A

Z GENPARAF7
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Abba. Wyraz aramejski, pieszczotliwy = ojciec, najwyraźniej po raz pierwszy w odniesieniu do Boga użyty przez Jezusa. W Nowym Testamencie (Mk 14, 36; Rz 8, 15; Ga 4, 6) zawsze towarzyszy mu od-powiednik grecki. Zob. przybranie za dzieci boże, bóg jako ojciec.

Aborcja (łac. “poronienie”). Zamierzone zgładzenie nienarodzonego dziecka w łonie matki, lub poprzez usunięcie go z łona matki. Niezamierzona śmierć nienarodzonego dziecka podczas operacji, która ma uratować życie matki jest aborcją “niebezpośrednią”: śmierć dziecka jest tragicznym, choć nieuniknio-nym skutkiem ubocznym operacji, która sama w sobie jest dobra (np. usunięcie rakowatej macicy); śmierć dziecka jako taka nie jest środkiem, który powoduje powrót do zdrowia matki. Pismo Święte przeniknięte jest szacunkiem dla niewinnych istot ludzkich oraz życia ludzkiego na każdym jego etapie; jeden tekst potępia przemoc, która powoduje poronienie (Wj 21, 22-25). Dwa dokumenty wczesnochrze-ścijańskie, Didache (5.2) i List Barnaby (19.5), potępiają aborcję, a niektórzy pisarze patrystyczni (np. św. Bazyli Wielki [zm. 379]) traktują jako morderstwo. Synod w Elwirze (306 r.) ekskomunikuje kobiety wywołujące poronienie dozwalając, by te, które tego żałują, mogły przystąpić do Komunii św. dopiero w chwili śmierci (kanon 63), natomiast Synod w Ancyrze (314 r.) dopuszcza je do Komunii św. po kilku latach pokuty (kanon 21). Synod Quinisextum (691-692) nazywa tych, którzy powodują aborcję “morder-cami” (kanon 91). Popierając miłość małżeńską i szacunek dla życia ludzkiego. Sobór Watykański II określa dzieciobójstwo i aborcję jako “okropne przestępstwa” (GS 51; zob. także GS 27). Potępienie aborcji zostało powtórzone w encyklice Jana Pawła II (ur. 1920) z 1995 r. Evangelium vitae. Obydwa kodeksy prawa kanonicznego Kościoła katolickiego traktują aborcję jako poważne przestępstwo przeciw-ko życiu ludzkiemu (CIC 1397; CCEO 728 §2). W łacińskim Kodeksie Prawa Kanonicznego ci, którzy skutecznie wywołują aborcję, ściągają na siebie automatycznie (latae sententiae) ekskomunikę (CIC 1398); w kodeksie wschodnim ekskomunika nie jest automatyczna, ale zarezerwowana dla biskupa. Zob. ekskomunika, Latae Sententiae, regulacja urodzeń, Sobór Watykański II, Synod Quinisextum.

Absolucja. Zob. rozgrzeszenie.

Abstynencja. Zob. wstrzemięźliwość.

Adam (hebr. “człowiek”). Wyraz biblijny na oznaczenie pierwszego człowieka stworzonego razem z Ewą na obraz i podobieństwo Boże (Rdz l, 26-27) i rzeczywistego przodka Jezusa (Łk 3, 38). Jako Drugi albo Ostatni Adam Chrystus przywrócił rodzajowi ludzkiemu usprawiedliwienie i życie utracone przez pierwszego Adama (zob. DH 901, 1524; ND 1928). Zob. Ewa, grzech pierworodny, nowa Ewa, uspra-wiedliwienie, wielożeństwo.

Ad limina (łac. “do progu”). Zob. wizyta ad limina.

Adopcja na dzieci Boże. Zob. przybranie za dzieci Boże.

Adopcjonizm (z łac. “przybranie”). Herezja powstała w Hiszpanii w VIII stuleciu, która utrzymywała, że Chrystus jako Bóg był z samej natury prawdziwym Synem Bożym, ale jako Człowiek był tylko Synem przybranym (zob. DH 595,610-15; ND 638). Głównymi przedstawicielami adopcjonizmu byli: Elipand (ok. 718-802), arcybiskup Toledo, i Feliks (zm. 818), biskup Urgel. Źródłem tej herezji było panowanie muzułmanów w Toledo, ówczesnej stolicy Hiszpanii, i teologia islamska, w której jedną z głównych za-sad jest twierdzenie, że Bóg nie może mieć Syna. Jej poprzednikami byli ebionici i monarchianie, których studia Adolfa von Hamacka (1851-1930) powiązały z adopcjonizmem. Zob. Ebionici, islam, monarchia-nie, nestorianie.

Adoracja (łac. “oddawanie czci, uwielbienie”). Kult najwyższy, przysługujący tylko Panu Bogu (Pwt 20,1-4; J 4,23), naszemu Stwórcy i Odkupicielowi, który sam jeden powinien odbierać “uwielbienie i chwał” (Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary). Wierzący oddają cześć Bogu w różnych wize-runkach (np. w Krzyżu); adorują też Chrystusa obecnego w Najświętszym Sakramencie (zob. DH 600-01; ND 1251-52). Zob. ikona, krzyż, kult świętych, oddawanie czci Bogu.

Adwent (łac. “przyjście, przybycie”). W chrześcijaństwie zachodnim cztery tygodnie przygotowania do obchodu uroczystości Bożego Narodzenia, rozpoczynające rok liturgiczny. Charakterystyczną cechą Ad-wentu jest pewne zubożenie obchodów liturgicznych. W niedziele Adwentu nie odmawia się Gloria (oprócz uroczystości Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny), szaty liturgiczne przybieraj ą pokutny kolor fioletowy (oprócz trzeciej niedzieli Adwentu, kiedy to można użyć koloru różowego). Przez “adwent” rozumiemy też “drugie przyjście” Chrystusa i koniec dziejów świata. Zob. gloria, kalen-darz liturgiczny, Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi Panny, paruzja, przygotowanie do Bożego Narodzenia.

Adwentyści Dnia Siódmego. Ugrupowanie wywodzące się z głównego nurtu adwentystów, wyznanie, które utworzyło się, gdy William Miller (1742-1849) zaczął w 1831 r. głosić, że w roku 1844 nastąpi ko-niec świata, a Chrystus pojawi się po raz drugi. Wybitnym przedstawicielem Adwentystów Dnia Siódme-go była Ellen G. White (1827-1915). Ich dniem świętym jest sobota zamiast niedzieli, chrztu udzielają dorosłym przez całkowite zanurzenie, powstrzymuj ą się od picia alkoholu i palenia tytoniu i żyją w oczekiwaniu na paruzję, ale nie zapowiadają, w którym konkretnie roku nastąpi powrót Chrystusa. Zob. adwent, niedziela, paruzja, szabat.

