B

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bałwochwalstwo. Oddawanie czci fałszywym, nie istniejącym bogom. Stary Testament surowo potępia oddawania czci bożkom albo wizerunkom fałszywych bogów (Wj 20, 3-5; Pwt 5, 7-9; Ps 115, 4-8). No-wy Testament nie tylko demaskuje bałwochwalstwo (1 Kor 5, 10; Ap 21, 8; 22, 15), ale także przez poszerzenie zakresu tego pojęcia (zob. Iz 2, 6-11) odrzuca kult pieniądza jako bałwochwalstwo (Ef 5, 5; Kol 3, 5). Zob. adoracja, ikona, judaizm, obrazoburstwo, oddawanie czci Bogu.

Baptyści (gr. “obmywający, udzielający chrztu, chrzciciele”). Członkowie szeroko rozpowszechnionego Kościoła ewangelickiego, który początkami swymi sięga bezpośrednio do początków wieku XVII, kiedy to nastąpił rozłam w Kościele anglikańskim. Jan Smyth (ok. 1554-1612), zwany “Samochrzcicielem”, ponieważ samego siebie ochrzcił, założył pierwszy Kościół baptystów w Amsterdamie w roku 1609. Baptyści chrztu udzielają wyłącznie tym, którzy świadomie wyrażają żal za grzechy i wyznają wiarę w Chrystusa; utrzymują oni względną samodzielność miejscowych kongregacji. Zob. anabaptyści, chrzest dzieci, ewangelicy.

Beatyfikacja (łac. “zaliczenie w poczet błogosławionych”). Uroczyste zatwierdzenie publicznego kultu zmarłego chrześcijanina, u którego stwierdzono tak zwaną heroiczność cnót. W roku 1747 papież Benedykt XIV prawo beatyfikowania zastrzegł Stolicy Apostolskiej. Zob. kanonizacja.

Beraka (hebr. “błogosławieństwo”). Żydowska modlitwa dziękczynna (np. Rdz 24,27; Ps 28, 6). Chrześcijański wyraz “eucharystia” jest odpowiednikiem hebrajskiego “beraka”.

Berith (hebr. “zobowiązanie, umowa, przymierze”). Podstawowe pojęcie żydowskie, które może pierwotnie oznaczało proste zobowiązanie nałożone przez Boga albo (od czasu do czasu) złożoną przez Boga obietnicę. W czasach późniejszych oznaczało ono wzajemne, oparte na przymierzu, stosunki między Bogiem, a Narodem Wybranym. Zob. przymierze.

Bezbłędność. Wyraz ten odnosi się przede wszystkim do jednego z ważniejszych rezultatów natchnienia biblijnego, czyli do zbawczej prawdy Pisma Świętego (DV 11). Ta prawda się wyłania stopniowo z natchnionego zapisu, ogniskuje się na Chrystusie i jest widoczna w całym Piśmie Świętym. Żeby można było ocenić prawdę, jaką nam przekazują poszczególne księgi biblijne, musimy zbadać zamiary, założenia, okoliczności życia i sposoby wyrażania się autorów, a także tradycje, na których się opierali (DV 12). Bezbłędność jest również znamienną cechą dla wrażliwości naprawdę, jaką okazuje cały Lud Boży. Kościół, kierowany przez Ducha Świętego, nie może się mylić w sprawach wiary (zob. l J 2, 20, 27; LG 12). Zob. biblia, egzegeza, natchnienie biblijne, prawda, sens Pisma Świętego, Sensus Fidelium.

Bezwarunkowy nakaz moralny. Zob. imperatyw kategoryczny.

Bezżenność. Zob. celibat.

Biblia (gr. “księgi”). Święte Księgi natchnione przez Boga, wyrażające wiarę Żydów i chrześcijan w sposób, który się stał normą dla wszystkich czasów. Zob. apokryfy, hermeneutyka, kanon Pisma Świętego, Księgi Deuterokanoniczne, marcjonizm, natchnienie biblijne, Nowy Testament, Stary Testament.

