaty (gr. “dary”) Specjalne dary Ducha Świętego ponad te, które są ściśle potrzebne do zbawie-nia. Bywają one dawane jednostkom lub grupom (zob. 1 Kor 12; LG 10-12) na korzyść Kościoła i świata i zawsze powinna je ożywiać miłość (1 Kor 13, 1). Zob. dar języków.

Charyzmatyk. W znaczeniu ogólnym każdy chrześcijanin wezwany przez Boga i ubogacony przez Nie-go łaskami. W sposób bardziej szczególny wyraz ten oznacza ludzi, którzy otrzymali szczególne dary Ducha Świętego, takie jak: celibat (1 Kor 7, 7), władzę czynienia cudów, rozróżniania duchów i dar języ-ków (1 Kor 12, 10). Zob. łaska, zielonoświątkowcy.

Cherubikon, czyli hymn cherubinów. W liturgii bizantyńskiej hymn, który towarzyszy przejściu z Li-turgii Słowa do Liturgii Eucharystycznej. Hymn ten zaprasza zgromadzonych wiernych, porównanych do cherubinów, czyli najwyższego z chórów anielskich, do przyjęcia Króla wszechświata, który nadchodzi z zastępami aniołów. Hymn intonuje się przed rozpoczęciem procesyjnego “wielkiego wejścia” (nie mylić z “małym wejściem”, które poprzedza śpiewanie Ewangelii przez diakona), podczas którego kapłan nie-sie chleb i wino przeznaczone do konsekracji. Podczas “wielkiego wejścia” hymn cherubinów zostaje przerwany; jego śpiew zostaje wznowiony po zakończeniu “wejścia”. Zob. aniołowie, celebrans, chrze-ścijaństwo bizantyńskie, diakon, liturgia eucharystyczna, liturgia słowa.

Chiliazm (gr. “tysiąc”). Zob. millenaryzm.

Chór. Specjalna część katedry lub kościoła przeznaczona dla śpiewaków, którzy swym śpiewem towa-rzyszą obrzędom liturgicznym. Początkowo chór był częścią świątyni, zajmowaną przez tych, którzy co-dziennie odmawiali Liturgię Godzin. Obecnie chóry często znajdują się na galerii, lub w jakimś innym miejscu kościoła, które nie zasłania widoku sprawowanych obrzędów. Sobór Watykański II (1962-1965) podkreślał rolę chóru w prowadzeniu śpiewu zgromadzenia wiernych (SC 121). Nauczanie takie nie było raczej potrzebne na Wschodzie, gdzie wszystkie modlitwy liturgiczne są śpiewane. Prefacje Liturgii Eu-charystycznej nawiązuj ą do chórów anielskich, które zgodnie chwalą Boga. Zob. aniołowie, kantor, li-turgia, officium divinum.

Chóry anielskie. Sposób sklasyfikowania aniołów w dziewięciu chórach, wybiegający poza dane biblij-ne, a upowszechniony przez Dionizego Pseudo-Areopagitę, nieznanego z imienia pisarza chrześcijań-skiego z końca V lub początku VI wieku. Jego dziewięć chórów anielskich było podzielonych na trzy grupy po trzy chóry: Serafini, Cherubini i Trony; Panowania, Moce i Potęgi; Zwierzchności, Archanioło-wie i Aniołowie. Zob. aniołowie, aniołowie stróżowie.

Chrystocentryzm. Systematyczne opieranie teologii i życia wewnętrznego człowieka na Osobie i dzie-łach zbawczych Jezusa Chrystusa.

Chrystofania (gr. “objawienie się Pomazańca”) Objawienie się Jezusa jako Bożego Pomazańca albo Me-sjasza. Wydarzyło się to nie tylko podczas chrztu Jezusa w Jordanie (Mt 4, 16-17; Mk 1, 9-11; Łk 3, 21-22) i nie tylko podczas przemienienia Jezusa na Górze Tabor, ale przede wszystkim podczas objawień Pana Zmartwychwstałego. Zob. Mesjasz, namaszczenie, przemienienie, zjawienie Zmartwychwstałego Pana.

Chrystologia (gr. “nauka o Chrystusie”). Teologiczne spojrzenie na Jezusa Chrystusa, wyjaśniające w sposób systematyczny, kim i czym On jest sam w sobie dla tych wszystkich, którzy w Niego wierzą. No-wy Testament zawiera różne chrystologiczne spojrzenia na Chrystusa, nie ujmując ich systematycznie. Zob. chrystologia funkcjonalna, soteriologia, unia hipostatyczna.

Chrystologia funkcjonalna. Chrystologia, która skupia się na zbawczej działalności Chrystusa i dzięki temu w bardzo dużym stopniu zbiega się z soteriologią. Z konieczności jednak zakłada ona chrystologię ontologiczną, która się ogniskuje na tym, kim i czym jest sam Chrystus. Zob. chrystologia, soteriologia.

Chrystologia oddolna. Odmiana chrystologii, której podstawą i źródłem jest przebadanie ludzkich dzie-jów Chrystusa zwłaszcza tak, jak nam je przedstawiają Ewangelie synoptyczne. Zob. Chrystologia “lo-gos-anthropos”, ewangelie synoptyczne, teologia antiocheńska.

Chrystologia odgórna. Odmiana chrystologii, której podstawą i źródłem jest fakt, że Jezus jest odwiecz-nym Słowem Bożym albo Synem Bożym, który zstąpił na nasz świat (J 1, 14). Zob. Chrystologia “logos-sarks”, teologia aleksandryjska.

Chrystologia “logos-anthropos” (gr. “Słowo-Człowiek”). Jest to chrystologia “oddolna”, znamienna dla Teodora z Mopsuestii (ok. 350-428) i dla szkoły antiocheńskiej, a zmierzająca do utrzymania pełnego człowieczeństwa Jezusa Chrystusa. Po przyjęciu istnienia dwoistości natur (pełnej ludzkiej natury Chry-stusa i pełnej Jego natury Bożej) antiocheńczycy stanęli przed pytaniem: W jaki sposób bóstwo i człowie-czeństwo Chrystusa zjednoczyło się w jednym działającym podmiocie? Ich chrystologia mogła zejść na manowce i zagubić rzeczywistą jedność Chrystusa, a skończyć na przyjęciu istnienia dwóch podmiotów: przyjmującego człowieczeństwo Słowa i przyjętego przez Słowo Człowieka - Jezusa. Zob. Chrystologia oddolna, nestorianie, Sobór Chalcedoński, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska.