Aftartodokeci (gr. “niezniszczalność, mniemanie, przypuszczenie, pozór” = przypuszczenie o nieznisz-czalności”). Powstała w VI wieku herezja monofizycka, założona przez Juliana z Halikamasu (zm. po 518). Głosiła ona, że od pierwszej chwili wcielenia ciało Chrystusa było niezniszczalne i nieśmiertelne; Chrystus przyjął jednak dobrowolnie cierpienia dla naszego dobra. Zob. doketyzm, monofizytyzm, Sobór Chalcedoński.

Agape (gr. “miłość”). Wyraz znamienny dla Nowego Testamentu, używany szczególnie w Ewangelii św. Jana, w Listach św. Jana i św. Pawła na określenie miłości Boga (lub Chrystusa) do nas i pochodnie na określenie naszej miłości do Boga i do siebie nawzajem (np. J 15, 12-17; 1 J 4, 16; 1 Kor 13). Wyraz ten dotyczy również wspólnego posiłku, który pierwsi chrześcijanie spożywali w związku z Eucharystią. Zob. eucharystia, miłość 2.

Agnostycyzm (gr. “nie wiedzący”). Pogląd głoszący, że nie możemy niczego z całą pewnością wiedzieć o Bogu, o “tamtym” świecie oraz o życiu pozagrobowym (por. DH 3475-3477,3494-3495, GS 57). Po-wszechnie wyraz ten oznacza różne postaci religijnego sceptycyzmu. Zob. ateizm.

Akatistos (gr. “nie siedząc”). Jedna z najstarszych i najpiękniejszych pieśni pochwalnych na cześć Matki Bożej na bizantyńskim Wschodzie. Składa się z 24 strof, a śpiewa sieją zazwyczaj stojąc (stąd jej nazwa) podczas sobotniego czuwania wigilijnego w piątym tygodniu greckiego Wielkiego Postu. Pierwsza część tekstu opiera się na Łukaszowym opowiadaniu o dzieciństwie Pana Jezusa, przeplatanym niektórymi elementami apokryficznymi i refrenem: “Witaj, Maryjo”; Część druga rozważa zbawczy wpływ narodze-nia Jezusa na cały wszechświat. Autorstwo “Akatistos” przypisywano dwóm patriarchom Konstantyno-pola, Sergiuszowi (patriarcha w latach 610-38) i św. Germanowi (patriarcha w latach 715-30), jednakże najprawdopodobniej autorem jest św. Roman Pieśniarz (Melodos) (zm. ok. 560 r.). Zob. theotokos.

Akemeci (akojmeci; gr. “nie śpiący”). Mnisi, którzy na serio potraktowali nakaz św. Pawła: “Nieustannie się módlcie” (1 Tes 5, 17), żyli w całkowitym ubóstwie i oddawali się modlitwie - grupami - przez dwa-dzieścia cztery godziny na dobę. Ich założycielem był opat, św. Aleksander (ok. 356 - ok. 460). Akemeci popierali Sobór Chalcedoński, później jednak niesłusznie ich oskarżono o nestorianizm. Główny ośrodek mieli w Konstantynopolu, a przetrwali aż do XIII wieku, złagodzili jednak ubóstwo i wybudowali słynną bibliotekę. Pawłowy ideał stał się także natchnieniem dla mistyków zachodnich, szczególnie dla zgroma-dzeń zakonnych uprawiających wieczystą adorację. Zarówno na Wschodzie, jak na Zachodzie przyjęto propozycję Orygenesa (ok. 185 - ok. 254), by połączyć modlitwę z konieczną pracą, tak by całe życie się stało “nieustanną modlitwą”. Zob. asceza, hezychazm, liturgia godzin, modlitwa, życie monastyczne.

Akojmeci Zob. akameci.

Akolita (gr. “towarzyszący”). Zob. lektor, tonsura.

Albigensi. Herezja średniowieczna, której nazwa pochodzi od miasta Albi w południowej Francji; było ono ich głównym ośrodkiem. Przez odkupienie rozumieli albigensi wyzwolenie duszy od ciała, odrzucali materię jako zło, odrzucali też konsekwentnie wcielenie Chrystusa, sakramenty i zmartwychwstanie ciał. Zwolennicy albigensów dzielili się na “doskonałych”, którzy nie zawierali związków małżeńskich i pro-wadzili życie krańcowo surowe, oraz na “zwyczajnych” wiernych, którzy żyli normalnie, dopóki się nie znaleźli w niebezpieczeństwie śmierci. W roku 1215 Sobór Laterański IV potępił tę herezję, (zob. DH 800-802; ND 19-21). Zob. bogumiłowcy, dualizm, katarzy, manicheizm, Sobór Laterański IV.

Alegoria (gr. “obrazowy sposób wyrażania się”). Szczegółowa interpretacja wychodząca poza ze-wnętrzną warstwę narracyjną w celu odkrycia głębszych i dalszych powiązań z rzeczywistością (np. ale-goria winnicy u Iz 5, 1-7; Ps 80, 8-13). Św. Paweł w niektórych miejscach idzie za współczesną sobie egzegezą żydowską i tłumaczy Stary Testament alegorycznie (np. Ga 4, 21 - 5,1). Inaczej niż pisarze an-tiocheńscy, Orygenes (ok. 185 - ok. 254) i szkoła aleksandryjska woli czasem alegoryczny sens opowia-dań Starego Testamentu niż dosłowny. Podobnie jak inni Ojcowie Zachodni, św. Augustyn uznaje za-równo dosłowny, jak alegoryczny sens Pisma Świętego. Zob. egzegeza, haggada, hermeneutyka, oryge-nizm, przypowieść, sens Pisma Świętego, teologia aleksandryjska, teologia antiocheńska.

Aleksandryjska teologia. Zob. teologia aleksandryjska.