Bierny opór. Zob. opór bierny.

Bierzmowanie. Na Zachodzie nazwa jednego z siedmiu sakramentów, drugiego spośród sakramentów chrześcijańskiego wtajemniczenia. Szafarz kładzie rękę na kandydata, namaszcza jego czoło krzyżmem i mówi: “Przyjmij znamię daru Ducha Świętego”. W Kościele wschodnim bierzmowania - zwanego tam “namaszczeniem krzyżmem” - udziela kapłan dziecku bezpośrednio po chrzcie. W Kościele zachodnim bierzmowania udziela biskup, i to później - z racji duszpasterskich (po dojściu do używania rozumu, a nawet dopiero w wieku młodzieńczym). Dorośli konwertyci jednak bywają bierzmowani bezpośrednio po chrzcie i przed przyjęciem pierwszej Komunii św. Zdaniem Kościoła wschodniego obecność biskupa podczas udzielania sakramentu bierzmowania w tym się przejawia, że to on poświęcał oleje święte. Na Zachodzie zwyczajny kapłan może być nadzwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania (CIC 879-896; CCEO 692, 695-696). Zob. charakter, charyzmaty, chrzest, Duch Święty, krzyżmo, obrzędy chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych, sakrament, inicjacja.

Binitarianizm (łac. neologizm: “podwójny” w znaczeniu technicznym jako “dwuosobowy”). Nowoczesny wyraz na oznaczenie zawartych w Nowym Testamencie krótkich wyznań wiary (np. 1 Tm 2, 5-6; Rz 4, 24; 2 Kor 4, 14), w których jest wymienione tylko imię Ojca i Syna. Wyrażenia te występują w Nowym Testamencie obok formuł trynitarnych (np. Mt 28, 19; 2 Kor 13, 13). Binitarianizm może także oznaczać heretyckie odmawianie bóstwa Duchowi Świętemu i przekonanie, że w Bogu istnieją tylko dwie Osoby. Zob. Sobór Konstantynopolitański I, teologia trójcy przenajświętszej, wyznanie wiary.

Biskup (gr. “nadzorca”). Człowiek obdarzony podczas święceń pełnią kapłaństwa i mający prawo do prowadzenia Kościoła partykularnego lub diecezji przez własne nauczanie, troskę duszpasterską i przewodniczenie podczas sprawowania liturgii. Jako następca apostołów, w łączności z biskupem Rzymu, ma z całym kolegium biskupów udział w odpowiedzialności za cały Kościół (por. LG 22-23). Udziela święceń kapłańskich, a na Zachodzie jest zwyczajnym szafarzem sakramentu bierzmowania; jemu także jest zastrzeżone prawo święcenia olejów świętych (por. CIC 375-430; CCEO 42, 45§2, 46§1, 693, 744, 871 §2). Zob. diecezja, ingres, jurysdykcja, katedra, kolegialność, Konferencja Episkopatu, ordynariusz, sakrament, Sukcesja Apostolska.

Bizancjum. Zob. chrześcijaństwo bizantyjskie.

Bluźnierstwo. Okazanie pogardy dla Boga lub dla spraw religijnych słowami, myślami i czynami (por. Wj 22, 28; Kpł 24, 10-23).

Błąd. Fałszywe przekonanie albo nieprawidłowy sposób życia. Ludzi będących w błędzie trzeba jednak traktować kulturalnie, z miłością, a także uszanować ich prawo do wolności religijnej (GS 28, DHu 14). Zob. herezja.

Błogosławieństwa. Osiem (albo dziewięć) błogosławieństw Chrystusa z Kazania na Górze (Mt 5,3-11), które mają swoje częściowe odpowiedniki w Starym Testamencie (np. Ps 1, 1; Tb 13, 15-16; Syr 14, 20-27; 25, 7-10) i streszczają doskonałość chrześcijańską. W paralelnym Kazaniu “na równinie” (Łk 6,20-26) cztery błogosławieństwa, powiązane w pary z czterema “biada”, są bardziej wyraziste w wymaganiach. Błogosławieństwa, które ukazują Królestwo Boże z głównymi zadaniami i obietnicami, stały się także natchnieniem dla wielu niechrześcijan. Zob. Królestwo Boże, naśladowanie Chrystusa.