Chrystologia “logos-sarks” (gr. “Słowo-Ciało żywe”). Chrystologia “odgórna”, znamienna dla Oryge-nesa (ok. 185 - ok. 254) i św. Cyryla Aleksandryjskiego (zm. 444), ukierunkowana na odwiecznie istnie-jące Słowo Boże, które schodzi na świat. Szkoła aleksandryjska dochodziła zazwyczaj do dobrych wyni-ków, podtrzymując autentyczne bóstwo i prawdziwą jedność Chrystusa jako podmiotu działającego. Dla niektórych aleksandryjczyków większą trudność sprawiało wykazanie prawdziwego człowieczeństwa Chrystusa i odpowiedź na pytanie: W jaki sposób odwieczne Słowo Boże mogło przyjąć autentyczny i w pełni ludzki sposób działania? Jeżeli idzie o powiązania chrystologii opartej na przeciwstawieniu “Logos-Sarks” oraz chrystologii opartej na przeciwstawieniu “Logos-Antropos”, to Alojzy Grillmeier (1910-1998) zauważył, że nie można ich po prostu utożsamiać odpowiednio ze szkołą aleksandryjską lub antio-cheńską, istnieją bowiem przykłady wskazujące na coś przeciwnego. Zob. neochalcedonizm, Sobór Efe-ski, teologia aleksandryjska.

Chrystologia wzniosła. W odróżnieniu od chrystologii “obniżonej”, chrystologia wzniosła kładzie nacisk na bóstwo Chrystusa. Tego rozróżnienia nie można mieszać z innym, mianowicie z chrystologią explicite i implicite. Zob. chrystologia oddolna, chrystologia odgórna.

Chrystus. Zob. Mesjasz.

Chrystus wiary. Wyrażenie używane na oznaczenie ogromnego rozdźwięku między wnioskami, do ja-kich dojść można, jeżeli się na Jezusa patrzy z czysto historycznego punktu widzenia, a postawą człowie-ka wierzącego, który przyjmuje Jezusa jako Syna Bożego i Zbawiciela świata. Zob. Jezus historyczny, Syn Boży.

Chrzczenie. Przyjęcie do wspólnoty Kościoła, czego zewnętrznym znakiem jest otrzymanie chrześcijań-skiego imienia. Na Zachodzie dzieje się to podczas udzielania sakramentu chrztu, na Wschodzie nato-miast z chrztem połączone jest bierzmowanie i pierwsza Komunia św. Zob. chrzest, inicjacja.

Chrzest (ogólnosłowiańskie “chrzcić” = “znaczyć krzyżem”; gr. “baptisma” = “zanurzenie”). Podstawo-wy sakrament “odrodzenia”, który sprawia, że człowiek ochrzczony staje się członkiem Kościoła, a przez to jest zdolny do przyjęcia innych sakramentów. Ochrzczeni po obmyciu wodą i uświęceniu przez Ducha Świętego (J 3, 5; Mt 28, 19), pełni wiary i żalu, zostają oczyszczeni z grzechów, uczestniczą w śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa i rozpoczynają w Nim nowe życie (Rz 6,3-11). W pierwszych wiekach, po chrzcie zazwyczaj natychmiast udzielano sakramentu bierzmowania i Komunii św.; ta praktyka do dzisiaj się utrzymała w Kościele prawosławnym, a w Kościele łacińskim jest obecnie ogólnie obowiązująca w przypadku dorosłych. Chrzest jest niezbędnym warunkiem zbawienia, ale może być zastąpiony przez chrzest krwi (męczeństwo) albo przez chrzest pragnienia (wprost lub nie wprost sformułowane pragnienie przyjęcia chrztu; DH 1524; ND 1928). Zob. charakter, chrzestny, katechumeni, sakrament, inicjacja.

Chrzest dorosłych. Zob. obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych.

Chrzest dzieci. Chodzi o chrzest niemowląt urodzonych w rodzinach chrześcijańskich. Nowy Testament pośrednio wskazuje na praktykę chrztu niemowląt, kiedy opowiada, że całe rodziny przyjmowały wiarę i sakrament chrztu (zob. Dz 10, 1-48; 16, 15, 33; 1 Kor 1, 16). W III wieku św. Cyprian (zm. 258) i Oryge-nes (ok. 185 - ok. 254) wyraźnie mówią o chrzcie niemowląt, a Tertulian (ok. 160 - ok. 220) występuje przeciw tej praktyce. Wygląda na to, że na początku V stulecia praktyka chrztu niemowląt była szeroko znana, a może nawet powszechna. Po powstaniu reformacji najpierw anabaptyści, później baptyści - a także inne ugrupowania - zakazali chrztu niemowląt, który ich zdaniem kłócił się z zasadą osobistego świadomego opowiedzenia się po stronie Chrystusa, czego domagali się od każdego przyjmującego chrzest. Ponieważ jednak każdy człowiek jest powołany do zbawienia wiecznego. Kościół twierdzi, że ma prawo i obowiązek udzielać chrztu dzieciom chrześcijan (zob. DH 2552-2562 oraz 3296) pod warun-kiem, że przynajmniej jedno z rodziców wyraża na to zgodę i jest nadzieja, iż dziecko zostanie wychowa-ne po chrześcijańsku (zob. CIC 867-868). Chrzest dzieci można odłożyć, jeżeli dzięki temu można przy-gotować rodziców do lepszego pełnienia ich chrześcijańskich obowiązków. W prawosławnych Kościo-łach wschodnich dzieciom zaraz po chrzcie udziela się bierzmowania i Komunii św.; w katolickich Ko-ściołach wschodnich dąży się do przywrócenia tej praktyki. Nowy katolicki obrzęd chrztu dorosłych sto-suje tę praktykę, dzieci jednak otrzymują tylko chrzest. Komunii św. i bierzmowania (w takiej kolejności) udziela się im dopiero wtedy, gdy stają się bardziej świadome. Zob. anabaptyści, baptyści, bierzmowanie, chrzest, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, pelagianizm, sakrament.

Chrzest krwi. Zob. męczennik.