Alleluja (heb. “chwalcie Jah” [skrócona forma Jahwe], “chwalcie Pana”). W liturgii łacińskiej aklamacja towarzysząca antyfonie przed Ewangelią. Wiązała się z radością Wielkanocy, a zatem opuszczono ją w pokutnych okresach Adwentu i Wielkiego Postu. W liturgiach wschodnich nie ma konotacji świątecz-nych, a zatem jest używana dużo częściej, nawet podczas nabożeństw pogrzebowych. “Alleluja” jest szczególnie związane z hymnem Cherubikon, czyli “hymnem cherubinów”, który, gdy kończy się Litur-gia Słowa, a zaczyna Liturgia Eucharystyczna, towarzyszy przyniesieniu darów do ołtarza w czasie “wielkiego wejścia” (które należy odróżnić od “małego wejścia”, otwierającego całe nabożeństwo litur-giczne). Chrześcijanie (zob. Ap 19, 1-6) przejęli określenie alleluja (lub halleluja, formę używaną w me-diolańskim obrządku ambrozjańskim do 1976 r.) ze Starego Testamentu, gdzie występuje tylko w Psal-mach, za wyjątkiem Księgi Tobiasza 13, 17. Rabini żydowscy nazywali Psalmy 113-118 “Wielkim Halle-lem”. Pod koniec swej ostatniej wspólnej Paschy Jezus i j ego uczniowie zaśpiewali drugą połowę “Wiel-kiego Hallelu”, Psalmy 115-118 (Mk 14, 26). Zob. adwent, cherubikon, liturgia eucharystyczna, liturgia słowa, pascha, przygotowanie do Bożego Narodzenia.

Ambona (gr. “iść w górę”). W starożytnych kościołach podwyższony stopień (albo przed ołtarzem, albo na środku kościoła), z którego kantorzy (łac. “śpiewacy”) prowadzili śpiew, lektorzy (łac. “czytający”) czytali teksty z Pisma Świętego, a kaznodzieje wygłaszali kazania. Czasami kościoły miały dwie ambony: odpowiednio po stronie południowej i północnej; z jednej czytano lekcję ze Starego Testamentu i list, z drugiej głoszono Ewangelię. Do najbardziej zdobionych ambon należą ambona wykonana na polecenie Justyniana I (cesarza w latach 517-565) dla kościoła Hagia Sophia w Konstantynopolu (obecnie Istambuł) oraz ambona w Bazylice św. Marka w Wenecji. Ambony były często wypierane przez lektoria (czyli przenośne pulpity do czytania) i podwyższoną kazalnicę (zwykle po północnej stronie kościoła). Obecnie podwyższone kazalnice na zewnątrz świątyni mają często charakter dekoracyjny i używane są tylko przy wyjątkowych okazjach. W greckich kościołach prawosławnych ambona jest zwykle połączona z ikono-stasem, lub przynajmniej znajduje się w jego pobliżu. Zob. epistoła, ikonostas, lektor, liturgia słowa, pul-pit.

Amen (heb. “wspierać, nie ustępować”). Słowo wywodzące się ze żródłosłowu hebrajskiego, które mogło oznaczać (dosłownie) kołek wbity w ziemię do napinania namiotu, (metaforycznie) prawdę i wierność oraz (w kontekście religijnym) “zaiste” lub “niech się stanie”. Na końcu doksologii, lub innej modlitwy “amen” wyrażało potwierdzenie, lub akceptację tego, co zostało powiedziane (Ps 41, 13; 1 Kor 14, 16). Zgromadzenia żydowskie słowem “Amen” odpowiadały na nauczanie kapłanów (Pwt 27, 15-26). Według Ewangelii Chrystus często rozpoczynał niektóre uroczyste wypowiedzi jednym “amen” (np. Mt 6, 2), lub potrójnym “amen” (np. J 12,24) - zwyczaj ten uderzająco różnił się od normalnego użycia słowa “amen”, którym wyrażano aprobatę na zakończenie modlitwy, lub wypowiedzi (zob. również Ap 22, 20). “Amen” występuje, co zrozumiałe, jako tytuł zmartwychwstałego Jezusa, “świadka wiernego i prawdomównego” (Ap 3, 14). Od czasów nowotestamentalnych chrześcijanie wszędzie kończyli modlitwy, hymny i wyzna-nia wiary słowem “amen”, tak jak to obecnie ma miejsce we wszystkich liturgiach chrześcijańskich. Zob. liturgia, modlitwa.

Amerykanizm. Niewłaściwie zdefiniowany ruch, który powstał pod koniec XIX wieku w Stanach Zjed-noczonych wśród katolików, otwartych na to, co było najlepsze w amerykańskim purytanizmie i w Oświeceniu, w rozpoczynającym się ekumenizmie i w ówczesnej kulturze; wielki wpływ wywarł na ten ruch ks. Teodor Izaak Hecker( 1819-1888), założyciel ojców paulinistów. W roku 1899 Leon XIII potępił wypaczoną wersję amerykanizmu (DH 3340-3346; ND 2015-2018). Niektóre myśli przewodnie amery-kanizmu, takie jak wolność wyznania, obroniono później podczas Soboru Watykańskiego II (por. DHu 2-8). Zob. ekumenizm, oświecenie, purytanie, sobór watykański II, wolność wyznania.

Anabaptyści (gr. “powtórnie udzielający chrztu”). Ruch, który powstał w wieku XVI (przede wszystkim w Niemczech, Holandii i Szwajcarii); jego zwolennicy uważali chrzest dzieci za nieważny i głosili ko-nieczność “powtórnego chrztu” dorosłych. Dzieli się na kilka grup, z których najsławniejszej przewodził Tomasz Münzer (ok. 1490-1535), przywódca wojny chłopskiej (1522-1525). Inna grupa anabaptystów próbowała ustanowić rządy teokratyczne w Monastyrze (1533-1535) pod wodzą Jana Mattysa i Jana z Lejdy. Spadkobiercami anabaptystów byli mennonici, spotykani głównie w Ameryce Północnej, którzy szli śladami Mennona Simonsa (1496-1561). Zob. chrzest dzieci, teokracja.

Anachoreci (gr. “wycofujący się” z życia publicznego). Wyrazem tym określano mnichów wschodnich, którzy prowadzili życie pustelnicze, tak jak eremici na Zachodzie. O ile zachodni eremici mogą by ć pod kierownictwem miejscowego biskupa (CIC 603 § 2), anachoreci wschodni mogą być powiązani z klaszto-rami (CCEO 481-85, 570). Zob. cenobici, góra Athos, życie monastyczne.

Anafora (gr. “podwyższenie - podniesienie się”). Modlitwa eucharystyczna albo kanon w czasie Mszy świętej. Zazwyczaj zawiera on wstępny dialog, dziękczynienie, słowa ustanowienia Najświętszego Sa-kramentu z Ostatniej Wieczerzy, anamnezę, epiklezę i doksologię. Wschodni Syryjczycy nazywali anafo-rę “quddasza” (syr. “uświęcenie”). Na Wschodzie przybiera ona imię apostoła albo jakiegoś innego świę-tego (np. anafora św. Jana Chryzostoma, lub anafora Addai i Mari). Zob. doksologia, epikleza, modlitwa eucharystyczna.