Błogosławieństwo eucharystyczne. Nabożeństwo eucharystyczne, które się upowszechniło na Zachodzie od XVI wieku. Hostię konsekrowaną umieszcza się w monstrancji na ołtarzu i wystawia do adoracji. Po odśpiewaniu hymnów i modlitw oraz po okadzeniu Najświętszego Sakramentu celebrans błogosławi zebranych, czyniąc monstrancją znak krzyża. Zob. poświęcenie.

Błogosławiony. W węższym znaczeniu osoba, która została oficjalnie zaliczona w poczet błogosławionych; w znaczeniu szerszym człowiek znajdujący się w niebie. Zob. beatyfikacja.

Bogumiłowcy (SCS “umiłowani przez Boga”). Dualistyczna i doketyczna sekta średniowieczna, która przez jakiś czas cieszyła się poparciem Bizancjum. Za jej założycieli uważano kapłana Jeremiasza (poło-wa X wieku; w Bułgarii) oraz jakiegoś Teofila (Bogumił to słowiański przekład greckiego imienia Teofil), działającego w latach 927-950. Pogarda dla jakiejkolwiek materii doprowadziła bogumiłowców do odrzucenia a. Starego Testamentu (oprócz fragmentów prorockich kładących nacisk na postać Chrystusa i Psalmów), b. różnych praktyk “materialnych”, takich jak: kult obrazów (łącznie z Krzyżem), chrzest wodą, jakikolwiek chrzest dzieci, wreszcie małżeństwo. Z modlitw dozwolona była tylko Modlitwa Pań-ska.

Sekta się szybko rozprzestrzeniła na Bałkanach (szczególnie w Bułgarii), ale po inwazji tureckiej wielu jej zwolenników przyjęło islam. Bogumiłowcy mieli pewien wpływ na powstanie sekty albigensów. Zob. albigensi, doketyzm, dualizm, gnostycyzm, katarzy, manicheizm, marcjonizm, pryscylianizm.

Bogurodzica. Zob. theotokos.

Bojaźń Boża. W Starym Testamencie to głębokie poczucie religijności i synowskiego przywiązania, w którym się zawiera w skrócie nasza właściwa postawa wobec Boga (Hi 28,28; Prz 1,7; Syr 1, 11-20); nie należy jej utożsamiać z niewolniczym strachem. Zob. hesed, miłość, świętość, religijność.

Boże Ciało. Uroczystość w Kościele zachodnim obchodzona po niedzieli Trójcy Przenajświętszej na pamiątkę chwili, kiedy to Chrystus obdarował nas Eucharystią. Ustanowienie tej uroczystości jest zasługą św. Juliany z Liege (zm. 1258). Zob. eucharystia, najświętszy sakrament.

Boże Narodzenie. Uroczysty obchód narodzenia Jezusa Chrystusa przypadający 25 grudnia. Jest to święto pochodzenia zachodniego, które zastąpiło pogańskie święto “niezwyciężonego słońca" i ostatecznie się stało wspólnym świętem Kościołów chrześcijańskich oprócz Kościoła ormiańskiego. Liturgia rzymska zezwala kapłanom na odprawienie w tym dniu trzech Mszy św.: w nocy (zazwyczaj o północy), o świcie i podczas dnia. To trzykrotne sprawowanie Eucharystii odbywa się w tym dniu na wspomnienie potrójnych narodzin Syna Bożego: przed wiekami w Boskim łonie Ojca Niebieskiego, w czasie z dziewiczego łona Najświętszej Maryi Panny oraz w sercu człowieka wierzącego. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie, epifania.

Bożo-ludzki. Zob. teandryczny.