Chrzestny. Wyraz na oznaczenie ojca chrzestnego lub matki chrzestnej. Inaczej mówiąc, jest to człowiek dorosły, który jest świadkiem kandydata do chrztu lub bierzmowania. Prawo kanoniczne postanawia, że podczas obrzędu chrztu powinien być obecny osobiście lub przez pełnomocnika przynajmniej jeden chrzestny, a jeżeli to możliwe, dwoje - każde innej płci. Chrzestni powinni być naznaczeni przez samego kandydata (jeżeli jest dorosły) albo przez jego rodziców lub opiekunów, albo wreszcie przez proboszcza. Chrzestny musi być katolikiem ochrzczonym, bierzmowanym i po pierwszej Komunii św. Zazwyczaj powinien mieć przynajmniej szesnaście lat. Nie może być ojcem ani matką kandydata. Imiona i nazwiska chrzestnych wpisuje się do ksiąg metrykalnych. Poza dawaniem dobrego przykładu i zachęcaniem do prowadzenia życia chrześcijańskiego rodzice chrzestni biorą odpowiedzialność za chrześcijańskie wy-chowanie swoich chrześniaków, jeżeli ich rodzice lub opiekunowie zaniedbują swoje obowiązki (zob. CIC 774, 851, 872-874; CCEO 618, 684-685). Jeżeli wymagają tego okoliczności, chrzestnym może być chrześcijanin wschodni nie katolik pod warunkiem, że katolikiem jest drugi chrzestny (CCEO 605 §3). Jest rzeczą pożądaną, żeby świadkami podczas bierzmowania byli świadkowie chrztu, ponieważ biorą oni na siebie podobne obowiązki jak podczas chrztu (CIC 892-895). Zob. bierzmowanie, chrzest, przeszkody małżeńskie.

Chrzest przez pokropienie. Sposób udzielania chrztu w razie niebezpieczeństwa przez trzykrotne po-kropienie (zamiast polania) kandydatów wodą.

Chrzest przez polanie wodą. Sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie głowy kandydata wodą. Wprowadzono ten sposób pierwotnie dla ludzi chorych, których nie można było zanurzyć w wodzie; w wieku XIII sposób ten przyjęto na Zachodzie jako zwyczajny przy udzielaniu chrztu.

Chrzest przez zanurzenie. Zwyczajny sposób udzielania chrztu na Wschodzie prawosławnym i wśród baptystów na Zachodzie. Całe ciało kandydata, a przynajmniej jego głowę, trzykrotnie się całkowicie zanurza w wodzie. Zob. Kościoły wschodnie.

Chrzest przez zanurzenie i polanie wodą. Dawniej bardzo popularny, dzisiaj spotykany tylko u za-chodnich i wschodnich Syryjczyków sposób udzielania chrztu przez trzykrotne polanie wodą kandydata stojącego już w wodzie albo do niej schodzącego. Zob. Syryjski Kościół prawosławny.

Chrześcijanie. Wyraz, którego użyto po raz pierwszy w Antiochii Syryjskiej (Dz 11, 26) na oznaczenie tych ludzi, którzy poszli za Chrystusem.

Chrześcijanie anonimowi. Wyrażenie, którym się posługiwał Karl Rahner (1904-1984) na oznaczenie tych, którzy dzięki łasce udzielonej im przez Chrystusa zostali zbawieni, chociaż (nie z własnej winy) nigdy nie byli ochrzczeni i pozostawali poza wspólnotą chrześcijańską (por. LG 16 i GS 16). Rahner wprowadził to wyrażenie i związane z nim twierdzenie, nawiązując do Bożej woli zbawienia wszystkich ludzi (1 Tm 2,4). Zob. Kościół, zbawienie.

Chrześcijanie malabarscy. Różne ugrupowania chrześcijan obrządku wschodniego mieszkających w Kerala (południowozachodnie Indie). Bardziej znani są oni jako chrześcijanie św. Tomasza, ponieważ nawrócił ich św. Tomasz Apostoł i (jego grób się znajduje w pobliżu Madrasu). Dzieje św. Tomasza z III wieku opisują jego ewangelizację tego regionu oraz męczeńską śmierć. Początkowo należeli oni do tak zwanego (Asyryjskiego) Kościoła Wschodniego, znanego jako Kościół Nestoriański albo Chaldejski, lub jako Wschodni Kościół Syryjski (=Wschód Cesarstwa Bizantyńskiego). Od VIII do XVI wieku metropo-litów wysyłał im patriarcha asyryjski. Kiedy jednak w wieku XVI Portugalczycy przybyli do Indii, chrze-ścijanie malabarscy zostali zmuszeni do zrezygnowania z łączności z patriarchą mezopotamskim, a na synodzie w Diamper w roku 1599, synodzie, który nigdy nie zyskał akceptacji Rzymu, do odwołania ne-storiańskich błędów. Przymusowa latynizacja ich obrządku doprowadziła do wielu rozłamów z Rzymem i do powstania trzech głównych wspólnot; a. Grupa, która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653 i połączyła się z Syryjskim Kościołem Prawosławnym; dla wielu jest ona znana do dziś jako Kościół Jakobitów i posługuje się zachodniosy-ryjską liturgią antiocheńską; b. Grupa, która zerwała jedność z Rzymem w roku 1653, ale w roku 1662 ponownie się z nim połączyła; zezwolono im na przyjęcie - z niewielkimi zmianami - nestioriańskiej Liturgii Addai i Mari, której cechą charakterystyczną jest to, że zawiera pełną epiklezę, ale brakuje w niej słów ustanowienia; c. Grupa syryjska prawosławna (Jakobitów), która się połączyła z Rzymem w roku 1930 i utworzyła (unicki) Kościół Malankarski (Malankara to inna nazwa zamiast Kerala); zachowali oni własną starą liturgię syryjską, przełożoną na język Malaya. Druga z tych grup jest, po Kościele Bizantyńsko-Ukraińskim, największym wschodnim kościołem katolickim, do którego należy ponad cztery miliony osób i który wysyła za granicę wielu misjonarzy. W 1896 roku Trichur, Emakulum i Changanacherry zostały wikariatami apostolskimi, kierowanymi przez duchownych syryjsko-malabarskich. Przywracanie liturgii orientalnej rozpoczęło się za czasów Piusa XI w 1934 roku, a w roku 1957 zostało zaaprobowane przez Piusa XII. Jednakże jej wprowadzenie w 1962 roku rozpętało spór do tej pory w pełni nie rozstrzygnięty. Sytuacja poprawiła się, kiedy w 1992 r. Jan Paweł II nadał Kościołowi Syryjsko-Malabarskiemu rangę Kościoła Archidiecezjalnego Większego, na czele którego stanął kardynał Antony Padiyara (ur. 1921 r.) z Emakulum-Angamały. Zob. kościół asyryjski wschodni, kościoły wschodnie katolickie, cztery kategorie, epikleza, liturgia, nestorianizm, obrządek, Syryjski Kościół prawosławny.