Anakefalaiosis (gr. “ponowne zebranie”). Zob. nowe zjednoczenie w Chrystusie jako Głowie.

Analiza wiary. Studium nad pobudkami prowadzącymi do wiary w Boga, który się z własnej woli obja-wił w Jezusie Chrystusie. Analiza tych pobudek wskazuje, że auctoritas Dei revelantis (łac. “powaga Bo-ga objawiającego”) jest decydującym czynnikiem w podjęciu aktu wiary. Zob. przesłanki wiary, przeży-cie religijne, tajemnica, wiara, życie zakonne.

Analogia (gr. “proporcja” lub “zgodność”). Użycie zwyczajnego wyrazu na oznaczenie rzeczywistości, które z tego samego punktu widzenia są podobne i różne (np. wyraz “miłość” na oznaczenie miłości Bo-żej i ludzkiej). Analogię trzeba odróżnić od: a. terminów wieloznacznych, czyli takich, które mają to samo brzmienie, ale oznaczają zupełnie różne rzeczywistości (np. “pióro” jako część upierzenia ptaków i jako narzędzie służące do pisa-nia), b. od terminów jednoznacznych albo dokładnie bliskoznacznych (np. “król” albo “władca” na ozna-czenie męskiego dziedzicznego przywódcy niepodległego państwa).

Zob. jednoznaczność, wieloznaczność.

Analogia bytu. W teologii analogia kieruje sposobem mówienia o Bogu ludzkimi słowami i wskazuje, że żadna przekazana w taki sposób informacja nie narusza absolutnej tajemnicy Boga. Jak to podkreślił So-bór Laterański IV, na każdym podobieństwie zachodzącym między Stwórcą a stworzeniami jest wyci-śnięte piętno jeszcze większego niepodobieństwa (por. DH 806; ND 320). Między powiedzeniem “Bóg istnieje” i powiedzeniem “stworzenia istnieją” zachodzi nieskończona różnica. Zob. Bóg, Sobór Laterań-ski IV, tajemnica, Theologia Crucis, tomizm.

Analogia wiary. Wyrażenie zaczerpnięte z Rz 12, 5, a używane w teologii katolickiej w celu przypo-mnienia, że fragment Pisma Świętego albo jakiś aspekt wiary trzeba interpretować w łączności zjedna i niepodzielną wiarą Kościoła (DH 3016, 3283; ND 221). Kari Barth (1886-1968) używał tego wyrażenia na oznaczenie podobieństw i niepodobieństw, które równocześnie istnieją między ludzką decyzją uwie-rzenia i Bożą decyzją udzielenia łaski. Zob. łaska, tajemnica, Theologia Crucis, wiara.

Anamneza (gr. “wspomnienie, wspominanie”). Wspominanie Bożych zbawczych interwencji w dzieje świata, szczególnie Męki Chrystusa, Jego śmierci, zmartwychwstania i uwielbienia. Podczas sprawowa-nia Eucharystii polecenie Pana: “To czyńcie na moją pamiątkę” (1 Kor 11, 24-25; Łk 22, 19) zachęca zgromadzenie, by swoim uczyniło zbawienie, którego On sam dokonał raz jeden za nas wszystkich. Zob. epikleza, tajemnica paschalna.

Anatema (gr. “przekleństwo” albo “rzecz lub osoba przeklęta”) Uroczysta forma wyklęcia lub wyłącze-nia ze wspólnoty. Św. Paweł posługuje się tym wyrazem przeciw każdemu, kto głosi fałszywą Ewangelię (Ga 1, 9) albo nie miłuje Chrystusa (1 Kor 16, 22).

Anawim (hebr. “ubodzy, uciśnieni”). Ludzie biedni, pozbawieni majątku i pozycji społecznej. Chociaż czasami uważano ubóstwo za skutek lenistwa (Prz 10,4) i znak gniewu Bożego, to jednak prorocy doma-gali się sprawiedliwości dla uciśnionych (Iz 10,2). Toteż wyraz ten zaczął oznaczać tych wszystkich, któ-rzy całą swoją ufność złożyli w Bogu (Sf 2 i 3). Król mesjański wjedzie do Jerozolimy na osiołku - jak człowiek biedny (Za 9, 9; Mt 21, 5). Zgodnie ze słowami Magnificat Bóg popiera sprawę człowieka bied-nego (Łk 1. 46-55), a wśród błogosławionych przez Jezusa występuje on jako pierwszy (Mt 5, 3; Łk 6, 20). Zob. błogosławieństwa, ubóstwo.

Angelologia (gr. “nauka o aniołach”). Traktat w teologii systematycznej, zajmujący się studiami nad funkcjami, naturą oraz hierarchią aniołów, a także ich kultem i ikonografią. Zob. ikona.

Anglokatolicyzm. Wyraz, którego po raz pierwszy użyto w połowie XIX wieku. Określano nim ten odłam Kościoła anglikańskiego, który przyjmował katolicką naukę, tradycje i praktyki sakramentalne. Zob. ekumenizm, ruch oksfordzki.

Anhypostazja (gr. “bez hipostazy, bezosobowy”). Wyraz, którego się używa na oznaczenie ludzkiej na-tury Chrystusa; choć pełna, nie może ona istnieć sama w sobie jako osoba ludzka albo jako hipostaza, ale istnieje ona w Boskim Logosie. Zob. enhipostazja, hipostaza, logos, neochalcedonianizm, osoba.

Animizm (łac. “duch, dusza”). Właściwy pierwotnym wierzeniom religijnym pogląd według którego pewne rośliny lub przedmioty mają swojego własnego ducha lub swoją własną duszę.

Aniołowie (z gr. “angelos” = “wysłaniec, posłaniec”) Duchowi wysłańcy Boga, uznawani - choć w różny sposób - przez judaizm, chrześcijaństwo i islam. We wcześniejszej tradycji Starego Testamentu aniołów z trudem tylko można było odróżnić od Boga (Rdz 16, 7-13); ich zadaniem było pośredniczenie między Bogiem a ludźmi, a równocześnie ochrona transcendencji Boga. Nauka o aniołach bardzo się rozwinęła w późniejszym judaizmie, w którym się pojawiaj ą imiona: Michał, Gabriel i Rafael. W Nowym Testamen-cie aniołowie odgrywają wielką rolę (np. Mt 1, 20. 24; Łk 2, 9-15; J 20, 12-13). Posługują oni w prze-prowadzaniu zbawienia ludzkości (Hbr 1, 14). Nauka Kościoła odróżnia duchową rzeczywistość aniołów, od rzeczywistości bytów materialnych i podkreśla ich osobowe istnienie (zob. DH 3891). Chociaż anio-łowie są raczej pośrednikami objawienia niż jego przedmiotem, zarówno Pismo Święte jak i nauka Ko-ścioła ich istnienie uważają za oczywiste (zob. DH 3320). Zob. aniołowie stróżowie, chóry anielskie.