Boże oficjum. Zob. liturgia godzin.

Bóg. Byt najwyższy, a. któremu należy okazywać cześć oraz służyć (Pwt 6,4-5), b. który w tradycji monoteistycznej jest uznawany jako Stwórca osobowy, wieczny, niezmienny, wszechwiedzący oraz wszechmocny. Według Starego Testamentu jedyny i święty Bóg Izraela stoi ponad naszym światem materialnym i nie wolno Go przedstawiać w obrazach (Wj 20,4; Kpł 19,4; Pwt 4, 12, 15-24). Równocześnie Bóg jest zawsze tuż obok narodu wybranego, otacza go opartą na przymierzu miłością i pełną miłosierdzia ojcowską wiernością (Joz 24; Iz 46, 1-13; Dz 2, 14-23). Podczas wcielenia włączenie się Boga w dzieje osiąga punkt szczytowy w objawieniu Trójcy Przenajświętszej. W Synu i przez oddziaływanie Ducha Świętego ludzie stali się przybranymi dziećmi Bożymi (Ga 4, 4-6) i mogą powrócić do Ojca (J 14, 6-7). Chociaż już Stary Testament wskazywał na to, że Bóg troszczy się o wszystkie narody (por. Księgę Jonasza), to jednak dopiero w Nowym Testamencie objawił się On jako Bóg miłujący (1 J 4, 7, 10-16) wszystkie ludy (Mt 26, 19-20; Rz 3, 29-30; 9, 1-11, 36). Zob. Bóg jako Ojciec, monoteizm, politeizm, Przymierze, przy-mioty Boże, stworzenie, transcendecja, teologia Trójcy Przenajświętszej, wcielenie.

Bóg i zło na świecie. Zob. teodycea.

Bóg jako Ojciec. Niedosłowny (czyli metaforyczny) sposób mówienia o stosunku Boga do ludu (oraz dużo rzadziej do poszczególnych osób, jak król na wzór Dawida), spotykany już w Starym Testamencie, ale używany dużo rzadziej niż Bóg jako “Król”, a nawet jako “Ukochany Mąż". Kierując się świadomością Boga jako “Abba”, Jezus uczył swych zwolenników, aby mówili do Boga “Ojcze” (Łk 11, 2; Rz 8, 15; Ga 4, 6). Św. Paweł rozróżnia pomiędzy Synostwem Jezusa, a przybraniem za dzieci Boże ochrzczonych i usprawiedliwionych (Rz 8, 14-17; Ga 4, 5-7). Podobnie św. Jan dokonuje rozróżnienia pomiędzy pierworodnym Synem Bożym, a naszym nowym życiem jako “dzieci” Bożych (J 1, 12). Odpierając poglądy Marcjona, św. Ireneusz (zm. ok. 200 r.), a później Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary utożsamiło Boga Starego Testamentu (Jahwe) z Ojcem Pana naszego Jezusa Chrystusa. Wyznanie to, w swym podejściu przyczynowym, uznaje “monarchię" (gr., jedna, jedyna zasada") Ojca, który jest początkiem bez początku Syna i Ducha Świętego, jak również całej rzeczywistości stworzonej. “Monarchię" tę należy odróżnić od modalistycznego monarchianizmu, który negował rozróżnienie osób w Trójcy. Stary Testament (Iz 49, 15; 66, 13) oraz oficjalne nauczanie Kościoła, jak encyklika Jana Pawła II z 1980 r. Dives in misericordia (4, nr 52), przedstawiają obrazy Boga jako matki. Bóg Ojciec nie jest dominującym “mężczyzną", lecz przekracza seksualność i płeć, a zatem powinno się Go określać poprzez to wszystko, co tylko można sobie wyobrazić najlepszego w ludzkich matkach i ojcach; podkreśla to przypowieść Jezusa o synu marnotrawnym (słuszniej nazywana “przypowieścią o miłosiernym ojcu”) (Łk 15, 11-32). Zob. Abba, Bóg, monarchianie, patripasjanizm, przybranie za dzieci Boże, Syn Boży, teologia Trójcy Przenajświętszej.