Chrześcijanie świętego Tomasza. Zob. chrześcijanie malabarscy.

Chrześcijaństwo. 1. Religia tych, którzy należą do Kościoła i do wspólnot chrześcijańskich. 2. Wspólna nazwa oznaczająca chrześcijan, kraje chrześcijańskie oraz wpływ kulturalny i religijny reli-gii chrześcijańskiej.


Chrześcijaństwo bizantyńskie. Wspólna nazwa na oznaczenie chrześcijan, którzy należą do bizantyń-skiej tradycji liturgicznej, prawnej, duchowej i teologicznej, wywodząca się od faktu przeniesienia przez Konstantyna Wielkiego w roku 330 stolicy państwa z Rzymu do Bizancjum nad Bosforem i przemianowania tego miasta na Konstantynopol. a. Grecy bizantyńscy - Od roku 381, a szczególnie od roku 451, Konstyntynopol rościł sobie prawo do drugiego miejsca po Rzymie i stał się niekwestionowanym ośrodkiem religijnym dla większości chrześcijan na Wschodzie. W roku 1054 patriarcha i legaci papiescy wzajemnie się obłożyli klątwą. Po zajęciu miasta przez Turków w roku 1453 patriarchowie nadal się cieszyli honorowym pierwszeństwem wśród wszystkich chrześcijan prawosławnych. W roku 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenegoras wzajemnie zdjęli z siebie klątwy, które i tak często nie były brane pod uwagę. b. Słowianie bizantyńscy - Są to ci chrześcijanie tradycji bizantyńskiej, którzy w liturgii posługują się językiem staro-cerkiewno-słowiańskim zamiast języka greckiego. Są to Kościoły zachowujące łączność z Konstantynopolem (np. Rosjanie, Ukraińcy, Serbowie, Bułgarzy, Rusini itd.), a także te, które są w łączności z Rzymem. Nawracanie narodów słowiańskich na chrześcijaństwo rozpoczęła misja świętych Cyryla i Metodego w roku 863. Cyryl ułożył dla języka staro-cerkiewno-słowiańskiego alfabet, tzw. głagolicę, wymieni ona później na “cyrylicę”, która nie została przez tego świętego ułożona, lecz tylko od jego imienia przyjęła nazwę, używaną do dnia dzisiejszego. Z chwilą chrztu księcia Włodzimierza Kijowskiego w roku 988 chrześcijaństwo stało się oficjalną religią na Rusi Kijowskiej. c. Inni chrześcijanie bizantyńscy - Oprócz chrześcijan mówiących po grecku i po słowiańsku istnieje jeszcze kilka grup etnicznych, na przykład Gruzini, niektórzy Arabowie, a przede wszystkim Rumuni, którzy obecnie mają drugie miejsce co do liczby wyznawców Kościoła prawosławnego. Zob. Kościoły wschodnie, Rusini, Sobór Chalcedoński, Sobór Konstantynopolitański I.

Chrześcijaństwo etiopskie. Kościół w Etiopii został założony przez dwóch syryjskich świętych, Frumencjusza i Edecjusza; kiedy Frumencjusz został wyświęcony na biskupa (ok. 350 roku) przez św. Atanazego Wielkiego, Kościół w Etiopii przeszedł pod jurysdykcję patriarchy aleksandryjskiego. Wkrótce chrześcijaństwo stało się religią państwową, a j ego religijną stolicą zostało Aksum, gdzie przebywał metropolita zwany “abuna”, po arabsku “nasz ojciec”. Wskutek kontaktów z Egiptem i za pośrednictwem “dziewięciu Świętych” - prawdopodobnie mnichów syryjskich, którzy przybyli do Etiopii, ponieważ się przeciwstawiali uchwałom Soboru Chalcedońskiego (451) - Kościół etiopski bez żadnej walki stał się niechalcedońskim. Jedność z Rzymem osiągnięta na Soborze Florenckim (1442) trwała krótko (DH 1330-53; ND 208, 408-409, 325-326, 644-646, 810, 1003-1305, 1419). Nawrócenie cesarza na katolicyzm w roku 1621 zakończyło się jego abdykacją w roku 1632. W XX wieku cesarz Hajle Sellasje I zreformował Kościół i doprowadził do powstania w roku 1959 niezależnego patriarchatu etiopskiego. Orientalny prawosławny patriarchat aleksandryjski zachowuje honorowy prymat nad Prawosławnym Kościołem Etiop-skim i Erytrejskim. Dla orientalnego chrześcijaństwa w Etiopii znamienne jest stosowanie pewnych praktyk żydowskich, np. obrzezania i zachowywania szabatu. Językiem używanym w liturgii jest klasyczny gy’yz, natomiast mówi się w języku amharskim. Niewielka grupa etiopskich chrześcijan będących w łączności z Rzymem tworzy etiopski Kościół katolicki, posługuje się obrządkiem etiopskim, a od roku 1961 ma własną stolicę metropolitalną w Addis Abebie. Zob. autokefaliczny, chrześcijaństwo koptyjskie, erytrejski kościół prawosławny, kościoły orientalne, nestorianizm, monofityzm, prawosławie orientalne, Sobór Chalcedoński.