Aniołowie stróżowie. Rozumne i niematerialne duchy, którym Bóg wyznaczył zadanie otoczenia troską ludzi (zob. Mt 18, 10; Dz 12, 15). W Starym Testamencie aniołowie opiekują się jednostkami (Tb 5, 1-12,21; Ps 91, 11-12), małymi grupami narodu (Dn 3, 24-28), a nawet całymi narodami (Dn 10, 13-21). Zob. aniołowie.

Anomoios (gr. “niepodobny”). Zwolennicy Aecjusza (zm. ok. 370) i Eunomiusza (zm. 394), którzy utrzymywali, że Syn Boży jest tylko pierwszym stworzeniem i że w swojej istocie jest zupełnie niepo-dobny do Ojca. Ponadto Eunomiusz uczył, że Duch Święty jest tylko pierwszym i najwyższym stworze-niem ukształtowanym przez Syna. Toteż jego uczniowie udzielali chrztu tylko “w imię Pana”. Stąd ci Anomoios, którzy przyjęli lub powrócili do wiary ortodoksyjnej musieli być chrzczeni. Zob. arianizm, eunomianizm, filioque, ojcowie kapadoccy.

Antiocheńska teologia. Zob. teologia antiocheńska.

Antropocentryzm (z gr. “anthropos = człowiek” i łac. “centrum = środek”) Sposób podejścia do zagad-nień teologicznych, który za punkt wyjścia i za nić przewodnią bierze ludzkie doświadczenie. Jeżeli ten sposób podejścia wypaczy się i uczyni ludzi ośrodkiem i jedyną miarą wszystkiego, antropocentryzm sprawia, że właściwa teologia staje się niemożliwa. Zob. tajemnica, teocentryzm, teologia.

Antropologia (gr. “nauka o człowieku”). Interpretacja ludzkiego istnienia (jego początku, natury i prze-znaczenia) w świetle wiary chrześcijańskiej. Zob. eschatologia, grzech pierworodny, łaska, obraz Boży, protologia, przebóstwienie, stworzenie.

Antropomorfizm (gr. “na kształt, na sposób ludzki”) Przypisywanie Bogu cech ludzkich, i to zarówno fizycznych (np. usta, twarz i ręce), jak uczuciowych (np. smutek, radość, gniew). Zob. teologia apofa-tyczna, teologia negatywna.

Antychryst (gr. “przeciwnik Chrystusa”) Najwyższy przeciwnik Chrystusa, związany z końcem świata (1 J 2,18,22; 4,3) i przyjmujący postać osobową w tych, którzy odrzucają wcielenie (2 J 7). Utożsamiano go także z “człowiekiem grzechu” (2 Tes 2, 3-10) oraz z “bestią” (Ap 11, 7; por. DH 916, 1180). Temat An-tychrysta często pojawiał się w rosyjskiej myśli i literaturze religijnej, Starowiercy nazwali antychrystem cara Piotra Wielkiego (1672-1725). Władimir Sołowjow (1853-1900) napisał klasyczną “Krótką opo-wieść o Antychryście”, a Dmitrij Mereżkowski (1865-1941) trylogię “Chrystus i Antychryst”. Zob. me-sjasz, starowiercy.

Antycypacja (łac. “uprzedzenie, wyprzedzenie”). Zob. uprzedzenie.

Antydoron (gr. “zamiast daru”). Zob. eulogia.

Antyfona (gr. “naprzemienna odpowiedź” lub “refren”). Werset często zaczerpnięty z Psalmów lub in-nych ksiąg Pisma Świętego, śpiewany przez chór na przemian z wiernymi, lub przez jeden chór na prze-mian z drugim. Wspólne dla wszystkich liturgii chrześcijańskich, antyfony zwykle podkreślają obcho-dzone właśnie święto liturgiczne, lub bieżące czytania biblijne. W liturgii bizantyńskiej antiphanon ozna-cza albo grupę trzech psalmów, albo grupę wersetów śpiewanych pomiędzy pierwszymi litaniami Eucha-rystii. Zob. chrześcijaństwo bizantyńskie, chór, litania, liturgia.

Antyfona na wejście. Wiersz Pisma Świętego lub inny śpiewany lub recytowany podczas podchodzenia kapłana do ołtarza w celu odprawienia mszy św. Często jest fragmentem psalmu, a zawsze odpowiada liturgicznemu zabarwieniu dnia. Czasami jego początkowe słowa dały nazwę świętu, np. “Gaudete” dla trzeciej niedzieli Adwentu, “laetare” dla czwartej niedzieli Wielkiego Postu. Zob. śpiew, wejścia.

Antyklerykalizm (z gr. “anty = przeciw” i łac. “clericus = duchowny”). Stanowisko odmawiające przy-wódcom Kościoła prawa i obowiązku wypowiadania się na temat skutków politycznych moralności pu-blicznej i odgrywania jakiejkolwiek roli w politycznym i społeczno - kulturalnym życiu kraju. Zob. du-chowieństwo, klarykalizm, kościół, teologia polityczna.

Antymenzjum (gr. “zamiast stołu”). Zob. kult świętych.

Antynomizm (gr. “przeciw prawu”) Lekceważenie albo pogarda prawa. Ogólnie rzecz biorąc, postawa ta może się opierać na racjach filozoficznych lub teologicznych, płynąć z psychologicznego odrzucenia au-torytetu, może też być podyktowana chciwością ekonomiczną. Od czasów Nowego Testamentu rozmaite sekty twierdziły, że chrześcijan nie obowiązuje już żadne prawo. Zwolennicy tego poglądu usprawiedli-wiali swoje stanowisko, przedstawiając fałszywie naukę św. Pawła (por. Rz 3, 8. 21) albo powołując się na szczególne prowadzenie przez Ducha Świętego, które ich uwalnia od zwyczajnych moralnych zobo-wiązań. Zob. anabaptyści, gnostycyzm, prawo.