Bóg niewymowny. Zob. niewymowność Boga.

Bóg zapełniający luki. Wyrażenie używane w odniesieniu do ludzi: a. szukających Boga w tych zjawiskach, których nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić, b. zapominających o tym, że Bóg jest aktywnie obecny we wszystkich procesach zachodzących w świecie stworzonym.

Bracia Polscy. Zob. socynianizm. Brewiarz (łac. “krótki spis, wyciąg”). W Kościele zachodnim książka lub książki, którymi się podczas codziennych modlitw posługują kapłani, a także inni wierni. Zawieraj ą one wszystkie psalmy, różne pieśni, czytania z Pisma Świętego, modlitwy, czytania z Ojców Kościoła lub innych pisarzy ascetycznych, dostosowane do świąt i okresów liturgicznych (por. SC 83-101, PO 5, 13). Zob. kalendarz liturgiczny, liturgia godzin.

Buddyzm (sanskryt: “oświecony”). Jedna z religii świata założona w Indiach przez Siddharthę Gautamę Buddę (ok. 563 - ok. 483 przed Chr.). Istnieje w dwóch odmianach: buddyzm hinayana (sanskryt: “mały wóz”) albo buddyzm theravada (j. palijski: “stara nauka”) istniejący w Birmie, Sri Lance, Tajlandii i w innych krajach; druga odmiana to buddyzm mahayana (sanskryt: “wielki wóz”) istniejący w Chinach, Japonii, Korei, Mongolii, Tybecie i w różnych innych miejscach. Pod drzewem Bodhi (“drzewo oświecenia”) książę Gautamana poznał wskutek oświecenia cztery podstawowe prawdy: a. życie ludzkie jest cierpieniem, b. przyczyną cierpienia jest pożądanie, c. cierpienie ustaje po wyzwoleniu się z wszystkich postaci pożądania, d. ustanie cierpienia można osiągnąć przez ośmiokrotny sposób wyzwolenia. Ten sposób zawiera w sobie prawidłową znajomość tych czterech prawd, prawidłową intencję, prawidło-wy sposób mówienia, prawidłowy sposób działania, prawidłowe zajęcia, prawidłowy wysiłek, prawidłową kontrolę odczuć i pojęć, wreszcie prawidłowe skupienie. Jest to sposób, który obiecuje skończenie z cierpieniem (opierającym się na pożądliwości) i prowadzi do nirvany (sanskryt: “być unicestwionym”) albo do stanu pełnego spokoju (por. NA 2). Pisma buddyjskie zachowały się w języku palijskim (Sri Lanka) oraz w sanskrycie (Indie). Buddyzm głosił dwie zasady podstawowe: a. zasadę zwaną Karwia (sanskryt: “działanie, wiara”), czyli przekonanie, że dawne uczynki muszą być wynagrodzone albo ukarane w tym życiu albo w przyszłych jego formach, b. zasadę odrodzenia, czyli wędrówki dusz. Odmiana buddyzmu zwana mahayama, która się rozwinęła mniej więcej w czasach Chrystusa, uczy, że jednostki nie tylko mogą dojść do nirvany, ale także same mogą się stać buddami i w ten sposób zbawiać innych. Ta odmiana buddyzmu uznaje oddawanie czci bogom; jest w niej wiele cech synkretystycznych. Zob. religie świata, synkretyzm, wędrówka dusz, zbawienie, zen.

Byt. Coś, co jest albo istnieje. Ponieważ wyraz “byt” można zastosować na oznaczenie czegokolwiek, ma on najmniejszą zawartość pojęciową. Jeżeli wypowiedź z Wj 3,14 (“Jestem, Który Jestem”) zinterpretujemy w świetle filozofii greckiej, możemy jako chrześcijanie mówić o Bogu jako o Bycie Najwyższym albo jako o Bycie Samym w Sobie.