Chrześcijaństwo koptyjskie (arab. “qubti” z gr. “egipski”). Kościół ten powołuje się na tradycję według której został założony przez św. Marka Ewangelistę, którego prawdopodobnie umęczono w Aleksandrii w roku 68. Pod koniec II wieku istniał samodzielnie, a po Soborze Chalcedońskim poszedł swoją drogą, utrzymując formę słowną monofizytyzmu. Język koptyjski, późna odmiana staroegipskiego, stosowany jest obecnie tylko w liturgii, ponieważ językiem ludności kraju stał się arabski. Wysiłki czynione w celu nawiązania większej łączności doprowadziły do tego, że Kościół koptyjski pod koniec XVIII stulecia uznał zwierzchnictwo Rzymu (por. DH 1330-1353; ND 208, 322-326, 408-409, 644-646, 810, 1003-1005, 1419). Dało to początek niewielkiemu obecnie Koptyjskiemu Kościołowi Katolickiemu; większość koptyjskich chrześcijan tworzy Koptyjski Kościół Prawosławny. Obecnie dla wszystkich koptów jest wyzwaniem, jak wykazać, że ich odmiana chrześcijaństwa, mająca bogatą literaturę i życie monastyczne, może współdziałać z Egiptem, w którym islam jest religią przeważającej części ludności. W maju 1973 r. prawosławny papież koptyjski, Shenouda III Egipski, podpisał razem z Pawłem VI wspólną deklarację, która oficjalnie położyła kres różnicom chrystologicznym, powstałym po Soborze Chalcedońskim (ND 671 a). Zob. jakobici, kościoły wschodnie, melkici, monofizytyzm, prawosławie orientalne, Sobór Chalcedoński, Syryjski Kościół prawosławny.

Chrześcijaństwo ormiańskie. Armenia, od 23 września 1991 r. znowu niepodległy kraj (chociaż część jej dawnego terytorium nadal należy do Turcji i Iranu), odwołuje się do tego, że głosili w niej Ewangelię apostołowie: Tadeusz, Bartłomiej, Szymon i Juda. Wprawdzie chrześcijaństwo dotarło do Armenii już pod koniec I wieku, prawdziwą zasługę jednak za jego utrwalenie się przypisać należy św. Grzegorzowi Oświecicielowi (ok. 260 - ok. 328). Nawrócił on króla, który w roku 301 uznał chrześcijaństwo za religię państwową, co było pierwszym wypadkiem tego rodzaju na świecie. Wojna z Persami przeszkodziła wy-słaniu delegatów na Sobór Chalcedoński (451), toteż Armenia pozostała związana z Konstantynopolem aż do roku 518, kiedy to przyjął on ostatecznie uchwały tego Soboru; Armenia pozostała wtedy poza wpływami tego soboru. Podczas wypraw krzyżowych (1198) oraz dzięki wpływowi Soboru Florenckiego (1439) część Ormian połączyła się z Rzymem (zob. DH 1006-1020, 1310-1328, 1344-1345; ND 407, 1412-1418, 1305-1308, 2534). Ormiański patriarcha katolicki rezyduje w Bejrucie w Libanie. Najwyższy przywódca duchowy Ormian prawosławnych. Najwyższy Patriarcha i Katolikos wszystkich Ormian, rezyduje w Eczmiadzyn, w Armenii. Zob. Kościoły wschodnie, monofizyci, patriarchaty prawosławne, Sobór Chalcedoński, Sobór Florencki.

Chwała. Wzniosły majestat i promieniejący blask Boga objawionego w dziejach Izraela, szczególnie w Księdze Wyjścia (Wj 14,4, 17-18; 15, 1-21,) za pośrednictwem natury (Wj 24, 15-17; Ps 104, 31-32) i przez doświadczenia Bożej świętości (Iz 6, 1-7). Sw. Łukasz chwałę Bożą łączy z narodzeniem Jezusa (Łk 2, 9), Jego przemienieniem (Łk 9, 31 -32), triumfalnym wjazdem do Jerozolimy (Łk 19,38), zmartwychwstaniem (Łk 24,26) oraz wniebowstąpieniem (Dz 1,9, 11; 7, 55). Ewangelia św. Jana rozpoczyna się od kontemplowania chwały Boga J 1, 14), która już się objawiła w życiu Chrystusa, przede wszystkim w Jego cudownych znakach (J 2, 11). W Jezusie Chrystusie chwała Boża wyszła z ukrycia (2 Kor 4, 4-6), a w pełni się objawi przy końcu dziejów (Tt 2, 11-13). Pojęcie “chwały” jest jednym z kluczowych pojęć w teologii wschodniej, a na Zachodzie jego wpływ coraz bardziej wzrasta. Zob. Bóg, metody w teologii, objawienie, przemienienie, teologia piękna, theologia gloriae.

Chwała Boża. W Starym Testamencie pełne majestatu promieniowanie objawiającej się Bożej obecności (Wj 33, 18-23). Przez wcielenie chwała Syna Bożego ukazała się już w Jego życiu (J 1, 14), a dopełniła się w Jego śmierci i zmartwychwstaniu (J 17, 1, 4-5). Ludzie - podobnie jak aniołowie - zostali wezwani do uwielbienia Boga i do oddawania Mu chwały. Zob. chwalą, doksologia, epifania, łaska.

Chwała na wysokości Bogu. Zob. Gloria.

Ciało Chrystusa. Wyrażenie oznaczające: a. ludzkie ciało Jezusa, b. zmartwychwstałego Jezusa obecnego w Eucharystii, c. Kościół (albo Mistyczne Ciało Chrystusa) ukształtowany z ludzi włączonych w Jego Ciało przez chrzest i przez Ducha Świętego, d. potocznie po łacinie (Corpus Christi) - Uroczystość obchodzoną w obrządku łacińskim po uroczystości Trójcy Przenajświętszej ku czci Najświętszego Sakramentu zwaną oficjalnie Uroczystością Ciała i Krwi Chrystusa. Zob. Kościół, Najświętszy Sakrament.

Ciała zmartwychwstanie. Zob. zmartwychwstanie umarłych.

Cierpienie Boga. Pytanie, czy na widok ludzkiej nędzy Bóg może cierpieć i czy rzeczywiście cierpi, czy też pozostaje “niewzruszony”. Chociaż Bóg w swej Bożej naturze nie może się zmieniać ani cierpieć, Syn Boży, mając ludzką naturę, cierpiał i umarł na krzyżu. Ta przerażająca śmierć wskazuje, że Bóg w pełen miłości sposób rozumie ból i cierpienie ludzi i że się z nimi solidaryzuje. Zob. neochalcedonianizm, niecierpliwość, patripasjanizm, spór o cierpienie Boga, tajemnica zła, teologia rozwoju.

Circuminsessio (łac. “siedzieć dookoła”). Zob. perychoreza chrystologiczna, perychoreza trynitarna.