Antysemityzm. Wrogość w stosunku do Żydów oparta na motywach rasowych, religijnych i politycz-nych. Sobór Watykański II odrzucił zarzut, że Żydzi są zbiorowo winni śmierci Jezusa i wyraził ubole-wanie z powodu “nienawiści, prześladowań i przejawów antysemityzmu, które kiedykolwiek i przez ko-gokolwiek były kierowane przeciw Żydom" (NA 4). Watykański dokument z 1998 roku “Pamiętamy: Refleksje nad Szoah” odróżnia “antyjudaizm” (czyli nieufność i wrogość ze strony chrześcijan w stosun-ku do Żydów) od “antysemityzmu”, ideologii złej, która ma swe korzenie poza chrześcijaństwem i błęd-nie odrzuca godność wszystkich ludów zjednoczonych w jednej rodzinie ludzkiej. Zob. holokaust, Żydzi.

Apatia (gr. “brak cierpienia, wolność od wzruszeń, niedoznawanie cierpienia”). Zob. niewrażliwość.

Apofatyczna teologiczna. Zob. teologia apofatyczna.

Apophthegmata patrum (gr. i łac. “powiedzenia, wypowiedzi Ojców”). Zob. sentencje ojców.

Apokaliptyczna literatura. Zob. literatura apokaliptyczna.

Apokatastaza (gr. “przywrócenie do stanu pierwotnego, powszechna naprawa”). Teoria przypisywana, wydaje się niesłusznie, Orygenesowi (ok. 185 - ok. 254), a później potępiona jako heretycka, według któ-rej aniołowie i ludzie - nawet demony i potępieńcy - zostaną ostatecznie zbawieni (por. DH 409,411). Apokatastazę w podobnej postaci głosili niektórzy pisarze wczesnochrześcijańscy, jak św. Grzegorz z Nysy (ok. 330 - ok. 395) i św. Izaak z Niniwy (VII w.). Zob. piekło.

Apokryficzne Ewangelie. Zob. Ewangelie apokryficzne.

Apokryfy (gr. “ukryty, niezrozumiały, tajemniczy” stąd: “nieautentyczny”). Dzieła napisane w tych sa-mych gatunkach literackich, co Księgi biblijne, ale nie przyjęte przez Kościół do kanonu Pisma Świętego, W terminologii protestanckiej określa się tak Pisma Starego Testamentu pisane w języku greckim, lub na język grecki tłumaczone (przeważnie między rokiem 200 przed Chr. a prawdopodobnie aż 40 po Chr.), drukowane w katolickich wydaniach Pisma Świętego, ale często opuszczane przez Biblie protestanckie. Niektóre z tych pism (np. Księga Judyty, Mądrości oraz Druga Księga Machabejska) napisano w języku hebrajskim, lecz zachowało się tylko tłumaczenie greckie. Księga Tobiasza została pierwotnie napisana po hebrajsku lub aramejsku, jednakże oprócz kilku fragmentów w tych językach istnieje tylko wersja grecka. Mądrość Syracha, napisaną po hebrajsku przed rokiem 180 przed Chr., przetłumaczono na język grecki pięćdziesiąt lat później; od 1900 r. odzyskano dwie trzecie oryginalnego tekstu hebrajskiego (zob. DH 213, 354; ND 202-203). Zob. biblia, Kanon Pisma Świętego, Księgi deuterokanoniczne, Stary Te-stament, wulgata.

Apolinaryści. Herezja chrystologiczna, mająca nazwę od imienia biskupa Laodycei, Apolinarego (ok. 310 - ok. 390). Nastawiony na obronę pełnego bóstwa Chrystusa przeciw arianom, podważył on Jego pełne człowieczeństwo, twierdząc, że Chrystus nie miał ani ducha, ani rozumnej duszy i że oba te czynni-ki zastępował Boski Logos (por. DH 146, 149, 151; ND 13). Jego usilną troską było ustalenie w ten spo-sób ścisłej jedności w Chrystusie, jak na to wskazuje jego wypowiedź: “Jedna natura wcielonego słowa”. Zob. arianizm, chrystologia, monofizyci.

Apologeci (gr. “obrońca”). Nazwa nadawana św. Justynowi męczennikowi (ok. 100-165), św. Teofilowi Antiocheńskiemu (koniec II wieku), Atenagorasowi (który swoją Apologię skierował ok. roku 177 do cesarza Marka Aureliusza), Tacjanowi (zm. ok. 160) i innym pisarzom chrześcijańskim, którzy bronili własnej wiary przed zarzutami wysuwanymi przez Żydów i pogan. Podczas gdy jedni z nich, np. Justyn, stali się pierwszymi chrześcijańskimi autorami posługującymi się poważnie filozofią, inni - np. Tacjan - byli do greckiej filozofii nastawieni wrogo. Apologeci dostarczali wykształconym ludziom z obcych śro-dowisk argumentów na korzyść religii chrześcijańskiej. W Kościele łacińskim apologeci zaczęli działać nieco później; pierwszymi z nich byli Minuciusz Feliks (autor Octaviusa z II-go lub III-go wieku) oraz Tertulian (ok. 160 - ok. 220). Zob. filozofia, ojcowie apostolscy, ojcowie kościoła, platonizm, stoicy.

Apologetyka. Rozumowa obrona wierzeń chrześcijańskich odnoszących się do Boga, Chrystusa, Kościo-ła i naszego wspólnego ludzkiego losu. Argumenty mogą być skierowane do zwolenników innych religii, do członków chrześcijańskich wspólnot odłączonych, do niezdecydowanych członków swojej własnej wspólnoty lub po prostu do wierzących, którzy chcą wiedzieć, w jakim stopniu ich wiara jest odpowie-dzialna (por. 1 P 3, 15). Zob. dialog, teologia fundamentalna.

Apostazja (gr. “odstępstwo, odpadnięcie”). Wyraz używany w greckim Starym Testamencie (Jr 2, 19) i w (Dz 21,21) na oznaczenie odpadnięcia od wiary i odejścia ze wspólnoty wiernych. Powszechnie ozna-cza dobrowolne i całkowite porzucenie wiary przez ochrzczonego chrześcijanina - i tym właśnie się różni od czystej herezji i schizmy. Znana jest postać Juliana Apostaty (cesarz rzymski w latach 361-363), który cofnął cesarskie poparcie dla chrześcijaństwa i próbował przywrócić kult bóstw pogańskich. Zob. herezja, schizma, wiara.

Apostolskie Wyznanie Wiary. Jest to forma wyznania wiary upowszechniona dzięki poparciu Karola Wielkiego (ok. 742-814); posługuje się nią Kościół zachodni podczas udzielania sakramentu chrztu. Jest to prosty, potrójny schemat zbudowany wokół Boga Ojca, Syna Bożego i Ducha Świętego (zob. dh 16; nd 4). Rufin (ok. 345-410) opowiada legendę, że dwunastu apostołów ułożyło to wyznanie wiary w ten sposób, że każdy z nich wypowiedział jedno jego zdanie. Ułożyli w ten sposób “symbol” (gr. “coś zebra-nego razem”) wspólnej wiary.

Apostolskość. Tożsamość wiary chrześcijańskiej i praktyk obecnego Kościoła z Kościołem Apostołów. Nicejsko-konstantynopolitańskie wyznanie wiary uważa apostolskość “razem z jednością, świętością i powszechnością” za jedną z czterech cech Kościoła. Zob. cechy kościoła, nicejskie Wyznanie Wiary, powszechność, świętość.

Apostoł (gr. “wysłaniec, legat”). W węższym znaczeniu oznacza jednego z dwunastu uczniów wybranych przez Chrystusa (Mt 10, 2; Lk 6, 13-16), których zadaniem było dawanie świadectwa o Jego posługiwa-niu, śmierci i zmartwychwstaniu, mocą Ducha Świętego (Dz l, 5, 8). W szerszym znaczeniu apostołami są: Paweł (1 Kor 9, 1; Ga 1, 1, 17), Bamaba (Dz 14,4, 14), Jakub (1 Kor 15, 7) i inni, którzy pełnili funk-cje przywódców w głoszeniu pierwotnego orędzia chrześcijańskiego i byli obdarzeni Chrystusowym au-torytetem zakładania Kościoła (Ef 2, 20). Zob. posługiwanie Piotrowe, sukcesja apostolska.

Apropriacja. Przydzielenie działania lub przymiotu Bożego tylko jednej Osobie Trójcy Przenajświętszej, chociaż w rzeczywistości jest on wspólny wszystkim Trzem Osobom. I tak dzieło stworzenia przypisuje się Bogu Ojcu, dzieło odkupienia - Synowi Bożemu, a dzieło uświęcenia - Duchowi Świętemu. W rze-czywistości wszystkie opera ad extra (łac. “dzieła na zewnątrz”) są wspólne Trzem Osobom Boskim (por. DH 545-546, 1330; ND 325). Zob. Przymioty Boże, Trójca Immanentna.

Archidiakon (gr. “wyższy sługa”). Pierwotnie przewodniczący kolegium diakonów, którzy służyli bi-skupowi pomocą w zarządzaniu diecezją! w j ej sprawach dyscyplinarnych. Później wyrazem tym zaczęto oznaczać kapłana, który pełni ważne obowiązki w diecezji. Zob. diakon, diecezja.

Archimandryta (gr. “kierownik trzody”). Tytuł nadawany na bizantyńskim Wschodzie przełożonemu wielkiego klasztoru lub grup klasztorów; używa się go też, żeby wyrazić szacunek dla kapłanów żyjących w celibacie.

Arcybiskup (gr. “wyższy nadzorca”). Tytuł używany od IV lub V wieku przez biskupów szczególnie wybitnych stolic, a później na Zachodzie stosowany do metropolitów lub przewodniczących regionów kościelnych. W Kościele łacińskim tytuł “arcybiskup” może być tytułem czysto honorowym. Na Wscho-dzie arcybiskupami nazywano patriarchów, później tytuł ten rozszerzono także na metropolitów. Zob. biskup, patriarcha.

Argument kosmologiczny. Zob. argumenty na istnienie Boga, pięć dróg.

Argument ontologiczny. Sposób dowodzenia istnienia Boga opracowany przez św. Anzelma z Canter-bury (ok. 1033-1109). Ponieważ to, co my określamy wyrazem “Bóg” jest “id, quo nihii maius cogitari possit” (łac. “tym, ponad co nic większego pomyśleć nie można”), samo pojęcie Boga domaga się Jego rzeczywistego istnienia. Inaczej wpadlibyśmy w sprzeczność, bylibyśmy bowiem zdolni wyobrazić sobie coś, co jest większe niż Bóg nieistniejący, mianowicie Boga, który istnieje. Św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274), Immanuel Kant (1724-1804) i inni filozofowie odrzucali ten argument dlatego, że błędnie przechodził on od myśli do istnienia rzeczywistego. Inni filozofowie jednak różnymi sposobami bronili tego argumentu: Renę Descartes (1596-1650), Baruch Spinoza (1632-1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) i George Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831). Ostatnio niektórzy dowodzili, że argument ontologiczny nie jest “dowodem”, lecz że po prostu wyjaśnia wiedzę o Bogu, którą już pośrednio posia-damy. Zob. ontologizm, pięć dróg.

Argument teleologiczny (gr. “nauka o celu”). Argument, który wychodzi od uporządkowanego charakte-ru świata i dochodzi do istnienia Boga jako Projektanta i Przyczyny Celowej wszystkiego, co istnieje. Arystoteles (384-322 przed Chr.), św. Tomasz z Akwinu (ok. 1225-1274) i wielu innych spoglądało na wszechświat jako na owoc celowego działania, który wskazuje na Boga jako na ostateczny cel wszystkich rzeczy. Dawid Hume (1711-1776) podważył poza doświadczalną przyczynowość w ogólności, a Imma-nuel Kant (1724-1804) wartość dowodów na istnienie Pana Boga w szczególności. Argument teleolo-giczny spotkał się z dalszymi zarzutami, kiedy Karol Darwin (1809-1892) rozwinął naukę o planie biolo-gicznym, zgodnie z którym szansę na przeżycie mają jednostki najbardziej przystosowane. Mechanicy-styczne wyjaśnienie porządku w świecie jako prostego wyniku przypadkowego działania sił naturalnych długo cieszyło się uznaniem. Jednak nowe odkrycia w astronomii, biologii, fizyce i innych naukach wy-kazały, jak potężny i dalekosiężny jest porządek we wszechświecie istniejącym pozornie przez względnie krótki czas. Prawdopodobieństwo, że ten zdumiewający porządek wyłonił się przez czysty przypadek, jest tak małe, że nadaje argumentom za istnieniem rozumnego Projektanta nowej wiarygodności. Zob. argu-menty na istnienie Boga, celowość, pięć dróg, przyczynowość.