Cmentarz (gr. “miejsce snu”). Teren, na którym grzebie się zmarłych. W niektórych krajach ci chrześci-janie, którzy nie należeli do grupy dominującej, często byli (a nawet czasem nadal są) chowani na od-dzielnych cmentarzach, lub sektorach cmentarzy. Przykładem takiego cmentarza jest “Cmentarz protestancki” w Rzymie. Z różnych powodów odmawiano (a czasem nadal się odmawia) pogrzebu na cmentarzach chrześcijańskich. Tak było po śmierci Niccolo Paganiniego (1782-1840). Utrzymywał on, że “Sonatę Diabelską” napisał pod dyktando samego diabła i mówiono o nim, że jest z diabłem w zmowie. Św. Efrem Syryjczyk (ok. 306-373) był przeciwny pochówkom w kościele - obecnie przywilej ten jest zarezerwowany dla niewielu dygnitarzy państwowych i kościelnych. Prawo kanoniczne pozwala, by papieże, biskupi i kardynałowie byli chowani we własnym kościele (CIC 1242; CCEO 874, 3). Zob. katakumby, kremacja, pogrzeb.

Cnota. Nawyk dobrego postępowania, która człowieka uzdalnia do postępowania w sposób właściwy łatwo, z przyjemnością i wytrwale. Przeciwieństwem jej jest wada albo stała skłonność do zła. Zob. czystość, etyka, nawyk, personalizm, teologia moralna, wybór zasadniczy.

Cnota pokuty. Rzeczywiste pragnienie odwrócenia się od grzechu i ponownego ukierunkowania się ku Bogu. Zob. metanoia, nawrócenie, skrucha doskonała, skrucha mniej doskonała.

Cnota wlana. Dobra sprawność dana przez Boga niespodziewanie, różna od sprawności (lub cnoty) nabytej, która stopniowo wzrasta i dojrzewa.

Cnoty kardynalne (łac. “wrzeciądz”). Roztropność, umiarkowanie, odwaga i sprawiedliwość, które razem wzięte wspierają całą strukturę życia moralnego. Zob. roztropność, sprawiedliwość, teologia moralna, umiarkowanie.

cnoty teologalne. Wiara, nadzieja i miłość, które są ukierunkowane bezpośrednio na Boga jak na Byt godny nieskończonego zaufania i miłości; któremu powinniśmy powierzyć całe nasze życie i całą naszą przyszłość (1 Kor 13,13; Ga 5,5-6; Kol 1,4-5; 1 Tes 1, 3; 5, 8; DH 1530-1531; ND 1933-1934; DV 5). Zob. agape, miłość 2, nadzieja, wiara.

Codex Iuris Canonici. Zob. Kodeks Prawa Kanonicznego.

Communicatio idiomatum (łac. “wzajemna wymiana przymiotów”). Wymiana przymiotów z powodu jedności bóstwa i człowieczeństwa w jednej i tej samej Osobie Wcielonego Syna Bożego. Oznacza to, że przymioty przysługujące jednej naturze mogą Mu być przypisywane nawet wtedy, gdy się o Nim mówi w odniesieniu do drugiej natury, np. “Syn Boży umarł na krzyżu” albo “Syn Maryi stworzył świat” (por. DH 251). Ten sposób przypisywania przymiotów domaga się jednak pewnych rozróżnień, żeby nie doprowadzić do pomieszania dwóch natur. Oznacza to w podanych wyżej przykładach, że Syn Boży nie jako Bóg umarł na krzyżu i że Syn Maryi niejako człowiek stworzył świat. Zob. monofizyci, Sobór Chalcedoński, Sobór Efeski, Sobór Konstantynpolski II, trisagion, unia hipostatyczna.

Communicatio in sacris (łac. “uczestnictwo w sprawach świętych”). Uczestnictwo w sprawowanej litur-gii, zwłaszcza w sakramentach, innego Kościoła niż własny (CIC 1365; CCEO 908, 1440), przez niektórych nazywane “interkomunią”, jeśli odnosi się tylko do współudziału w Eucharystii. Ruch ekumeniczny zachęca do dzielenia się słowem Bożym, jednak sakramenty, zwłaszcza Eucharystia, wyrażają (i umacniają) zazwyczaj już obecną jedność kościelną (por. UR 8). W razie konieczności i jeżeli duchownego katolickiego nie ma na miejscu, katolicy mogą iść do spowiedzi do kapłana prawosławnego, przyjmować z jego rąk Komunię św. i sakrament chorych (por. OE 26,27). Większość Kościołów protestanckich zgadza się na interkomunię każdego ochrzczonego chrześcijanina, który wierzy, że Jezus Chrystus jest Pa-nem i przystępuje do stołu eucharystycznego z odpowiednim nastawieniem, jak to zostało wyrażone w decyzji niemieckich Kościołów luterańskich z 1975 roku. Anglikanie są zwykle bardziej otwarci wobec prawosławnych i katolików, ponieważ ich poglądy na temat Eucharystii są podobne do anglikańskich. Natomiast prawosławni uważają, że jeżeli ktoś przyjmuje Eucharystię, należy przez to rozumieć, że jest członkiem ich Kościoła; stąd zazwyczaj ograniczają interkomunię do duszpasterskich nagłych wypadków (np. niebezpieczeństwo śmierci), które należy oceniać zgodnie z zasadą “ekonomii”. Kiedy Sergiusz Bułgakow (1871-1944), na spotkaniu prawosławnych z anglikanami w 1933 r., zaproponował, żeby ci, których nauka dotycząca Eucharystii jest taka sama, korzystali od czasu do czasu z interkomunii, spotkał się ze znacznym sprzeciwem. W 1984 r. pomiędzy Kościołem rzymskokatolickim a Syryjskim Prawosławnym zawarto porozumienie, podpisane przez papieża Jana Pawła II i patriarchę Ignacego Zakkę I, na mocy którego członkowie tych Kościołów mogą korzystać z interkomunii, kiedy nie mogą przystąpić do Komunii św. w swym własnym Kościele. Zob. ekonomia, eucharystia, liturgia, Kościoły wschodnie, ortodoksja, protestanci, sakrament, wspólnota anglikańska.

Concursus Divinus (łac. “współdziałanie Boże”). Stale niezbędna współpraca Boga, która uzdalnia stworzenia do podejmowania, kontynuowania i doprowadzenia do końca działalności. Ponieważ stworzenia rozumne co jakiś czas popełniaj ą grzechy, stajemy przed zagadnieniem współdziałania Boga w czynnościach, które ludzie świadomie skierowuj ą przeciw woli Bożej. Zob. łaska, molinizm, pelagianizm, synergizm, wolna wola, wszechmoc.

Consensus Fidelium. Zob. Sensus Fidelium.

Corpus Iuris Canonici (łac. “Zbiór Przepisów Prawa Kanonicznego”). Główny zbiór praw Kościoła katolickiego, dopóki Benedykt XV nie ogłosił Kodeksu Prawa Kanonicznego (Codex Iuris Canonici) w roku 1917. Corpus Iuris Canonici powstawało w sześciu etapach: a. Gracjan, dwunastowieczny mnich z Bolonii, uporządkował prawo kanoniczne przez połączenie w sposób metodyczny przepisów prawnych ustanowionych przez sobory, papieży i Ojców Kościoła; w ten sposób powstała jego Concordia discordantium canonum (łac. “Zgoda przepisów niezgodnych”), którą się zazwyczaj nazywa Decretum Gratiani, czyli dekretem Gracjana. Było to w roku 1141. b. Papież Grzegorz IX (ok. 1148-1241) nakazał uznanemu znawcy prawa kanonicznego, św. Rajmundowi de Peňafort (1185-1275), uzupełnić Decretum Gratiani. Wynikiem tej pracy było dzieło pt. Liber decretorum extravagantium (łac. “Księga dekretów rozproszonych”) podzielone na pięć ksiąg i ogłoszone z papieskim autorytetem. c. Bonifacy VIII (ok. 1234-1303) w roku 1298 dodał księgę szóstą pt. Liber sextus decretalium (łac. “Szósta księga dekretów”). d. W łączności z Soborem w Vienne (1311-1312) Klemens V (1264-1314) dodał nowy zbiór praw. Dekrety te zostały ogłoszone w roku 1317 i są znane jako Clementinae. e. Dekrety papieża Jana XXII (l 249-1334) wydano i opublikowano jako Extravagantes loannis XXII (łac. “Pisma rozproszone Jana XXII”). f. Wreszcie Extravagantes communes (łac. “Pisma rozproszone wspólne”), czyli dekrety papieskie wydane w latach 1261-1471 weszły także w Corpus Iuris Canonici, które po przejrzeniu przez papieża Grzegorza XIII (1502-1585) zostało ogłoszone w roku 1582. Zob. Kodeks Prawa Kanonicznego.

Credo (łac. “wierzę”). Zob. wyznanie wiary.

Credo apostolskie. Zob. apostolskie wyznanie wiary.

Credo atanazjańskie. Zob. atanazjańskie wyznanie wiary.

Credo mszalne. Zob. nicejskie wyznanie wiary.

Credo nicejskie. Zob. nicejskie wyznanie wiary.

Cud. Wydarzenie spowodowane szczególnym Bożym działaniem, które wykracza poza normalne prawa natury i niesie ze sobą religijne orędzie dla ludu na dzień dzisiejszy i na czasy późniejsze. Cuda są wydarzeniami nie mającymi nic wspólnego ze zdumiewającymi czynami, są one bowiem zbawczymi i objawiającymi znakami pochodzącymi od Boga (J 2, 11, 18, 23; 12, 18, 37). Ewangelie synoptyczne (Mt 4, 23; 8, 5-17; 11, 5, 21; Mk 8, 21 26; Łk 13, 32) i Dzieje Apostolskie (np. Dz 2, 22-23) świadczą o cudach Jezusa, które były związane z Jego pełnym mocy przepowiadaniem ostatecznego Królestwa Bożego. Dzieje Apostolskie opowiadają o różnych cudach zdziałanych przez świętych Piotra i Pawła. Bez wchodzenia w szczegóły, Paweł świadczy, że taki sam dar otrzymał od Boga (Rz 15, 19; 2 Kor 12, 12). Za-zwyczaj wymaga się cudów do beatyfikacji i kanonizacji sług Bożych (zob. CIC 1403). Zob. chwała, de-terminizm, królestwo boże, natura, teologia Janowa.

Cyborium (gr. “kielich zrobiony z okrywy nasiennej lilii wodnej albo do niej podobny”). Naczynie większe niż kielich mszalny, w którym się znajdują Hostie, albo do konsekracji i do udzielania Komunii św., albo do przechowywania w tabernakulum. Cyborium nazywa się także baldachim nad ołtarzem, w takich starych świątyniach np. jak kościół św. Klemensa w Rzymie. Zob. kielich.

Czas. Platon (427-347 przed Chr.) określał czas jako “ruchomy obraz wieczności”, a Arystoteles (384-322 przed Chr.) jako miarę ruchu. Scholastycy dodawali, że czas został stworzony przez rozum, ponieważ tylko rozum może mierzyć “przedtem i potem”. Czasu egzystencjalnego, kiedy czekamy na coś, cierpi-my, radujemy się i odpoczywamy, właściwie nie da się wymierzyć ani zegarem, ani mijaniem dnia i nocy, ani też zmianą pór roku. Pamiętając o wyjściu z Egiptu i oczekując na czasy mesjańskie. Żydzi mieli zasadniczo linearne pojęcie czasu i historii. Przeszłość wspominali oni tak, żeby mieć nadzieję na pełniejszą przyszłość. Tam, gdzie brakuje poczucia historycznego rozwoju, zwycięży grecki cykliczny obraz historii, który Fryderyk Nietzsche (1844-1900) uchwycił w “micie wiecznego powrotu”. Eschatologia chrześcijańska kładzie nacisk na kierunek czasu i historii, który szczyt osiągnie w paruzji Chrystusa i w ostatecznym królestwie Bożym (1 Kor 15, 20-28; Ap 21, 1-22, 20). Interpretując czas jako trwanie, Henn Bergson (1859-1941) położył fundament pod swą metafizykę teistyczną. Zob. adwent, dzieje zbawienia, eschatologia, historia, kairos, literatura apokaliptyczna, metafizyka, paruzja, szabat, wieczność, wielki post.