Argumenty na istnienie Boga. Filozoficzne sposoby wykazania ostatecznych podstaw rozumowych wia-ry w Boga przez przejście z celowości świata do istnienia Bożego Planisty (por. DH 3004, 3026; ND 113, 115). Chociaż te argumenty są dalekie od zastąpienia wiary, wychodzą one mimo to z uprzedniej wiary w Boga i z uprzedniego przeżycia Boga. Zob. argument teologiczny, Bóg, pięć dróg, przeżycie religijne, tajemnica, teologia naturalna.

Arianie polscy. Zob. socynianizm.

Arianizm. Herezja potępiona na Soborze Nicejskim I (325); nazwa pochodzi od imienia kapłana alek-sandryjskiego, Ariusza (ok. 250 - 336), który twierdził, że Syn Boży nie był Bogiem z samej natury, lecz tylko pierwszym spośród stworzeń (por. DH 125-126, 130; ND 7,8). Arianizm spowodował wielki i po-ważny niepokój w Kościele aż do roku 381, później istniał jeszcze przez kilka stuleci wśród szczepów germańskich w postaci złagodzonej. Zob. anomoisos, filioque, homoisos, homoousios, Sobór Nicejski I, semiarianizm, subordynacjonizm.

Armeńskie chrześcijaństwo. Zob. chrześcijaństwo ormiańskie.

Ars moriendi (łac. “sztuka umierania”). Zob. sztuka umierania.

Arystotelizm. Kierunek filozoficzny wywodzący się od Arystotelesa (384-322 przed Chr.); jego cechą znamienną jest większy realizm niż ten, jaki głosiła wcześniejsza i często z nim rywalizująca szkoła pla-tońska. Przez Ojców Kościoła był zaniedbywany albo odrzucany, w Średniowieczu jednak - dzięki po-parciu filozofów arabskich, Mojżesza Majmonidesa (1135-1204) i św. Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274) - arystotelesowska etyka, logika, teoria przyczynowości (z przyczynami: sprawczą, celową, for-malną i materialną) i pogląd na duszę ludzką jako na formę ciała (a nie jak na jego więźnia zgodnie z pla-tonizmem) odzyskały swoje miejsce. Tomasz z Akwinu opracował własne dowody na istnienie Boga, opierając je na arystotelizmie, ale bronił naturalnej nieśmiertelności duszy, czemu arystotelizm wyraźnie zaprzeczał. Zob. dusza, neoplatonizm, pięć dróg, platonizm, przyczynowość, tomizm.

Asceza (gr. “ćwiczenie”) Przyjęte przez chrześcijan pod wpływem Ducha Świętego środki i sposoby oczyszczenia samego siebie z grzechu i usuwania przeszkód na drodze wolnego naśladowania Chrystusa. Prawidłowa asceza niesie ze sobą postęp w kontemplacji i w miłości Boga, który nie przynosi uszczerbku dla osobistej dojrzałości ani dla społecznej odpowiedzialności. Zob. kontemplacja, mistyka, naśladowanie Chrystusa, pokuta, post, umartwienie, wstrzemięźliwość. życie monastyczne.

Asyryjski kościół. Zob. kościół wschodni asyryjski.

Atanazjańskie wyznanie wiary. Wyznanie wiary, zwane także od słów je rozpoczynających “Quicu-mque vult” (łac. “Ktokolwiek chce”); fałszywie przypisuje sieje św. Atanazemu z Aleksandrii (ok. 296-373), powstało ono bowiem najprawdopodobniej w V wieku w południowej Francji. Jest w nim wiele wypowiedzi o Trójcy Przenajświętszej, o wcieleniu i odkupieniu (zob. dh 75-76; nd 16-17).

Ateizm (gr. “bezbożność”). Zaprzeczenie w teorii lub w praktyce istnienia Boga. Różne odmiany ateizmu wahają się między pełną tolerancji obojętnością, a wojującym odrzucaniem Boga, które zróżnicowane jest w zależności od tego, jak ktoś konkretnie pojmuje odrzuconego Boga, a także od społeczno-kościelnych podstaw konfliktu. Jest rzeczą możliwą, że ktoś przez jakiś czas jest ateistą w dobrej wierze, ale trwałe i logiczne wyłączanie istnienia Boga poza nawias jest nieodpowiedzialne i godne potępienia. Zob. agnostycyzm, Bóg, tajemnica, teologia negatywna.

Athos. Zob. góra athos.

Augsburskie Wyznanie Wiary. Zob. wyznanie augsburskie.

Augustynianizm. System filozoficzny i teologiczny św. Augustyna z Hippony (354-430); jest to synteza kładąca nacisk: a. na nadrzędną wolność Boga w udzielaniu łaski, b. na pierwszeństwo oświecenia Bożego nad ludzką wiedzą.

Własne poglądy św. Augustyna nazywano czasem augustynizmem, żeby je odróżnić od augustynianizmu, rozwiniętego przez ucznia Tomasza z Akwinu (ok. 1225-1274), Idziego Rzymskiego z rodziny Colonna (ok. 1243-1306) i dominującego wśród pustelników św. Augustyna. Zob. Łaska, semipelagianizm.

Autokefaliczny. (gr. “mający własną głowę, własnego zwierzchnika”) Wyraz używany na oznaczenie Kościołów, którymi rządzą ich własne synody i które należą do wschodnich i orientalnych Kościołów prawosławnych. Wszystkie patriarchaty są autokefaliczne, ale nie wszystkie Kościoły autokefaliczne są patriarchatami. Dla Kościołów prawosławnych wschodnich, patriarcha Konstantynopola jest prymasem, a jedynie sobór powszechny może ustanawiać prawa obowiązujące wszystkie Kościoły autokefaliczne. Zob. kościoły wschodnie, prawosławie orientalne.

Autonomia (gr. “niezawisłość”) Wyraz, którego od czasów Immanuela Kanta (1724-1804) często uży-wano na oznaczenie prawa człowieka do samostanowienia w dziedzinie wolności moralnej i myśli reli-gijnej. Ponieważ z niezależności tej korzystamy w świecie stworzonym i podtrzymywanym w istnieniu przez Boga, nasza autonomia może być tylko względna. Zob. heteronomia, oświecenie, teonomia.

Autorytet (łac. “powaga”) Usprawiedliwione oczekiwanie, że rozkaz zostanie wykonany, a oświadczenie przyjęte jako prawdziwe. W Kościele źródłem wszelkiego autorytetu jest Chrystus, autorytet musi być sprawowany pod kierownictwem Ducha Świętego jako służba, a niejako podkreślanie władzy (por. Łk 22,24-27; LG 24). Zob. analiza wiary, antynomizm, autonomia, charyzmaty, heteronomia, jurysdykcja, posłuszeństwo, teonomia, urząd nauczycielski kościoła.