Czuwanie. Ograniczanie, lub obywanie się bez snu, aby się modlić, zwłaszcza w wigilię uroczystego święta. Zwyczaj ten korzeniami sięga Kościoła pierwotnego, który, częściowo na podstawie przypowieści Jezusa wzywającej do czujności, oczekiwał, że Chrystus przyjdzie w chwale o północy i z tego względu odprawiał całonocne nabożeństwa, kończące się Eucharystią. O takich czuwaniach zaświadczają Pliniusz Młodszy (62-113) i Egeria Pątniczka (koniec IV w.). W klasztorach, zwłaszcza zakonów kontemplacyjnych, w godzinach nocnych odprawiano Liturgię Godzin. Rosjanie prawosławni urządzają czuwania w parafiach, np. panichida (SCS “całonocny”), popularne nabożeństwo za zmarłych, wzorowane na nieszporach. W chrześcijaństwie łacińskim Wigilia Bożego Narodzenia kończy się Mszą św. odprawianą o północy, natomiast nabożeństwo wieczorne w wigilię Wielkanocy może trwać do późnych godzin noc-nych, a nawet do świtu. Zob. akemeci, liturgia godzin, nieszpory, życie monastyczne.

Czystość. Cnota, która umożliwia ludziom scalenie życia seksualnego z całą swoją osobowością odpowiednio do własnego powołania: dla żyjących w celibacie przez całkowitą wstrzemięźliwość, dla małżonków przez wierność, a dla ludzi samotnych przez panowanie nad sobą. Zob. małżeństwo, życie za-konne.

Czysty poniedziałek. Poniedziałek, który Grecy nazywają Kathara Deutera, a Rosjanie Czystij Poniedielnik; otwiera on przedwielkanocny, czterdziestodniowy okres postu, zwany “Wielkim” (nazywany tak, ponieważ prawosławni mają również inne okresy postu). Czysty poniedziałek jest dniem świętowania. Grecy zazwyczaj spędzają dzień na wsi, a dzieci puszczają latawce. Zob. post, przygotowanie do Bożego Narodzenia, sakrament pokuty, środa popielcowa, wielki post.

Czyściec. Stan tych ludzi, którzy umarli w przyjaźni z Bogiem, muszą jeszcze jednak odpokutować swoje osobiste grzechy (odpuszczone dzięki zasługom Chrystusa) i rozwinąć się duchowo, zanim się uradują wizją uszczęśliwiającą. Przytaczane zazwyczaj wypowiedzi Pisma Świętego (2 Mch 12, 38-46; Mt 5, 25-26; 12, 31-32; 1 Kor 3, 11-15) same z siebie nie dowodzą istnienia czyśćca, można je jednak uzasadnić w świetle Bożej sprawiedliwości oraz tym, że chrześcijanie się modlą za swoich zmarłych (na co mamy świadectwa przynajmniej od drugiego stulecia, czego przykładem jest napis nagrobny Abercjusza, biskupa Hierapolis we Frygii (obecnie Turcja), który zmarł ok. 200 r.) i odprawiają za nich Msze święte (na to mamy świadectwa przynajmniej od trzeciego stulecia). W związku z tą praktyką tacy pisarze greccy, jak np. Klemens Aleksandryjski (ok. 150 - ok. 215), Orygenes (ok. 185 - ok. 254) i św. Jan Chryzostom (ok. 347-407), a z pisarzy łacińskich tacy, jak np. Tertulian (ok. 160 - ok. 225), św. Cyprian (zm. 258) i św. Augustyn z Hippony (354-430) pisali na różne sposoby o oczyszczeniu po śmierci i o naszej łączności modlitewnej z naszymi drogimi zmarłymi. Modlitwa za zmarłych stała się typowym rysem liturgii wschodniej i zachodniej. Sobór Lyoński II (1274) i Sobór Florencki (1238-1245) głosiły naukę o oczyszczającym cierpieniu po śmierci (poddani są mu ci, którzy jeszcze nie są godni widzenia uszczęśliwiające-go), a także o wartości modlitw i dobrych uczynków ofiarowanych na korzyść zmarłych (DH 856-857, 859, 1304-1305; ND 26-27, 2308-2309); sobory te jednak unikały wypowiadania się o “ogniu”, czemu się sprzeciwiali prawosławni. Marcin Luter (1483-1546) najpierw odrzucił wartość odpustów ofiarowanych za zmarłych, a potem samo istnienie czyśćca. Sobór Trydencki (1545-1563) podtrzymał naukę o czyśćcu, niczego jednak nie powiedział o jego naturze i trwaniu i ponownie podkreślił wartość modlitw i Mszy św. ofiarowanych za dusze w czyśćcu cierpiące (DH 1580,1820; ND 1980, 2310). Sobór Watykański II krótko przywołał naszą więź z tymi, którzy po śmierci poddani zostają oczyszczeniu, i przyjął naukę Soboru Florenckiego oraz Soboru Trydenckiego (LG 49, 51). Stan dusz czyśćcowych można rozumieć jako końcowy proces dojrzewania w miłości, ale i w cierpieniu zanim zobaczymy Boga twarzą w twarz. Czyściec się skończy z chwilą Sądu Ostatecznego (DH 1067). Zob. odpusty, rzeczy ostateczne, śmierć, świętych obcowanie, wizja uszczęśliwiająca.

Czytanie. Wybrane fragmenty (przede wszystkim Pisma Świętego) przeznaczone do czytania podczas sprawowania liturgii; jest to praktyka nawiązująca do synagogalnych czytań Prawa i Proroków. W czasie sprawowania Eucharystii czytania wzięte ze Starego Testamentu wy stępuj ą przed epistołą i Ewangelią. W Liturgii Godzin czytania się bierze nie tylko z Pisma Świętego, ale także z Ojców Kościoła, dzieł napisanych przez świętych i innych autorów duchownych. Zob. epistoła, Ewangelia.

Czytanie w sercu (gr. “kardiognosis = wiedza, znajomość serca”). Wyrażenie zaczerpnięte ze wschod-niego chrześcijaństwa na oznaczenie wglądnięcia w ludzkie serce ogarnięte tęsknotą za Bogiem, który widzi, co się w sercu dzieje, i nie wydaje sądów na podstawie pozorów (np. 1 Sm 16, 7; Jr 20, 12). Sam Jezus także znał tajemnice ludzkiego serca (Mk 2, 6-8; J 2, 25). Właśnie wglądu w to, co jest ukryte w sercu człowieka (1 P 3,4), oczekuje się od kierownika duchownego, po rosyjsku określanego mianem starzec, a po grecku geron. Zob. rozróżnienie duchów, serce.